Kaynak: https://lolonolo.com/2026/02/03/ataturk-ilkeleri-ve-inkilap-tarihi-1-2025-2026-butunleme-sorulari/
Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi-1 2025-2026 Bütünleme Soruları
19. yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu için “en uzun yüzyıl” olarak adlandırılan, radikal reformların yaşandığı bir dönemdir. Sultan II. Mahmut, devlet aygıtını modernleştirmek amacıyla asırlık Divan-ı Hümayun’u kaldırmış ve yerine Avrupa tarzı Nazırlıklar (Bakanlıklar) kurmuştur. Bu yeni düzende, Sadrazamlık makamını da içine alan ve hükümet işlerinin kalbi haline gelen Babıâli (Yüce Kapı), modern bürokrasinin ve devlet yönetiminin merkezi haline gelmiştir. Bu dönüşüm, geleneksel devlet yapısından bürokratik bir devlet yapısına geçişin en somut adımıdır.
Osmanlı ekonomisi, 1853-1856 Kırım Harbi ile büyük bir kırılma yaşamıştır. Savaşın getirdiği devasa mali yükü karşılayabilmek için devlet, 1854 yılında İngiltere’den ilk kez dış borç almıştır. Ancak alınan borçların üretken alanlara yatırılamaması, mali krizi derinleştirmiş ve 1881 yılında Muharrem Kararnamesi’nin ilanıyla sonuçlanmıştır. Bu kararname ile Osmanlı dış borçlarını yönetmek üzere Avrupalı alacaklıların kontrolünde olan Düyun-ı Umumiye İdaresi kurulmuştur. Bu idarenin kurulmasıyla birlikte, daha önce iç borçlar için oluşturulan Rüsum-u Sitte İdaresi lağvedilerek görevleri bu yeni kuruma devredilmiştir.
19. yüzyılda azınlık hakları, Batılı devletlerin Osmanlı’nın iç işlerine müdahale etmek için kullandığı en önemli araçlardan biri olmuştur. 1863 tarihli Ermeni Milleti Nizamnamesi, Ermeni toplumunun kendi iç işlerini yönetmesine dair kapsamlı ve özerk bir hukuki çerçeve sunmuştur. Ancak 1895-1896 yıllarında yaşanan Ermeni isyanları, bağımsız bir Ermenistan kurma amacındaki Taşnak ve Hınçak cemiyetlerinin organizasyonuyla gerçekleşmiştir. Bu isyanların temel hedefi Batılı devletlerin askeri müdahalesini sağlamaktı; ancak Osmanlı Devleti’nin müdahalesiyle bu girişimler başarısız olmuş ve Ermeni komiteleri bu süreçte nihai hedeflerine ulaşamamışlardır.
Osmanlı Devleti’nin I. Dünya Savaşı’ndaki en zorlu mücadelelerinden biri, Doğu Anadolu’da Rusya’ya karşı açılan Kafkas Cephesi olmuştur. 1918 yılında imzalanan Mondros Mütarekesi ise İmparatorluğun fiilen sona erişidir; mütareke imzalandığında sadrazamlık makamında Ahmet İzzet Paşa bulunmaktaydı. Mütareke sonrası Anadolu’nun dört bir yanı işgal edilmeye başlanmış; örneğin Maraş şehri 22 Şubat 1919’da önce İngilizler tarafından işgal edilmiş, daha sonra Fransızlara devredilmiştir. Bu işgallere karşı halk, Kuva-yı Milliye birlikleriyle direnişe geçmiş ve bu direnişin finansmanı öncelikli olarak halkın bağış ve yardımları ile sağlanmıştır.
Anadolu’daki dağınık direniş ruhu, Sivas Kongresi ile tek bir merkezde birleşmiştir. Yurttaki tüm cemiyetler Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti (ARMHC) adı altında toplanmıştır. Kadınlar da bu süreçte aktif rol almış; Melek Reşit Hanım öncülüğünde Sivas’ta Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyeti kurulmuştur. Askeri alanda ise I. İnönü Muharebesi, düzenli ordunun ilk zaferi olarak tarihe geçmiş ve bu zafer sonrası İsmet Bey tuğgeneralliğe yükseltilmiştir. Diplomatik alanda ise 1921 Londra Konferansı’nda İstanbul hükümeti sadrazamı Ahmet Tevfik Paşa’nın “sözü milletin gerçek temsilcisine bırakıyorum” diyerek yetkiyi TBMM’ye devretmesi, İtilaf Devletleri’nin oyununu bozan tarihi bir andır.
20 Ocak 1921’de kabul edilen Teşkilat-ı Esasiye Kanunu, yeni Türk devletinin ilk anayasasıdır. Olağanüstü savaş koşullarında hazırlanan bu anayasa, kararların hızlı alınabilmesi için “Güçler Birliği” ilkesini (yasama ve yürütmenin mecliste toplanması) benimsemiştir. “Hâkimiyet kayıtsız şartsız milletindir” ilkesini ilk kez hukukileştiren bu metin, aynı zamanda meclis başkanını hükümetin de başkanı olarak tayin etmiştir. Öte yandan, 1908 II. Meşrutiyet seçimlerinde uygulanan yaş sınırı (30 yaş) gibi şartlar, yeni dönemin siyasi katılım anlayışının temellerini oluşturmuştur. Sevr Antlaşması’nın Boğazlar’ın yönetimini Türk üyenin olmadığı uluslararası bir komisyona bırakması gibi ağır maddeleri ise, bu milli direniş ruhuyla tarihin çöplüğüne atılmıştır.