Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi-1 2026 Üç Ders Soruları
Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi-1 2026 Üç Ders Soruları
Osmanlı’da Modernleşme Çabaları ve Siyasi Gelişmeler
Osmanlı Devleti’nde askeri ve idari modernleşme 18. yüzyılın sonunda III. Selim’in Nizam-ı Cedit yenilikleriyle başlamış, bu süreçte Paris ve Londra gibi Avrupa başkentlerine daimi elçilikler açılarak Batı ile ilk ciddi diplomatik köprüler kurulmuştur. II. Mahmut döneminde, merkezi otoriteyi sarsan ayanlarla padişahın yetkilerini sınırlayan Sened-i İttifak (1808) imzalanmış, hemen ardından köylere devletin ulaşması için muhtarlık teşkilatı kurulmuştur. Ancak 1838’de imzalanan Balta Limanı Ticaret Sözleşmesi ile yabancılara verilen kapitülasyonlar inanılmaz derecede genişlemiş ve Osmanlı ekonomisi çöküşe geçmiştir. Devletin dış borç batağına sürüklenmesinin temel sebebi de alınan borçların yatırım dışı (verimsiz) saray ve savaş masraflarında kullanılmasıdır. Siyasi alanda ise Tanzimat ve Islahat fermanlarını, 1876’da Türk tarihinin ilk anayasası olan Kanun-i Esasi’nin ilanı izlemiştir. Bu dönemde imparatorluğu kurtarmak için sırasıyla Osmanlıcılık, İslamcılık ve son olarak Türkçülük gibi fikir akımları üretilmiştir.
Savaşlar, İşgaller ve Milli Mücadele’nin Teşkilatlanması
19. yüzyılda Rusya, 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması’nı bahane ederek Osmanlı içindeki Ortodoksları himaye etme iddiasıyla devlete sürekli müdahale etmiş, doğuda ise bağımsızlık peşindeki Ermeni komiteleri 1895-1896 yıllarında çıkardıkları isyanlarla Batılı devletlerin müdahalesini (ancak istedikleri oranda sert olmamakla beraber) sağlamaya çalışmıştır. Osmanlı Devleti, I. Dünya Savaşı’nda Çanakkale, Kafkas ve Kanal gibi birçok cephede savaşmış ancak yenik sayılarak Mondros ve ardından Sevr Antlaşması’nı imzalamak zorunda kalmıştır. Sevr’e göre Boğazların yönetimi, içinde hiçbir Osmanlı temsilcisinin olmadığı uluslararası bir komisyona bırakılmıştır. İşgallere karşı Anadolu’da başlayan Millî Mücadele, Sivas Kongresi’nde tüm yerel cemiyetlerin Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleşmesiyle tek bir merkeze bağlanmıştır. İtilaf Devletleri’nin İstanbul’u resmen işgal etmesi üzerine Mustafa Kemal Paşa sert bir genelgeyle Anadolu’daki gelir kaynaklarına el koymuş, askerî cephede ise Albay İsmet Bey, I. İnönü zaferinden sonra Tuğgeneralliğe yükseltilerek düzenli ordunun gücü kanıtlanmıştır. Nihayetinde savaşın ortasında hazırlanan 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu ile Güçler Birliği ilkesi kabul edilerek yeni devletin meclis temelli sarsılmaz anayasal çerçevesi çizilmiştir.
25 soru
Şıkka dokun, anında açıklamasını gör — ya da çalışma modunda tüm cevapları aç.
Soru 1
1895-1896 yıllarında yaşanan Ermeni isyanları hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
CDoğru cevap
Açıklama
Ermeni komitelerinin (Hınçak ve Taşnak) 1895-1896 yıllarında çıkardıkları isyanların asıl amacı, Avrupalı devletlerin dikkatini çekerek Osmanlı’ya müdahale etmelerini sağlamak ve bağımsız bir Ermenistan kurmaktı. Ancak Osmanlı Devleti isyanları bastırmış ve Batılı devletler bu dönemde Ermenilerin beklediği boyutta (askeri) sert bir müdahalede bulunmamıştır. Dolayısıyla bu isyanlar neticesinde Ermeni komiteleri nihai bağımsızlık “amaçlarına ulaşamamışlardır”.
Soru 2
Aşağıdakilerden hangisi 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nun özelliklerinden biri değildir?
ADoğru cevap
Açıklama
1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu (1921 Anayasası), Kurtuluş Savaşı’nın olağanüstü şartlarında hazırlandığı için hızlı karar alabilmek adına “Güçler Birliği” (Yasama ve Yürütmenin TBMM’de toplanması) ilkesini benimsemiştir. Hükümet üyelerini bizzat Meclis seçerdi (Meclis Hükümeti Sistemi). Bu nedenle “Güçler ayrılığı ilkesi esastır” ifadesi kesinlikle yanlıştır.
Soru 3
31 Mart Vakası’nın miladi takvimle karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?
EDoğru cevap
Açıklama
Osmanlı Devleti’nde Rumi takvime göre 31 Mart 1325 tarihinde patlak veren ve II. Meşrutiyet rejimini hedef alan gerici isyan (31 Mart Vakası), Miladi takvime göre tam olarak “13 Nisan 1909” tarihine denk gelmektedir. İsim, kullanılan eski takvimden yadigar kalmıştır.
Soru 4
Osmanlı Devleti’nde görülen ilk ve son fikir akımı aşağıdakilerden hangisinde sırasıyla doğru olarak verilmiştir?
CDoğru cevap
Açıklama
İmparatorluğu dağılmaktan kurtarmak için üretilen fikir akımlarından ilki, Tanzimat dönemiyle başlayan ve tüm tebaayı din/ırk ayırmadan Osmanlı vatandaşı sayan “Osmanlıcılık”tır. Ancak Balkan Savaşları ile Hristiyan ve Müslüman (Arnavut, Arap vb.) unsurların imparatorluktan kopmasıyla Osmanlıcılık ve İslamcılık iflas etmiş; devleti kurtaracak “son” sığınak ve fikir akımı olarak “Türkçülük (Türk milliyetçiliği)” kalmış ve bu da Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş felsefesini oluşturmuştur.
Soru 5
Albay İsmet Bey, hangi muharebeden sonra tuğgeneralliğe yükseltilmiştir?
CDoğru cevap
Açıklama
Kurtuluş Savaşı’nın Batı Cephesi Komutanı olan Albay İsmet (İnönü) Bey, düzenli ordunun Yunan kuvvetlerine karşı kazandığı ilk askerî zafer olan “I. İnönü Muharebesi” (10-11 Ocak 1921) sonrasında, TBMM tarafından gösterdiği başarıdan dolayı rütbesi yükseltilerek Mirliva (Tuğgeneral) rütbesine terfi ettirilmiştir.
Soru 6
Sevr Antlaşması’nın Boğazlarla ilgili maddesi aşağıdakilerden hangisidir?
BDoğru cevap
Açıklama
Osmanlı’yı fiilen bitiren Sevr Antlaşması’na göre (10 Ağustos 1920), İstanbul ve Çanakkale Boğazları ile Marmara Denizi her zaman tüm gemilere açık olacak ve idaresi, içinde hiçbir “Türk (Osmanlı) üyenin bulunmadığı”, kendine ait özel bütçesi ve bayrağı olan uluslararası bir “Boğazlar Komisyonu” tarafından yönetilecekti. Osmanlı Devleti bu komisyonda temsil edilme hakkından tamamen mahrum bırakılmıştı.
Soru 7
Sultan II. Mahmut, modern dönem Türk dış politika tarihinin en önemli kurumu olan Hariciye Nezareti’ni 11 Mart 1836’da kurdu. Nezaretin oluşumu sonrasında 1838’de alınan bir kararla Osmanlı elçilikleri arasındaki diplomatik yazışmaların aşağıdaki dillerin hangisiyle yapılması kararlaştırıldı?
DDoğru cevap
Açıklama
19. yüzyılda uluslararası diplomasinin ve Avrupa saraylarının ortak lingua franca’sı (geçerli diplomatik dili) Fransızcaydı. Osmanlı Devleti de Batı ile entegre olmak ve diplomatik yazışmaları standartlaştırmak amacıyla 1838 yılında Hariciye Nezareti’nde (Dışişleri Bakanlığı’nda) resmi diplomatik yazışma dili olarak “Fransızca”yı benimsemiş ve Tercüme Odası’nda bu dile ağırlık vermiştir.
Soru 8
Mustafa Kemal Paşa, aşağıdaki gelişmelerin hangisinden sonra Anadolu’daki gelir kaynaklarına el konulması yönünde bir genelge yayımlamıştır?
ADoğru cevap
Açıklama
İtilaf Devletleri 16 Mart 1920’de “İstanbul’u resmen işgal edip” Meclis-i Mebusan’ı dağıttığında ve milletvekillerini sürgüne gönderdiğinde, Mustafa Kemal Paşa derhal misilleme yapmış; İstanbul ile her türlü haberleşmenin kesilmesini emretmiş ve Anadolu’da toplanan vergilerin (Maliye ve Evkaf gelirleri dahil) artık İstanbul Hükümeti’ne gönderilmeyip Anadolu’daki millî kuvvetlerin (Heyet-i Temsiliye’nin) emrine alınması için genelge yayımlamıştır.
Soru 9
II. Mahmut’un ülke yönetimine dair attığı çok önemli adımlardan biri muhtarlık teşkilatının kurulmasıdır (1831). Aşağıdakilerden hangisi bu dönemde muhtarların görevi olarak belirlenmiştir?
ADoğru cevap
Açıklama
II. Mahmut, ayanların ve yerel güç odaklarının nüfuzunu kırmak, merkezi otoriteyi doğrudan köylere ve mahallelere kadar hissettirmek amacıyla 1831’de (İstanbul’da 1829’da) Muhtarlık teşkilatını kurmuştur. Muhtarların en temel yasal görevi, bulundukları mahalle veya köyde güvenlik, vergi, nüfus kaydı gibi idari konularda “halkla devlet arasındaki doğrudan iletişimi ve ilişkiyi” (devlet otoritesinin temsilini) sağlamaktır.
Soru 10
Sivas Kongresi’nden sonra hangi cemiyetler birleştirilmiştir?
CDoğru cevap
Açıklama
Milli Mücadele’nin başlarında yurdun farklı bölgelerini savunmak için birbirinden bağımsız yerel direniş cemiyetleri (Trakya-Paşaeli, Şarki Anadolu, Redd-i İlhak vb.) kurulmuştu. Sivas Kongresi’nde (4-11 Eylül 1919) millî birliği sağlamak ve tüm güçleri tek merkezden yönetmek amacıyla bu yerel cemiyetlerin tamamı “Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti (ARMHC)” adı altında birleştirilmiştir.
Soru 11
Avrupa’da yeni siyasi dengelerin oluşmasına zemin hazırlayan Otuz Yıl Savaşları’nı sona erdiren ve uzun vadede Avrupa’da oluşan ittifaklar nedeniyle Osmanlı’yı da olumsuz etkileyen 1648 tarihli antlaşma hangisidir?
DDoğru cevap
Açıklama
Avrupa’yı kasıp kavuran Katolik-Protestan din savaşlarını (Otuz Yıl Savaşları, 1618-1648) sona erdiren ve modern Avrupa devletler sisteminin (egemen, sınırları belli laik ulus-devlet modelinin) temelini atan diplomatik belge 1648 “Vestfalya (Westphalia) Antlaşması”dır. Bu antlaşma ile Avrupa’da mezhep çatışmaları yerine seküler devlet çıkarları (kutsal ittifaklar) ön plana çıkmış, bu da ilerleyen yüzyılda Osmanlı’ya karşı Avrupa’nın siyasi ittifaklarını güçlendirmiştir.
Soru 12
Aşağıdakilerden hangisi I. Dünya Savaşı’nda Osmanlı Devleti’nin savaştığı cephelerden biri değildir?
BDoğru cevap
Açıklama
Osmanlı Devleti I. Dünya Savaşı’nda kendi topraklarında; Çanakkale (savunma), Kafkas (taarruz), Kanal (taarruz), Suriye-Filistin, Irak, Hicaz-Yemen cephelerinde savaşmıştır. Ancak “Batı Anadolu Cephesi”, I. Dünya Savaşı’nın değil; savaş bittikten sonra 1919’da Yunan işgaline karşı Kurtuluş Savaşı’nda (Millî Mücadele’de) açılan bir cephedir.
Soru 13
Rusya, 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması’nı kasıtlı ve yanlış yorumlayarak Osmanlıya baskı kurarken aşağıdaki gayrimüslim zümrelerden hangisinin himayesi iddiasında bulunmaktaydı?
EDoğru cevap
Açıklama
1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ile Osmanlı, İstanbul’da bir Rus kilisesi yapılmasına izin vermişti. Çarlık Rusya’sı bu maddeyi kasıtlı olarak çok geniş yorumlamış ve sadece o kilisenin değil, Osmanlı topraklarında yaşayan (özellikle Balkanlardaki) milyonlarca “Ortodoks” Hristiyan’ın resmî hâmisi (koruyucusu) olduğu iddiasını öne sürerek Osmanlı’nın iç işlerine sürekli müdahale etmiştir.
Soru 14
Klasik dönem boyunca Osmanlı toplum örgütlenmesini ifade etmekte kullanılan Millet Sistemi’nde gayrimüslim azınlıklar hangi hukuktan yararlanırdı?
BDoğru cevap
Açıklama
Osmanlı’nın ünlü “Millet Sistemi”, toplumu ırka göre değil inanca (dine) göre bölerdi. Müslümanlar Şer’î hukuka tabi iken; Yahudi, Rum veya Ermeni (Ehl-i Kitap) cemaatler İslam devletinin himayesinde olan “Zımmi” statüsündeydiler. Kendi içişlerinde (evlenme, boşanma, miras, eğitim) kendi dini liderlerinin yönettiği özerk bir hukuka, yani “Zımmi Hukuku”na (gayrimüslim hukukuna) tabiydiler.
Soru 15
Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyeti aşağıdaki şehirlerin hangisinde kurulmuştur?
DDoğru cevap
Açıklama
Milli Mücadele döneminde, kadınların vatan savunmasına katkılarını organize etmek amacıyla bizzat Mustafa Kemal Paşa’nın da teşvikiyle ve Sivas Valisi Reşit Paşa’nın eşi Melek Reşit Hanım’ın öncülüğünde 9 Aralık 1919 tarihinde kurulan “Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyeti”nin kuruluş merkezi “Sivas” ilidir.
Soru 16
II. Mahmut, devlet idaresinde önceliği merkezî otoritenin güçlendirilmesine verdi. İlk olarak tahtını borçlu olduğu Rusçuk Âyanı Alemdar Mustafa Paşa’yı sadrazamlığa getirdi. Ardından Nizam-ı Cedit’e destek vermiş olan âyanları yanına alarak, merkezî otoriteyi zayıflatan yerel unsurları denetim altında tutmaya çalıştı. İstanbul’a davet ettiği bazı âyan temsilcileri ile mutabakat sağladı. Böylece saray ile âyanlar arasında ….. adıyla bilinen bir belge ortaya çıkmış oldu (7 Ekim 1808).
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?
DDoğru cevap
Açıklama
II. Mahmut, tahta çıkmasına yardımcı olan taşradaki güçlü feodal beylerle (âyanlarla) uzlaşmak ve devlet otoritesini yeniden sağlamak amacıyla 1808 yılında Sadrazam Alemdar Mustafa Paşa öncülüğünde bir anlaşma imzalamıştır. Padişahın yetkilerini tarihte ilk kez kısıtlayan ve âyanların varlığını resmen tanıyan bu belgeye “Sened-i İttifak” denir.
Soru 17
Genç Osmanlılarla ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?
BDoğru cevap
Açıklama
Namık Kemal, Ziya Paşa ve Şinasi gibi aydınların oluşturduğu “Genç Osmanlılar (Yeni Osmanlılar)” hareketi 1865 yılında (Avrupa’da sürgünde) kurulmuş ve 1876’da Kanun-i Esasi’nin ilanıyla misyonunu tamamlamıştır. 1889 yılında Askeri Tıbbiye öğrencileri tarafından kurulan örgüt ise “İttihad-ı Osmani Cemiyeti”dir (daha sonra İttihat ve Terakki adını almış ve Jön Türklerin nüvesi olmuştur). Tarihsel kronoloji hatası nedeniyle B şıkkı yanlıştır.
Soru 18
Osmanlı Devleti’nin 19. yüzyılda imzaladığı ticaret sözleşmelerine ilişkin aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?
EDoğru cevap
Açıklama
1838 Balta Limanı Ticaret Sözleşmesi ve sonrasındaki anlaşmalarla Osmanlı, ithalat gümrüklerini düşürerek iç pazarını tamamen Avrupa’ya açmış, yerli sanayi çökmüş ve yarı sömürge (açık pazar) haline gelmiştir. Bu ticaret sözleşmeleri “kapitülasyonları ortadan kaldırmamış”, aksine yabancı tüccarlara verilen kapitülasyonların alanını inanılmaz derecede genişleterek Osmanlı’nın ekonomik bağımsızlığını tamamen yok etmiştir.
Soru 19
Tarihte bilinen ilk Türk Anayasası aşağıdakilerden hangisidir?
EDoğru cevap
Açıklama
Türk tarihinde anayasal bir rejime geçişi sağlayan, parlamentoyu (Meclis-i Mebusan) kuran ve yazılı metin halinde ilan edilen ilk anayasa, 1876 yılında II. Abdülhamit döneminde ilan edilen “Kanun-i Esasi”dir. (1921 tarihli Teşkilat-ı Esasiye, Türkiye Devleti’nin ilk anayasasıdır, ancak Türk tarihindeki ilk anayasa Osmanlı’daki Kanun-i Esasi’dir).
Soru 20
Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı Devleti’nin dış borçlanmasına yönelik doğru bir bilgidir?
ADoğru cevap
Açıklama
Osmanlı Devleti ilk dış borcunu 1854 Kırım Savaşı sırasında almış ve bu süreç devleti iflasa (1881 Muharrem Kararnamesi ve Düyun-u Umumiye’ye) sürüklemiştir. Bunun en temel nedeni, Avrupa’dan çok yüksek faizlerle alınan bu borç paraların; sanayi, tarım veya gelir getirici (üretken) fabrikalara yatırılmak yerine, saray inşaları (Dolmabahçe, Çırağan), bütçe açıklarının kapatılması, tüketim masrafları ve savaş giderleri gibi tamamen “yatırım dışı (verimsiz) alanlarda” kullanılmış olmasıdır.
Soru 21
Mondros Ateşkes Antlaşması’nın (30 Ekim 1918) İtilaf Devletlerine “Güvenliklerini tehdit edecek herhangi bir durum ortaya çıkarsa, istedikleri herhangi bir stratejik noktayı işgal etme hakkı” veren ve Anadolu’nun işgaline yasal kılıf hazırlayan meşhur maddesi aşağıdakilerden hangisidir?
BDoğru cevap
Açıklama
Mondros Ateşkes Antlaşması’nın 7. Maddesi, “İtilaf Devletleri güvenliklerini tehlikede gördükleri herhangi bir stratejik noktayı işgal hakkına sahip olacaklardır” hükmünü içeriyordu. İngiltere, Fransa ve İtalya, Anadolu’daki tüm haksız işgallerini (İzmir, İstanbul, Musul vb.) bu maddeye dayandırarak meşrulaştırmaya çalışmışlardır. (24. Madde ise Vilayat-ı Sitte’deki Ermeni isyanları ile ilgilidir).
Soru 22
Mustafa Kemal Paşa’nın, “Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır” diyerek Kurtuluş Savaşı’nın amacını, gerekçesini ve yöntemini ilk kez belirlediği ve Milli Mücadele’nin ilk yazılı ihtilal beyannamesi sayılan tarihi belge aşağıdakilerden hangisidir?
CDoğru cevap
Açıklama
22 Haziran 1919’da yayımlanan Amasya Genelgesi (Tamimi), Milli Mücadele’nin yol haritasıdır. Bu belgede ilk defa “Vatanın bütünlüğü ve milletin bağımsızlığı tehlikededir” (gerekçe) denilmiş ve “Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır” (amaç ve yöntem) maddesiyle, üstü kapalı olarak padişah/halife yönetimine karşı çıkılıp milli egemenliğe (cumhuriyete) dayalı yeni bir devletin kurulacağının ilk sinyali verilmiştir.
Soru 23
Osmanlı Devleti’nde padişahın mutlak otoritesini sınırlayan, halka ilk defa kısıtlı da olsa seçme ve seçilme hakkı vererek (Mebusan Meclisi’ni açarak) anayasal monarşi yönetimine (Meşrutiyete) geçilmesini sağlayan 1876 Kanun-i Esasi, hangi padişah döneminde ilan edilmiştir?
DDoğru cevap
Açıklama
Osmanlı Devleti’nde anayasal düzene geçişi sağlayan Kanun-i Esasi (I. Meşrutiyet), Genç Osmanlıların (Mithat Paşa ve Namık Kemal ekibinin) baskısıyla, tahta çıkma şartı olarak 1876 yılında Sultan II. Abdülhamit tarafından ilan edilmiştir. Ancak II. Abdülhamit, 1877-1878 (93 Harbi) Osmanlı-Rus savaşını bahane ederek kısa süre sonra meclisi kapatmış ve 30 yıl sürecek mutlak (istibdat) rejimini başlatmıştır.
Soru 24
Kurtuluş Savaşı’nın hazırlık döneminde, vatanın parçalanmaz bir bütün olduğunu ilan eden ve “Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, bölünemez” kararının ilk kez alındığı kongre aşağıdakilerden hangisidir?
DDoğru cevap
Açıklama
Toplanma şekli ve amacı bakımından bölgesel (Doğu illerini Ermeni tehlikesine karşı korumak için toplanmış), ancak aldığı kararlar bakımından “milli” olan Erzurum Kongresi (23 Temmuz – 7 Ağustos 1919), “Milli sınırlar içinde vatan bütündür parçalanamaz” ve “Manda ve himaye kabul olunamaz” kararlarının ilk kez alındığı, Misak-ı Milli’nin temellerinin atıldığı kongredir.
Soru 25
Osmanlı Devleti’nin Birinci Dünya Savaşı’nda Almanya’nın yanında savaşa girmesine neden olan ve Rusya’nın Karadeniz’deki limanlarını (Sivastopol ve Odesa) bombalayan “Goben” ve “Breslau” adlı iki Alman savaş gemisine Osmanlı Devleti tarafından verilen isimler aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?
BDoğru cevap
Açıklama
Akdeniz’de İngiliz donanmasından kaçarak Çanakkale Boğazı’ndan Osmanlı’ya sığınan “Goben” ve “Breslau” adlı iki Alman savaş gemisi, Osmanlı Devleti tarafından satın alınmış gibi gösterilmiş, gemilere Türk bayrağı çekilmiş ve adları “Yavuz” ve “Midilli” olarak değiştirilmiştir. Alman Amiral Souchon komutasındaki bu gemilerin Karadeniz’e açılarak Rus limanlarını bombalamasıyla Osmanlı Devleti resmen ve geri dönülemez bir şekilde I. Dünya Savaşı’na dâhil olmuştur.