Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi-1 Ara Sınav (Vize)

Osmanlı, beylikten imparatorluğa uzanan gelişimi sırasında Orta Asya Türk devlet geleneği ile İslam medeniyetinin birikimini birleştirmiştir. 15. yüzyılda bu birikim kendine özgü bir Türk-İslam medeniyeti sentezi hâline gelmiştir. Sömürgecilik, merkantilizm ve kapitalizm ise Batı Avrupa'ya özgü kavramlardır.

1826'da II. Mahmut'un Yeniçeri Ocağı'nı kaldırması, Osmanlı tarihinde 'hayırlı olay' anlamına gelen Vaka-i Hayriye adıyla anılır. Yeniçeriler ıslahatlara uzun süre engel olduğu için bu olay, modernleşmenin önündeki büyük bir engelin kalkması olarak görülmüştür.

İttihat ve Terakki Cemiyeti 1889'da Askeri Tıbbiye öğrencileri tarafından kurulmuş, Osmanlıcılık fikri etrafında örgütlenmiş ve II. Abdülhamit'in askıya aldığı Meşrutiyet'i yeniden ilan ettirmek için çalışmıştır. Yeni Osmanlılar 1865'te kurulmuştu; Ahrar ve Hürriyet ve İtilaf ise 1908 sonrası partilerdir.

Osmanlıcılık, farklı unsurları Osmanlı üst kimliği altında birleştirmeyi ve onları yönetime ortak ederek ayrılıkçılığı önlemeyi amaçlıyordu. Bu düşüncenin en somut sonucu, Genç Osmanlıların etkisiyle 1876'da Kanun-i Esasi'nin kabulü ve I. Meşrutiyet'in ilanı olmuştur.

1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ile Kırım, Osmanlı'ya bağlı bir hanlık olmaktan çıkarılarak bağımsız (müstakil) bir hanlık statüsüne getirilmiştir. Osmanlı padişahı halife sıfatıyla yalnızca dini bağı korumuştur. Bu durum 1783'te Rusya'nın Kırım'ı ilhakına zemin hazırlamıştır.

1838 Baltalimanı Ticaret Sözleşmesi, Mısır bunalımında İngiltere'nin desteğini almak için İngiltere ile imzalanmış, tüm Osmanlı topraklarında geçerli sayılmış ve ekonomiyi serbest ticarete açmıştır. Ancak sözleşme kapitülasyonları kaldırmamış, tersine İngiliz tüccarlarına yeni ayrıcalıklar sağlamıştır.

I. Dünya Savaşı 1914'te başladığında İtalya, Üçlü İttifak üyesi olmasına rağmen tarafsızlığını ilan etmiştir. 1915'te Londra Anlaşması ile kendisine toprak vaat edilince İtilaf devletleri safında savaşa girmiştir. İngiltere, Almanya, Rusya ve Fransa ise savaşın başından itibaren içindeydi.

Kanun-i Esasi'ye göre Meclis-i Ayan üyeleri halk tarafından seçilmez, padişah tarafından ömür boyu atanırdı. Üyelerin 40 yaşını doldurmuş olması gerekir ve sayıları Meclis-i Mebusan'ın üçte birini geçemezdi. Halk tarafından seçilen meclis Meclis-i Mebusan'dır.

1833 Hünkâr İskelesi Antlaşması'na göre Osmanlı, Rusya ile savaşan devletlere Boğazları kapatmayı kabul etmiştir. Bu durum Rusya'nın Boğazlar üzerinde etkili olmasından endişe eden İngiltere ve Fransa'yı harekete geçirmiş ve Boğazlar Sorunu uluslararası bir mesele hâline gelmiştir.

Baltalimanı'nın ardından Fransa da benzer ayrıcalıklar elde etmek istemiş ve 1838'de Osmanlı ile Kanlıca Ticaret Sözleşmesi'ni imzalamıştır. Bu sözleşme, Baltalimanı'nın İngiltere'ye tanıdığı ticari hakları Fransa'ya da sağlamıştır.

Sykes-Picot Anlaşması (1916) ile İngiltere ve Fransa, Osmanlı'nın Orta Doğu topraklarını (Suriye, Irak, Lübnan, Filistin gibi Arap bölgelerini) aralarında paylaşmayı kararlaştırmıştır. Anadolu ve Rumeli'nin paylaşılması diğer gizli anlaşmaların konusudur.

Millet Sistemi'nde Osmanlı toplumu etnik köken ya da ekonomik duruma göre değil, din ve mezhep esasına göre gruplandırılırdı. Müslümanlar, Rumlar, Ermeniler ve Yahudiler ayrı 'millet'ler olarak kabul edilir ve kendi dini liderlerine bağlı olurlardı.

1839 Tanzimat Fermanı'nı hazırlayıp Gülhane Parkı'nda okuyan devlet adamı Hariciye Nazırı Mustafa Reşit Paşa'dır. Âli ve Fuat Paşalar ise onun yetiştirdiği ve 1856 Islahat Fermanı döneminde etkin olan devlet adamlarıdır.

1876'da ilan edilen Kanun-i Esasi'nin ardından Osmanlı tarihindeki ilk milletvekili seçimleri yapılmış ve ilk Meclis-i Mebusan 1877'de (19 Mart 1877) toplanmıştır. Seçimler doğrudan halk tarafından değil, yerel idare meclisleri üyeleri aracılığıyla yapılmıştır.

II. Abdülhamit, 1878 Berlin Antlaşması'yla Balkanlardaki Hristiyan toprakların büyük kısmı kaybedilince Osmanlıcılığın başarısız olduğunu düşünmüş ve İslamcılık politikasını uygulamıştır. Halifelik makamını öne çıkararak Müslümanları devlete bağlamaya çalışmıştır.

Osmanlı, Kavalalı Mehmet Ali Paşa isyanında İngiltere'nin diplomatik desteğini kazanmak için 1838'de onunla Baltalimanı Ticaret Antlaşması'nı imzalamıştır. Antlaşma İngiliz tüccarlarına geniş ayrıcalıklar tanımış ve Osmanlı ekonomisini uzun süre etkilemiştir.

Osmanlı ilk dış borcunu 1854'te almış, borçlar büyük ölçüde yatırım dışı alanlara harcanmış, yüksek faiz ve komisyon ödenmiş ve 1881'de Düyun-ı Umumiye kurulmuştur. Ancak dış borçlanma II. Meşrutiyet'le sona ermemiş, 1908 sonrasında ve I. Dünya Savaşı yıllarında da devam etmiştir. Bu yüzden E şıkkı yanlıştır.

I. Dünya Savaşı başında İngiliz donanmasından kaçarak Çanakkale'ye sığınan Alman savaş gemileri Goeben ve Breslau'dur. Osmanlı bu gemileri satın almış gibi gösterip Yavuz ve Midilli adlarını vermiş; gemilerin Karadeniz'de Rus limanlarını bombalaması Osmanlı'yı savaşa sokmuştur.

1645-1669 yılları arasında süren Girit seferi, adanın alınmasının çok uzun sürmesi ve büyük kayıplar verilmesiyle Osmanlı ordusu ve donanmasının artık Avrupa'nın askeri teknolojisinin (özellikle Venedik donanmasının) gerisinde kaldığını açıkça göstermiştir.

Tanzimat döneminde modern şehir hizmetlerini yürütmek için ilk Şehremaneti (belediye teşkilatı) başkent İstanbul'da kurulmuştur. Belediye hizmetleri daha sonra taşra vilayetlerine de yaygınlaştırılmıştır.

Genç Osmanlılar Osmanlıcılığı savunmuş, milleti yönetime ortak etmek için meşrutiyeti istemiş ve tüm unsurları Osmanlı kabul etmişlerdir; Namık Kemal ve Ziya Paşa bu grubun önemli isimleridir. I. Abdülhamit ise 18. yüzyılda (1774-1789) hüküm sürdüğü için 1865'te kurulan bu cemiyetin onu tahttan indirmek istemesi mümkün değildir.

16. yüzyıl sonlarından itibaren Karadeniz kıyılarında artan Kazak saldırıları, Karadeniz'e inmek isteyen Rusya tarafından desteklenmiştir. Bu saldırılar Osmanlı'nın 'Türk gölü' olarak gördüğü Karadeniz'deki güvenliğini sarsmıştır.

1856 Islahat Fermanı gayrimüslimlere din ve mezhep serbestliği, can, mal ve namus güvenliği, vergi eşitliği ve askerlik yükümlülüğü gibi konularda haklar tanımıştır. Ancak yeni bir anayasa getirmemiştir; ilk Osmanlı anayasası 1876 Kanun-i Esasi'dir.

Kanun-i Esasi'ye göre Meclis-i Mebusan üyeleri halk tarafından seçilir, süresi 4 yıldır ve her 50.000 erkek nüfusa bir milletvekili düşecek şekilde belirlenirdi. Yani milletvekili sayısı nüfusa göre belirlenir; padişah bu sayıyı tayin etmez. Padişahın atadığı meclis Meclis-i Ayan'dır.

İttihat ve Terakki'nin yurt dışındaki faaliyetlerinin merkezi Paris'ti. Ahmet Rıza Bey burada Meşveret gazetesini çıkarmış, cemiyetin önemli kongreleri de Paris'te yapılmıştır. Bu nedenle cemiyetin Avrupa'daki faaliyetlerinde en etkili ülke Fransa'dır.

Kırım Savaşı (1853-1856) sırasında Osmanlı Devleti, savaş masraflarını karşılamak için 1854'te ilk kez dış borç almıştır. Bu ilk borçlanma sonraki yıllarda borç sarmalına ve 1881'de Düyun-ı Umumiye'nin kurulmasına giden sürecin başlangıcı olmuştur.

II. Meşrutiyet döneminde, özellikle 1913 sonrası İttihat ve Terakki iktisadi bağımsızlığı sağlamak ve yerli (Türk-Müslüman) bir burjuvazi oluşturmak amacıyla Milli İktisat politikasını gündeme getirmiştir. Teşvik-i Sanayi Kanunu ve yerli şirketlerin desteklenmesi bu politikanın ürünleridir.

Kanal, Kafkas, Irak ve Suriye-Filistin cepheleri Osmanlı'nın kendi topraklarında veya sınırlarında açtığı ya da savunduğu asıl cephelerdir. Makedonya ise Galiçya ve Romanya gibi müttefiklere destek amacıyla birlik gönderilen yardım cephelerinden biridir; Osmanlı'nın kendi cepheleri arasında sayılmaz.

17. yüzyılda dış savaşlarla uğraşan Osmanlı, içeride Anadolu'da yaygınlaşan Celali İsyanları ile karşılaşmıştır. Ekonomik bozulma, vergi yükü ve asker kaçaklarının etkisiyle çıkan bu isyanlar devleti uzun süre uğraştırmıştır. Patrona (1730), Kabakçı (1807) ve Kuleli (1859) olayları ise daha sonraki dönemlere aittir.

Mecelle, Ahmet Cevdet Paşa başkanlığındaki bir komisyon tarafından 1868-1876 yılları arasında hazırlanan, İslam hukukuna dayalı medeni hukuk (borçlar ve eşya hukuku) külliyatıdır. 1926'da Türk Medeni Kanunu kabul edilene kadar yürürlükte kalmıştır.

İlk Meclis-i Mebusan'ın üyeleri vilayet, liva ve kaza idare meclisleri tarafından belirlenmiş ve meclis Dolmabahçe Sarayı'nda yapılan törenle açılmıştır. Ancak meclis Ocak 1877'de değil, 19 Mart 1877'de toplanmıştır. Bu nedenle C şıkkı yanlıştır.

Kırım Savaşı'nı bitiren 1856 Paris Antlaşması ile Karadeniz tarafsız hâle getirilmiş; Osmanlı ve Rusya'nın burada donanma ve tersane bulundurması yasaklanmıştır. Bu hüküm galip Osmanlı ile mağlup Rusya'yı aynı şartlara tabi tuttuğu için Osmanlı aleyhine bir sonuç doğurmuştur.

Teşvik-i Sanayi Kanun-ı Muvakkati (Geçici Kanunu) 1913'te İttihat ve Terakki döneminde kabul edilmiştir. Kanunla yerli sanayicilere vergi muafiyeti, arazi tahsisi gibi teşvikler sağlanarak Milli İktisat politikası desteklenmiştir. Bu nedenle II. Meşrutiyet döneminde sanayiye yönelik en önemli düzenleme olarak kabul edilir.

II. Abdülhamit döneminde Batı tarzı okullar yaygınlaştırılmış, vilayetlerde idadiler açılmış, kızlar için okullar kurulmuş ve bu okullarda yetişen kuşak Cumhuriyet'in kurucu kadrosunu oluşturmuştur. İslamcılık politikası izleyen padişahın medreselerle hiç ilgilenmediğini söylemek ise yanlıştır.

Kılıçzade Hakkı'nın 1913'te yayımlanan 'Pek Uyanık Bir Uyku' makalesinde fesin kaldırılması, tekke ve zaviyelerin kapatılması, Latin harflerinin kabulü ve medreselerin kapatılması gibi Batıcı öneriler yer almıştır. II. Abdülhamit ise 1909'da zaten tahttan indirildiği için böyle bir öneri makalede bulunmaz.

Sultan Abdülaziz, 1867'de III. Napolyon'un davetiyle Paris Sergisi'ne katılmış ve ardından Londra'ya geçerek yurt dışına diplomatik amaçlı seyahat eden ilk Osmanlı padişahı olmuştur. Daha önceki padişahların yurt dışına çıkışları yalnızca sefer amaçlıydı.

I. Dünya Savaşı başlayınca İttihat ve Terakki hükûmeti, Avrupa devletlerinin savaşla meşgul olmasından yararlanarak 1 Ekim 1914'ten itibaren kapitülasyonları tek taraflı olarak kaldırmıştır. Düyun-ı Umumiye ve Reji İdaresi ise bu tarihte varlıklarını sürdürmüştür.

Osmanlı ordusu Kafkas Cephesi'nde, Almanya'nın baskısını hafifletmek için Ruslara karşı ikinci bir cephe açmayı, Rus ordusunu yenmeyi ve Kafkasya'daki Müslüman-Türk toplulukları Rus esaretinden kurtarmayı hedeflemiştir. İngiltere'nin sömürge bağlantısını kesmek ise Kanal Cephesi'nin amacıdır.

Mühendishane-i Bahri-i Hümayun (1773, III. Mustafa döneminde Tersane'de kurulan okul) donanma için denizcilik alanında teknik eleman yetiştirmek amacıyla açılmıştır. Kara mühendisi yetiştirmek için ise daha sonra Mühendishane-i Berri-i Hümayun kurulmuştur.

1859 Kuleli Vakası, Islahat Fermanı'nın gayrimüslimlere tanıdığı haklara tepki duyan Müdafaa-i Şeriat Cemiyeti'nin, dönemin padişahı Abdülmecit'i tahttan indirme girişimidir. Islahat Fermanı da onun döneminde (1856) ilan edilmişti; Kuleli Vakası Cumhuriyet öncesi ilk darbe teşebbüsü olarak bilinir.

II. Abdülhamit döneminde (1876-1909) Balkanlarda Hristiyan unsurların kopması üzerine Osmanlıcılık yerine İslamcılık politikası ağırlık kazanmış, halifelik vurgusuyla Müslüman toplulukların birliği hedeflenmiştir. Bu nedenle 'Osmanlıcılık politikası uyguladı' ifadesi yanlıştır. Kanun-i Esasi'nin ilanı ve Meclis-i Mebusan'ın tatili ise onun dönemine aittir.

Osmanlı'nın son döneminde fikir akımları sırasıyla Osmanlıcılık, İslamcılık ve Batıcılık ile birlikte, en son Türkçülük olarak gelişmiştir. Türkçülük özellikle Balkan Savaşları sonrasında güç kazanmış ve İttihat ve Terakki tarafından uygulanmıştır; Cumhuriyet'in milliyetçilik anlayışına da temel oluşturmuştur.

1878 Berlin Antlaşması'nın 61. maddesiyle Osmanlı, Ermenilerin yaşadığı vilayetlerde ıslahat yapmayı ve bunu büyük devletlere bildirmeyi kabul etmiştir. Bu madde Ermeni Meselesi'nin uluslararası bir sorun hâline gelmesine ve Avrupa devletlerinin müdahalesine zemin hazırlamıştır.

I. Dünya Savaşı'nda Osmanlı'nın vergi gelirleri ve borçlanma imkânları savaş giderlerini karşılamaya yetmemiştir. Savaşın maliyeti büyük ölçüde karşılıksız para (kâğıt para) basımıyla finanse edilmiş, bu da yüksek enflasyona yol açmıştır.

Irak Cephesi'nde Kut'ül Amare'de kuşatılan General Townshend komutasındaki İngiliz ordusu Nisan 1916'da Halil (Kut) Paşa'ya teslim olmuştur. Halil Paşa bu zafer nedeniyle 'Kut' soyadını almıştır.

III. Selim, Nizam-ı Cedit ıslahatlarına yön vermek için önde gelen devlet adamlarından devletin sorunları ve çözüm yollarına dair raporlar istemiştir. Bu ıslahat raporlarına layiha denir. Berat ve ferman ise padişahın resmi buyruk ve belgeleridir.

Bahriye Nezareti 1867'de Sultan Abdülaziz döneminde kurulmuştur. Abdülaziz donanmaya büyük önem vermiş ve onun döneminde Osmanlı donanması dünyanın sayılı donanmaları arasına girmiştir.

9 Haziran 1908'de İngiltere Kralı VII. Edward ile Rus Çarı II. Nikola'nın Reval'de bir araya gelmesi, Makedonya'nın Osmanlı'dan ayrılacağı yönünde endişeye yol açmıştır. Bu endişe Makedonya'daki İttihatçı subayları harekete geçirmiş ve II. Meşrutiyet'in ilanını hızlandırmıştır.

İttihat ve Terakki Cemiyeti en güçlü yapılanmasını Makedonya'da, özellikle Selanik ve Manastır'daki III. Ordu subayları arasında kurmuştur. II. Meşrutiyet'in ilanını sağlayan hareket de bu bölgeden başlamıştır.

I. Balkan Savaşı'nda Osmanlı; Bulgaristan, Sırbistan, Yunanistan ve Karadağ'dan oluşan Balkan ittifakıyla savaşmıştır. Arnavutluk ise bu savaş sırasında (Kasım 1912) bağımsızlığını ilan etmiş, Osmanlı ile savaşmamış ve antlaşma imzalamamıştır.

I. ifade doğrudur; Osmanlı İtibar-ı Milli Bankası 1917'de kurulmuştur. III. ifade de doğrudur; 1916'da yeni bir gümrük tarifesi kabul edilmiştir. Ancak Teşvik-i Sanayi Kanunu 1913'te savaştan önce çıkarılmış, savaş sırasında da dış borç ödemeleri durdurulmuştur; bu yüzden II ve IV yanlıştır.

Nizam-ı Cedit'in başarısızlığında eski kurumların kaldırılamaması, eski ve yeni kurumların çatışması, nitelikli kadro eksikliği ve ekonomik sorunlar etkili olmuştur. Padişahın yurt dışı seyahatine çıkmaması ise reformların başarısıyla ilgili bir neden değildir; zaten yurt dışına seyahat eden ilk padişah Abdülaziz'dir.

II. Meşrutiyet'in ilanından sonra 'Hürriyet, Adalet, Müsavat (Eşitlik), Uhuvvet (Kardeşlik)' sloganları yaygınlaşmıştır. Bu sloganlar tüm unsurları kapsayan Osmanlıcılık anlayışını yansıtır. 'Türklük' ise bu dönemin sloganları arasında yer almamıştır.

II. Abdülhamit döneminde (1876-1909) Balkanlarda Hristiyan unsurların kopması üzerine Osmanlıcılık yerine İslamcılık politikası ağırlık kazanmış, halifelik vurgusuyla Müslüman toplulukların birliği hedeflenmiştir. Bu nedenle 'Osmanlıcılık politikası uyguladı' ifadesi yanlıştır. Kanun-i Esasi'nin ilanı ve Meclis-i Mebusan'ın tatili ise onun dönemine aittir.