Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi-2 2021 Ara Sınav (Vize)

Mustafa Kemal, TBMM'nin açılışından üç gün sonra, 26 Nisan 1920'de Lenin'e mektup göndererek emperyalizme karşı işbirliği önerdi ve askerî-mali yardım istedi. Bu mektup Türk-Sovyet ilişkilerinin başlangıcı kabul edilir; 16 Mart 1921 ise Moskova Antlaşması'nın tarihidir.

Yeni Türk devleti dans dersleri, moda yayınları, Miss Turkey güzellik yarışmaları ve balolar gibi araçlarla toplumsal hayatı Batılılaştırmaya çalıştı. Memurlara fes takma zorunluluğu ise II. Mahmut dönemine ait bir Osmanlı uygulamasıdır; Cumhuriyet aksine Şapka Kanunu ile fesi kaldırmıştır.

Osmanlı kanunlaştırma faaliyetleri Batı hukukunu toptan iktibas etmek anlamına gelmez. Bir yandan Batı'dan kanunlar alınırken (Ticaret, Ceza Kanunu), öte yandan İslam hukukuna dayanan Mecelle hazırlandı; bu da ikili bir yapı ortaya çıkardı. Bu nedenle A şıkkı söylenemez.

23 Aralık 1930'da Menemen'de Derviş Mehmet ve adamları, olayı bastırmaya gelen yedek subay öğretmen Mustafa Fehmi Kubilay'ı şehit etti. Kubilay 'Devrim şehidi' olarak anılır. Hasan Tahsin ise İzmir'in işgalinde ilk kurşunu atan gazetecidir.

Halk eğitimi, okul dışındaki bireylere bilgi ve beceri kazandırarak bireylerin yeteneklerini geliştirmeyi ve toplumun kültür düzeyini yükseltmeyi amaçlar. Diğer şıklar halk eğitiminin temel amacı olarak sayılmaz.

Mustafa Kemal, 18 Eylül 1920'de TBMM'ye 'Halkçılık Programı'nı sundu. Bu programda egemenliğin halka ait olduğu ve yönetimin halk tarafından yürütüleceği vurgulandı; program 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'nun temelini oluşturdu.

Atatürk'e göre medeniyet tektir ve bu da Batı (Avrupa) medeniyeti, yani çağdaş medeniyettir. Türkiye'nin muasır medeniyetler seviyesine ulaşması için bu medeniyetin bilimsel ve akılcı temellerinin benimsenmesi gerektiğini düşünüyordu.

Lale Devri'nde (1720) Paris'e elçi olarak gönderilen Yirmisekiz Çelebi Mehmet Efendi, Fransa'daki devlet yönetimi, saraylar ve kültür hakkında gözlemlerini 'Sefaretname' adlı eserinde topladı. Bu, Avrupa'ya yönelik ilk sistemli gözlemlerden biridir.

Fransız İhtilali sonunda Fransa'da mutlak monarşi yıkılarak cumhuriyet ilan edildi (1792); Türk İnkılabı sürecinde de saltanat kaldırılıp 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet ilan edildi. Ortak özellik, her iki sürecin de cumhuriyetle sonuçlanmasıdır.

Mustafa Kemal, 1913'te Sofya'ya askerî ataşe (ateşemiliter) olarak atandı ve burada Batı kültürünü, tiyatro ve parlamento hayatını yakından gözlemledi. Bu görev, onun Balkanlardaki diplomatik deneyimlerinden biridir.

1924 Anayasası'ndaki 'Devletin dini, din-i İslam'dır' ibaresi 10 Nisan 1928'de yapılan anayasa değişikliğiyle çıkarıldı. Bu, laikliğe doğru atılan önemli bir adımdır; laiklik ise 1937'de anayasaya girmiştir.

Tevhid-i Tedrisat Kanunu 3 Mart 1924'te, hilafetin kaldırılmasıyla aynı gün kabul edildi. Bu kanunla tüm eğitim kurumları Maarif Vekâletine bağlandı. 17 Şubat 1926 Medeni Kanun'un, 29 Ekim 1923 ise Cumhuriyet'in ilan tarihidir.

Şapka Kanunu ile medeni bir zihniyetin simgesi olarak şapkanın benimsenmesi, şapkanın dinle ilgisi olmadığının gösterilmesi ve halka ortak bir başlık sağlanması amaçlandı. 'Uluslararası kıyafetlerin daha ucuz olması' ise kanunun gerekçesi değildir.

Takvim-saat-ölçü değişiklikleri, kılık kıyafet inkılabı, kadınlara seçme-seçilme hakkı ve lakap-unvanların kaldırılması toplumsal hayatı düzenleyen inkılaplardır. Cumhuriyet Halk Fırkası'nın kurulması ise siyasi alanda bir gelişmedir.

Atatürk, Fransız düşünür J. J. Rousseau'nun 'toplumsal sözleşme' ve 'genel irade' fikirlerinden etkilenmiştir. Bu fikirler, egemenliğin halka ait olduğu ve yönetimin halkın iradesine dayanması gerektiği anlayışını destekler. Kuvvetler ayrılığı ise Montesquieu'ya aittir.

Cumhuriyet'in tarih çalışmalarında Türk Tarih Tezi çerçevesinde Türklerin İslamiyet öncesi tarihi öne çıkarıldı, Türk medeniyet eserleri ve kaynaklar incelendi, Sümer ve Hitit gibi Anadolu uygarlıklarının Türklerle bağlantısı savunuldu. Bu uygarlıkların 'Avrupalıların atası' olduğunu ispatlamak ise bir amaç değildi.

3 Mart 1924 tarihli Tevhid-i Tedrisat Kanunu, ülkedeki tüm eğitim ve öğretim kurumlarını Maarif Vekâletine bağlayarak tek çatı altında birleştirmeyi amaçladı. Böylece medrese-mektep ikiliği sona erdi. Yeni harflerin kabulü ise 1928'dedir.

Ziya Gökalp 1924'te vefat ettiği için 1932'de kurulan Türk Dili Tetkik Cemiyeti'nin üyesi olması mümkün değildir. Celal Sahir Erozan, Samih Rıfat, Yakup Kadri ve Ruşen Eşref ise cemiyetin kurucu üyeleri arasındadır.

Serbest Cumhuriyet Fırkası Ağustos 1930'da kuruldu ve rejim karşıtlarının çevresinde toplanması üzerine 17 Kasım 1930'da kendini feshetti. Menemen Olayı ise bundan kısa süre sonra, 23 Aralık 1930'da yaşandı.

Saltanatın kaldırılmasının nedenleri arasında padişahın Millî Mücadele'deki olumsuz tutumu, millî egemenliğe aykırılığı, iki başlı yönetim ve Lozan'a İstanbul hükûmetinin de davet edilmesi vardır. Vahdettin'in İngiliz zırhlısıyla ülkeden kaçması ise saltanat kaldırıldıktan sonra (17 Kasım 1922) gerçekleştiği için bir neden değil, sonraki bir olaydır.

Cumhuriyet öncesinde Arap harflerinin Türkçeye uymadığı ve ıslah edilmesi ya da değiştirilmesi gerektiği tartışmasına Münif Efendi, Azerbaycanlı Mirza Fethali Ahundzade, Ahmet Cevdet Paşa ve II. Meşrutiyet döneminde Latin harflerini savunan Celal Nuri gibi isimler katılmıştır. Kaynakta Tanzimat devlet adamı Âli Paşa bu tartışmanın tarafları arasında sayılmaz.

Cumhuriyet'in ilk yıllarında Doğu Anadolu'da Şeyh Sait İsyanı'ndan (1925) sonraki en büyük ayaklanmalar Ağrı (1926-1930) ve Dersim (1937-1938) isyanlarıdır. Bu isyanlar askerî harekâtlarla bastırılmıştır.

Ezanın Türkçe okunması uygulaması 1932'de başladı. 1950'de Demokrat Parti iktidara gelince yapılan yasal düzenlemeyle ezan yeniden Arapça okunmaya başlandı; bu yüzden 1950 çeldiricidir.

Osmanlı hukuku genellikle Tanzimat Fermanı (1839) ölçüt alınarak ikiye ayrılır. Tanzimat'a kadar olan, İslam hukuku ve örfi hukuka dayanan döneme 'Klasik Dönem Osmanlı hukuku' denir; sonrası ise Batı etkisindeki kanunlaştırma dönemidir.

12 Hayvanlı Türk Takvimi Türklerin İslamiyet'ten önce kullandığı takvimdir. İslamiyet'in kabulünden sonra Hicrî takvim, Selçuklularda Celali takvimi, Osmanlı'da Rumi takvim ve Cumhuriyet'le birlikte Miladi takvim kullanılmıştır.

Şeyh Sait İsyanı üzerine çıkarılan Takrir-i Sükûn Kanunu ile biri Ankara'da, diğeri isyan bölgesinde Diyarbakır'da olmak üzere iki İstiklal Mahkemesi kuruldu. Diyarbakır'daki mahkeme Şeyh Sait ve arkadaşlarını yargılamıştır.

26 Aralık 1925 tarihli kanunla kabul edilen Miladi takvim, 1 Ocak 1926'dan itibaren resmen kullanılmaya başlandı. Böylece Rumi ve Hicrî takvimlerin resmî kullanımı sona erdi.

Hukuk-ı Aile Kararnamesi 1917'de çıkarıldı. Bu düzenleme ile kadına belirli şartlarda boşanma hakkı tanındı ve evlilik devletin denetimine alındı; Osmanlı'da aile hukukunu kanunlaştıran ilk metindir.

Türk Ocakları ve Halkevleri köycülük, millî kültür, sanat ve sosyal yardım alanlarında benzer faaliyetler yürüttü. Ancak Türkiye dışındaki Türklerle ilgilenmek Türk Ocakları'nın özelliğiydi; Halkevleri faaliyetlerini yurt içindeki halk eğitimine yöneltmişti. Bu yüzden B şıkkı yanlıştır.

Latin alfabesine geçişin temel nedenleri; Arap harflerinin Türkçedeki ünlüleri karşılayamaması, okuma-yazmayı kolaylaştırarak halkın tamamına yaymak ve Batı medeniyetiyle iletişimi artırmaktı. Sovyetler Birliği'ndeki Türklerle iletişimi kolaylaştırmak ise kaynakta bu nedenler arasında sayılmaz.

Tekke, zaviye ve türbeler 30 Kasım 1925'te çıkarılan 677 sayılı kanunla kapatıldı; şeyhlik, dervişlik gibi unvanlar da yasaklandı. 3 Mart 1924 ise hilafetin kaldırılıp Tevhid-i Tedrisat'ın kabul edildiği tarihtir.

1928'de İstanbul Darülfünunu İlahiyat Fakültesi'nde Fuat Köprülü başkanlığındaki heyetin hazırladığı Dinî Islah Beyannamesi; ibadet dilinin Türkçeleşmesini, camilere sıra ve müzik aletleri konmasını öneriyordu. Bu öneriler uygulamaya konmamıştır.

Soyadı Kanunu ile isim karışıklığını önlemek, aile bağlarını göstermek, öz Türkçe soyadları kullanmak ve rütbe, aşiret, yabancı ırk ve millet adlarıyla anılmayı engellemek amaçlandı. Ağa, hacı, paşa gibi övünülen unvan ve sıfatlar ise kaldırıldığından, 'iftihar edilen sıfatları göstermek' kanunun amacı değildir.

Ziya Gökalp, Türkçülük anlayışı çerçevesinde dinî kitapların, hutbe ve vaazların Türkçe olmasını savundu. 'Vatan' şiirindeki 'Bir ülke ki camiinde Türkçe ezan okunur...' dizeleri bu görüşü yansıtır.

Atatürk, Yeni Osmanlılar içinde en çok vatan, hürriyet ve millet kavramlarını işleyen Namık Kemal'den etkilenmiştir. Gençliğinde onun şiirlerini okuduğu ve vatanseverlik duygularının bu eserlerle beslendiği bilinir.

Kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı 5 Aralık 1934'te anayasa değişikliğiyle verildi. C şıkkı yanlıştır; çünkü muhtarlık hakkı Belediye Kanunu ile değil, 1933'te Köy Kanunu'nda yapılan değişiklikle tanınmıştır. İlk kadın belediye başkanı ise 1950'de seçilmiştir.

Gördesli Makbule, Halide Edip, Münevver Saime ve Kara Fatma Millî Mücadele'ye destek veren Türk kadınlarıdır. Müfide Kadri ise 1912'de genç yaşta vefat etmiş bir ressamdır; Millî Mücadele dönemini görmemiştir.

Ankara; Millî Mücadele'nin merkezi olması, coğrafi olarak güvenli ve ulaşım bakımından elverişli konumu ve İstanbul'un eski düzeni temsil edip denizden gelecek tehditlere açık olması nedeniyle başkent yapıldı. Mustafa Kemal'in Ankara'da yaşaması ise bir gerekçe değildir.

Millî Mücadele sürerken, 15 Temmuz 1921'de Ankara'da toplanan Maarif Kongresi'nin konusu eğitimdi. Kongrede millî bir eğitim sisteminin kurulması için atılacak adımlar ele alındı.

1926 tarihli ve 743 sayılı Türk Medeni Kanunu İsviçre Medeni Kanunu'ndan iktibas edilmiştir. Ceza Kanunu İtalya'dan, Ticaret Kanunu Almanya'dan alınmıştır.

1937-1938 Dersim İsyanı'nın elebaşı Seyit (Şeyh) Rıza'dır. İsyan bastırıldıktan sonra yakalanıp yargılanmış ve 1937'de idam edilmiştir. Şeyh Sait ise 1925 isyanının lideridir.

II. TBMM Ağustos 1923'te açıldı ve ilk önemli işlerinden biri Lozan Barış Antlaşması'nı 23 Ağustos 1923'te onaylamak oldu. Saltanatın kaldırılması, Mudanya Ateşkesi ve 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu I. TBMM dönemine, Soyadı Kanunu ise IV. TBMM dönemine aittir.

Atatürk'e göre medeniyet tektir ve bu çağdaş Batı medeniyetidir; Türk kültürü korunarak çağdaş medeniyetin üzerine çıkarılmalıdır. Türklerin Doğu ve Batı medeniyetlerini birleştirip Doğu'ya öncülük edeceği fikri ise Atatürk'ün değil, daha çok sentezci anlayışların görüşüdür. Bu yüzden B şıkkı yanlıştır.