Fonksiyonalizm: bütünleşme teknik/işlevsel alanlarda iş birliğiyle başlar; ortak ihtiyaçlar siyasi bütünleşmeyi besler. Neofonksiyonalizm (Haas): bir alandaki bütünleşme diğer alanlara taşar ('spill-over' — taşma etkisi); çıkar grupları ve üst ulusal kurumlar süreci ilerletir. Hükümetlerarası yaklaşım ise üye devletlerin egemenlik pazarlıklarını merkeze alır.
Ekonomik bütünleşme aşamaları
1) Serbest ticaret alanı: üyeler arası gümrükler kalkar, üçüncü ülkelere her üye kendi tarifesini uygular (EFTA). 2) Gümrük birliği: + üçüncü ülkelere ortak dış tarife. 3) Ortak pazar: + mal, hizmet, sermaye ve kişilerin serbest dolaşımı (dört özgürlük). 4) Ekonomik ve parasal birlik: + ortak para politikası/tek para (euro). 5) Tam bütünleşme: ortak maliye politikası ve siyasi birlik.
Gümrük birliğinin etkileri
Ticaret yaratma etkisi: yüksek maliyetli yerli üretimin yerini ucuz üye ülke ithalatı alır (refah artışı). Ticaret saptırma etkisi: ucuz üçüncü ülke ithalatının yerini pahalı üye ülke ithalatı alır (refah kaybı). Net etki iki etkinin büyüklüğüne bağlıdır; dinamik etkiler (rekabet, ölçek, yatırım) uzun vadede belirleyicidir.