Kaynak: https://lolonolo.com/2024/06/13/bilisim-sistemleri-analiz-ve-tasarimi-2022-2023-final-sorulari/
Bilişim Sistemleri Analiz Ve Tasarımı 2022-2023 Final Soruları
Bilişim sistemleri, işletme seviyelerine göre farklı kategorilere ayrılır. Taktik seviye bilişim sistemleri, orta düzey yöneticilere karar verme süreçlerinde yardımcı olur. Örneğin, “Üst Yönetici Destek Sistemi” taktik seviyede bir bilişim sistemi olarak değerlendirilmez, çünkü bu sistem stratejik karar verme süreçlerine hizmet eder.
Farklı sistem parçalarının benzer girdilere karşı aynı şekilde tepki üretmesi, girdi tasarımının kararlılığı ile ilgilidir. Kararlılık, sistemin güvenilirliğini ve tutarlılığını sağlamak için kritik bir kriterdir. Bu özellik, özellikle büyük ve karmaşık sistemlerde önemlidir, çünkü kararsızlık kullanıcı deneyimini olumsuz etkileyebilir ve sistem hatalarına yol açabilir.
Bir sistemin hayata geçirilmesi sürecinde sürdürülebilirlik faaliyetleri arasında bakım önemli bir yer tutar. Bakım, sistemin uzun vadede güvenilir ve işlevsel kalmasını sağlar. Bakım süreci, yazılım güncellemeleri, hata düzeltmeleri ve performans iyileştirmelerini kapsar.
Mimari tasarımların güvenlik gereksinimleri arasında erişim kontrolü önemli bir yer tutar. Erişim kontrolü, yetkisiz kullanıcıların sisteme erişimini engelleyerek verilerin ve kaynakların korunmasını sağlar. Bu, hem veri güvenliğini hem de kullanıcı gizliliğini korumak için kritik bir adımdır.
Veri akış diyagramları, sistemdeki veri hareketlerini ve iş akışlarını görselleştirmek için kullanılır. Bu diyagramlarda harici varlıklar, sistemin dışındaki kullanıcılar veya diğer sistemler olarak tanımlanır. Harici varlıklar arasında veri akışı olmasına izin verilmez, çünkü bu, sistemin sınırlarını ve etkileşimlerini netleştirmek için gereklidir.
Bir iş kırılımında en üst seviye proje olarak tanımlanır. Proje yönetimi, büyük ve karmaşık projelerin başarılı bir şekilde tamamlanmasını sağlamak için yapılandırılmış bir yaklaşımdır. İş kırılımı, projeyi daha küçük, yönetilebilir parçalara ayırarak proje yönetimini kolaylaştırır.
Karmaşık kural yapıları ve çokça kombinasyon olduğu durumlarda karar tabloları tercih edilir. Karar tabloları, çeşitli kuralları ve kombinasyonları sistematik bir şekilde temsil ederek, karar verme süreçlerini daha anlaşılır ve yönetilebilir hale getirir.
Hızlı uygulama geliştirme, özellikle zaman kısıtlı projelerde tercih edilen bir yöntemdir. Bu yöntemin temel amacı, son ürüne en hızlı şekilde ulaşmaktır. Ancak, çok uzun projelerde kullanılması uygun değildir, çünkü hızlı geliştirme yöntemleri uzun vadeli projelerde sürdürülebilirliği sağlamakta zorluk yaşayabilir.
Scrum, yazılım geliştirme süreçlerinde sıkça kullanılan çevik bir yöntemdir. Günlük Scrum toplantıları, en kısa sürede tamamlanan toplantı türüdür ve ekip üyelerinin o gün için planlarını ve karşılaştıkları engelleri paylaşmasını sağlar.
Proje beyanı, projenin ana ve alt amaçlarını, maksimum süre tahminlerini ve proje risklerini içerir. Ancak, iş paketi ile ekip elemanlarının eşleştirilmesini içermez. Bu, proje yönetiminin planlama aşamasında kritik bir belgedir.
Fonksiyonel olmayan gereksinimler, bir sistemin performansı ve güvenilirliği ile ilgilidir. Bu gereksinimlerin ölçümü genellikle zordur ve başarısızlık durumunda sistemin tamamı kullanışsız hale gelebilir. Bu gereksinimler, işlevselliği destekler ancak doğrudan sistemin ne yapması gerektiğini ifade etmez.
Bir vatandaş ile kimlik numarası arasındaki ilişki, bire-bir ilişkiye örnek olarak verilebilir. Bir tabloda benzersiz kayıt içeren tek bir sütun yoksa, birden fazla sütunun birlikte benzersiz bir grup oluşturduğu anahtar türü bileşik anahtar olarak adlandırılır.
Bir sosyal ağ tasarımı yapılırken, terör, kadına şiddet ve ırkçılık gibi unsurlarla ilgili paylaşımların sistem tarafından kısıtlanması etik bir gereksinimdir. Bu tür gereksinimler, kullanıcı güvenliğini ve toplumsal sorumluluğu sağlamak için önemlidir.
Risk yanıtı geliştirme faaliyetinin çıktısı risk kütüğüdür. Risk kütüğü, proje risklerinin tanımlanması, değerlendirilmesi ve izlenmesi için kullanılan bir dokümandır. Bu, projenin başarısızlık olasılığını azaltmak için kritik bir araçtır.
Bağlam diyagramları, sistem ile harici varlıklar arasındaki veri akışını gösterir. Bu diyagramlar, sistemin genel yapısını ve etkileşimlerini netleştirir. Ancak, bağlam diyagramında harici varlıklar arasındaki akışa izin verilmez.
Gösterge panelleri, interaktif çıktı türlerinden biridir. Kullanıcıların verileri görselleştirmesini ve analiz etmesini sağlar. Bu paneller, işletme kararlarını desteklemek için önemli araçlardır.
Yığın işleme, veri işleme süreçlerinde kurtarma ve yeniden başlatmanın kolay olduğu bir yöntemdir. Bu süreç, verilerin toplu olarak işlenmesini ve belirli aralıklarda güncellenmesini sağlar. Çevrimiçi işlemeye kıyasla daha az donanım ve programlama gerektirir.
Veri sözlükleri, veri depolarındaki verilerin yapısını ve anlamını tanımlar. Mantık modeli, veri depolarının yapısını ve iş süreçlerini temsil eden bir modeldir ancak veri sözlüklerinde doğrudan bir sütun olarak yer alması beklenmez.
Sahte DNS yardımıyla hassas bilgilerin çalınması balık tutma (phishing) olarak adlandırılan bir güvenlik tehdididir. Bu tür saldırılar, kullanıcıların kimlik bilgilerini ve diğer hassas verilerini ele geçirmeyi amaçlar.
Hiyerarşik veri tabanı modeli, bilgisayar veri tabanı alanındaki ilk modellerden biridir. Bu model, 1960’larda IBM tarafından geliştirilen Information Management System (IMS) gibi erken dönem veri tabanı sistemlerinde kullanılmıştır. İşte bu modelin neden tarihsel olarak önce kullanıldığını açıklayan bazı nedenler:
İlk Dönem Bilgisayar Sistemleri: Hiyerarşik model, veri depolama ve yönetimi için kullanılan ilk yöntemlerden biriydi. Bilgisayar teknolojisi henüz yeni gelişirken, veri yapılarını yönetmenin basit ve doğrudan bir yolunu sağlıyordu.
Veri İlişkileri: Hiyerarşik model, veriler arasındaki ilişkileri bir ağaç yapısı kullanarak tanımladı. Bu, verilerin ebeveyn-çocuk ilişkisi içinde düzenlenmesini sağladı ve belirli türdeki uygulamalar için oldukça etkiliydi.
Donanım ve Yazılım Kısıtlamaları: İlk bilgisayar sistemleri sınırlı işlem gücüne ve bellek kapasitesine sahipti. Hiyerarşik modeller, bu sınırlamalar içinde çalışabilen ve verimli veri erişimi sağlayan bir yapı sundu.
Uygulama Örnekleri: Özellikle büyük kurumsal uygulamalar ve yönetim sistemleri, bu modelin kullanılmasını teşvik etti. Örneğin, hiyerarşik veri tabanları, karmaşık sorgulama ve işlem gerektirmeyen uygulamalarda yaygın olarak kullanıldı.
Hiyerarşik modelin dezavantajları zamanla belirgin hale geldi ve daha esnek ve güçlü veri modellerinin (örneğin, ilişkisel veri tabanı modeli) geliştirilmesine yol açtı. Ancak tarihsel olarak, hiyerarşik model veri tabanı teknolojilerinin temel taşlarından biri olarak kabul edilir.
Bir sistemin periyodik bakımlar dışında sürekli çalışabilir halde olması, güvenirlik mimari gereksinimi ile açıklanabilir. Güvenirlik, sistemin kesintisiz ve güvenli bir şekilde çalışmasını sağlamak için kritik bir faktördür.
Yaş bilgisinin girilmesi gereken bir ekranda 120 sayısından daha büyük bir değerin girişine müsaade edilmemesi aralık kontrolü ile alakalıdır. Aralık kontrolü, bir veri girişinin belirli bir değer aralığında olup olmadığını doğrulamak için kullanılır. Bu, girilen verilerin mantıklı ve geçerli olduğundan emin olmanın bir yoludur.
Bu makalede, bilişim sistemleri analiz ve tasarımına dair çeşitli kavramlar ve süreçler ele alınmıştır. Her bir konu, bilişim sistemlerinin etkin ve verimli bir şekilde yönetilmesi için kritik öneme sahiptir.
Üst yönetici destek sistemleri stratejik seviyede, üst yönetime hizmet eden sistemlerdir. Yönetim bilişim sistemi, karar destek sistemi, bilgi çalışanı sistemi ve coğrafi bilgi sistemi ise taktik (orta) seviyede kullanılır.
Girdi tasarımında kararlılık (tutarlılık), sistemin farklı bölümlerinin benzer girdilere aynı şekilde tepki vermesidir. Bu, kullanıcının sistemin davranışını öngörebilmesini sağlar.
Sistemin hayata geçirilmesinde kodlama, test ve kurulum sistemi oluşturma faaliyetleridir; bakım ise sistem kullanıma alındıktan sonra çalışmaya devam etmesini sağlayan sürdürülebilirlik faaliyetidir.
Mimari tasarımda güvenlik gereksinimleri; erişim kontrolü, kimlik doğrulama, şifreleme, virüs koruması gibi konuları kapsar. Kapasite, sistem entegrasyonu, çok dillilik ve özelleştirme ise performans veya kültürel/işlevsel gereksinimlerdir.
İş kırılım yapısı (WBS) hiyerarşik bir ağaçtır ve en üst seviyesinde projenin kendisi yer alır. Proje aşamalara, aşamalar iş paketlerine, iş paketleri de aktivitelere bölünerek aşağı doğru ayrıntılandırılır.
Karmaşık kural yapılarının ve çok sayıda koşul kombinasyonunun bulunduğu durumlarda karar tabloları tercih edilir; çünkü tüm koşul kombinasyonlarını ve karşılık gelen eylemleri sistematik olarak bir tabloda gösterir ve eksik durumların fark edilmesini sağlar. Karar ağaçları ise daha az kombinasyonlu, sıralı kararlar için uygundur.
Hızlı uygulama geliştirme (RAD), prototiplerle gereksinim toplar ve son ürüne en kısa sürede ulaşmayı hedefler; bu yüzden zaman kısıtlı, kısa projelerde tercih edilir. Çok uzun projelerde kullanılması ise RAD'ın doğasına aykırıdır.
Günlük Scrum (daily stand-up), her gün yapılan ve genellikle 15 dakika ile sınırlı tutulan kısa bir toplantıdır. Sprint planlama, değerlendirme ve retrospektif toplantıları ise saatler sürebilir.
Proje beyanı; projenin ana ve alt amaçlarını, son ürün tahminlerini, izin verilen maksimum süre tahminlerini ve risk listesini içeren üst düzey bir belgedir. İş paketlerinin ekip elemanlarıyla eşleştirilmesi ise planlama aşamasında (ör. RACI matrisiyle) yapılır, proje beyanında yer almaz.
Fonksiyonel olmayan gereksinimler sistemin 'nasıl' çalışması gerektiğini (performans, güvenlik, kullanılabilirlik vb.) ifade eder, işlevleri destekler ve ölçümü genellikle zordur. Sistemin 'ne' yapması gerektiğini ifade eden ise fonksiyonel gereksinimlerdir.
Her vatandaşın yalnızca bir kimlik numarası vardır ve her kimlik numarası da yalnızca bir vatandaşa aittir. İki yönde de tek eşleşme olduğu için bu ilişki bire-bir (1:1) ilişkidir.
Tek başına benzersiz değer içeren bir sütun olmadığında, birden fazla sütunun birlikte benzersizliği sağladığı anahtara bileşik (composite) anahtar denir. Örneğin öğrenci no + ders kodu birlikte bir not kaydını benzersiz tanımlayabilir.
Terör, kadına şiddet ve ırkçılık içeren paylaşımların kısıtlanması, toplumsal değerler ve ahlaki sorumlulukla ilgili olduğundan etik gereksinim örneğidir. Yasal gereksinimler ise doğrudan yasa ve mevzuata uyumu ifade eder.
Risk yanıtı geliştirme faaliyetinde her risk için alınacak önlemler ve yanıtlar belirlenir ve bu bilgiler risk kütüğüne (risk kaydı) işlenir. Bu yüzden faaliyetin çıktısı güncellenmiş risk kütüğüdür.
Bağlam diyagramı her proje için bir kez çizilir, sistemi tek bir süreç olarak gösterir (süreç yazılımın adını taşır) ve yalnızca sistem ile harici varlıklar arasındaki veri akışlarını gösterir. Harici varlıklar arasındaki akışlar sistemin dışında kaldığı için diyagramda gösterilmez; bu yüzden E yanlıştır.
Gösterge paneli (dashboard), kullanıcının filtreleme, detaya inme gibi işlemlerle etkileşime girebildiği interaktif bir çıktı türüdür. Podcast, sunum, infografik ve basılı materyal ise kullanıcıya tek yönlü bilgi sunar.
Yığın (batch) işlemede veriler biriktirilip belirli zamanlarda toplu ve önceden belirlenmiş sırayla işlenir; bu nedenle bir hata durumunda kurtarma ve işi yeniden başlatma kolaydır. Verinin olay anında işlenmesi ise çevrimiçi işlemenin özelliğidir ve çevrimiçi işleme daha fazla donanım ve programlama gerektirir.
Veri sözlüğünde veri depoları için depo numarası, adı, açıklaması ve birincil anahtar gibi bilgiler tutulur. Mantık modeli ise süreçlerin iş kurallarını tanımlayan ayrı bir modelleme aracıdır, veri deposu tablosunun bir sütunu değildir.
Yemleme (phishing) saldırılarında kullanıcı, sahte web siteleri veya sahte DNS yönlendirmeleriyle gerçek siteye girdiğini sanması sağlanarak şifre, kart bilgisi gibi hassas verileri vermeye kandırılır. IP sahteciliği ise saldırganın kendi IP adresini gizleyip başka bir adres gibi görünmesidir.
Veri tabanı modellerinin tarihsel sırası hiyerarşik, ağ, ilişkisel ve nesne yönelimli şeklindedir. Hiyerarşik model (1960'lar, ör. IBM IMS) ilk kullanılan veri tabanı modelidir; dosya tabanlı sistemler ise bir veri tabanı modeli sayılmaz.
Güvenilirlik gereksinimi, sistemin planlı bakımlar dışında kesintisiz ve hatasız şekilde çalışabilir durumda olmasını ifade eder. Hız ve kapasite performansla, esneklik ise değişime uyum sağlamayla ilgilidir.
Aralık kontrolü, girilen değerin belirlenen alt ve üst sınırlar arasında olup olmadığını denetler; yaşın 120'den büyük girilememesi buna örnektir. Biçim kontrolü ise verinin şeklini (ör. tarih formatı), tamlık kontrolü zorunlu alanların doldurulup doldurulmadığını denetler.