Temsil ve Hukuki İşlemler | Zamanaşımı ve Borcun Sona Ermesi | Haksız Fiil ve Hukuka Uygunluk | Sözleşme Hukuku ve İfa
Temsil, Hukuki İşlemler ve Borçlar
Hukuki işlemden doğan temsil yetkisi; tarafların ölümü, gaipliği, iflası veya fiil ehliyetini kaybetmesi ile kendiliğinden sona erer. Malların haczedilmesi temsil yetkisini kendiliğinden bitirmez. Borcun dış üstlenilmesi; üçüncü kişi ile alacaklının, asıl borçlunun yerine geçecek üçüncü kişi üzerinde anlaşmasıdır. Muvazaa (Danışıklılık), tarafların üçüncü kişileri aldatmak için yaptıkları göstermelik işlemlerdir; gizli bir sözleşme yoksa buna Mutlak Muvazaa denir.
Zamanaşımı, İfa ve Borcun Sona Ermesi
Zamanaşımını kesen sebepler; borcun kısmen ödenmesi, faizinin ödenmesi veya rehin verilmesidir (borcu ikrar). Evlilik (eşlerin birbirine dava açamaması) ise zamanaşımını durduran bir sebeptir. Borç sona erdiğinde fer’i haklar (kefalet, rehin) kural olarak sona erer; ancak Taşınmaz Rehni (İpotek) tapudan terkin edilmedikçe sona ermez. Borçlu, vade gelmeden önce (erken) borcu ifa etme hakkına sahiptir; “erken ödeyemez” hükmü geçersizdir.
Haksız Fiil, Tazminat ve Hukuka Uygunluk
Kişinin vücut bütünlüğüne müdahale, kural olarak hukuka aykırıdır; ancak bilinci kapalı hastayı kurtarmak için yapılan ameliyat Üstün Nitelikte Özel Yarar (farazi rıza) kapsamında hukuka uygundur. Ahlaka/tıbba aykırı müdahalelerde kişinin verdiği rıza geçersizdir. Haksız fiil sonucu oluşan “Fiili Zarar”, aktifin azalması veya pasifin artmasıdır. Zararın miktarı ispat edilemiyorsa hâkim hakkaniyete göre tazminatı belirler (dava reddedilmez). Ceza zamanaşımı daha uzunsa, tazminat davasında da bu uzun zamanaşımı uygulanır.
Sözleşme Görüşmeleri ve İfa Engelleri
Sözleşme görüşmelerinde güven yükümlülüğünün ihlali Culpa in Contrahendo (sözleşme görüşmelerinde kusur) sorumluluğunu doğurur. Borçlunun temerrüdü halinde alacaklının sözleşmeden dönebilmesi için kural olarak borçluya uygun bir süre (mehil) vermesi gerekir. Konut kiralarında kullanım hakkının devri için kiraya verenin yazılı rızası şarttır. Kabul haberinin gecikmesi durumunda, öneren (A) gecikmeyi derhal bildirmezse, kabul zamanında ulaşmış farz edilir ve sözleşme kurulmuş sayılır.
Borçlar Hukuku 2023-2024 Bütünleme Soruları
Borçlar Hukuku 2023-2024 Bütünleme Soruları
20 soru
Şıkka dokun, anında açıklamasını gör — ya da çalışma modunda tüm cevapları aç.
Soru 1
Aşağıdakilerden hangisi hukuki işlemden doğan temsil yetkisinin kural olarak kendiliğinden sona ermesine yol açan nedenlerden değildir?
ADoğru cevap
Açıklama
Türk Borçlar Kanunu’na göre, hukuki işlemden (vekalet/temsil sözleşmesinden) doğan temsil yetkisi; taraflardan birinin (temsilci veya temsil olunan) ölümü, gaipliğine karar verilmesi, iflas etmesi veya fiil ehliyetini (ayırt etme gücünü) kaybetmesi hallerinde kural olarak kendiliğinden sona erer. Ancak “temsil olunanın mallarının haczedilmesi”, kişinin hukuki varlığını, fiil ehliyetini veya malvarlığı üzerindeki tasarruf yetkisinin tamamını (iflas gibi) külliyen ortadan kaldırmadığı için temsil yetkisini kendiliğinden sona erdiren yasal bir neden değildir.
Soru 2
I. (A)’ya borçlu olan (B), (A) ile evlenmiştir.
II. (A)’ya borçlu olan (B), (A)’ya borcunun faizini ödemiştir.
III. (A)’ya borçlu olan (B), (A)’ya borcunun yarısını ödemiştir.
IV. (A)’ya borçlu olan (B), borcu için taşınmazı üzerinde (A) lehine rehin hakkı tesis etmiştir.
Yukarıdaki ihtimallerden hangisinde ya da hangilerinde alacak için zaman aşımını durduran bir sebep söz konusudur?
DDoğru cevap
Açıklama
Borçlar Hukukunda “Zamanaşımının Durması” ile “Zamanaşımının Kesilmesi” birbirine karıştırılmamalıdır. Bir borçlunun borcunu kısmen ödemesi, faizini ödemesi veya borç için rehin (teminat) vermesi borcu “ikrar/kabul” anlamına geldiğinden zamanaşımını “kesen” (süreyi sıfırlayan) sebeplerdir (II, III ve IV nolu öncüller kesmedir). Ancak alacaklı ile borçlunun birbiriyle evlenmesi (eşler arasındaki durum) ve evlilik devam ettiği sürece, eşler birbirine dava açamayacağından/açmayacağından kanun gereği zamanaşımı işlemez, yani “durur”. Bu nedenle yalnız I. öncüldeki evlilik hali zamanaşımını durduran tek sebeptir.
Soru 3
Alacakı ile üçüncü kişi arasında yapılan ve üçüncü kişinin borçlunun borcunu ödemeyi üstlendiği anlaşmaya ne ad verilir?
CDoğru cevap
Açıklama
Borcun üstlenilmesi (nakli) kurumunda iki aşama vardır: 1) Üçüncü kişinin borçluya “senin borcunu ödeyeceğim” diye söz vermesi “İç üstlenme”dir, alacaklıyı bağlamaz. 2) Üçüncü kişinin doğrudan “Alacaklı” ile sözleşme yaparak “Bu borçlunun borcunu artık ben ödeyeceğim/borçlusu benim” diyerek asıl borçlunun yerine geçmesini sağlayan hukuki işleme ise “Borcun Dış Üstlenilmesi” adı verilir. Soru metninde anlaşmanın “alacaklı ile üçüncü kişi arasında” yapıldığı açıkça belirtildiğinden bu dış üstlenmedir.
Soru 4
Trafik kazası geçiren ve hayatının kurtulması için ameliyat edilmesi zorunluluğu bulunan (A)’dan rıza alınamadığı için, rıza alınmadan ameliyatın yapılması halinde hangi hukuka uygunluk sebebi gerçekleşmiş olur?
CDoğru cevap
Açıklama
Kişilik haklarına (vücut bütünlüğüne) yapılan her müdahale kural olarak hukuka aykırıdır. Ancak bilinci kapalı olan ve ölüm tehlikesi geçiren bir hastanın hayatını (üstün değerdeki yaşama hakkını) kurtarmak için, onun rızası (onamı) alınamasa bile doktor tarafından acil ameliyat yapılması durumu, hukukta “Üstün Nitelikte Özel Yarar” (vekaletsiz iş görme/farazi rıza) kapsamında bir hukuka uygunluk sebebi sayılır. Bu sayede doktorun müdahalesi hukuka aykırı (haksız fiil) olmaktan çıkar.
Soru 5
Borcun sona ermesine ilişkin olarak aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
DDoğru cevap
Açıklama
Asıl borç sona erdiğinde (örneğin borç ödendiğinde), kefalet, rehin, ceza koşulu gibi fer’i (bağlı) haklar ve borçlar kural olarak sona erer. Taşınır rehni de kendiliğinden biter. Ancak Türk Medeni Kanunu Eşya Hukuku kurallarına göre bir “Taşınmaz Rehni (İpotek)” tapu siciline tescil edilerek doğduğundan, asıl borç ödenmiş (sona ermiş) olsa bile tapu kütüğünden “terkin” (silinme) işlemi yapılmadıkça sicil üzerindeki rehin hakkı “kendiliğinden” sona ermez (silinmez). Alacaklının terkin belgesi vermesi gerekir. Bu yüzden D şıkkı yanlıştır.
Soru 6
İfa zamanı ile ilgili olarak aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?
EDoğru cevap
Açıklama
Türk Borçlar Kanunu’na göre, sözleşmede belirli bir ifa tarihi (vade) öngörülmüş olsa dahi, bu vadenin kural olarak “borçlunun yararına” olduğu karine olarak kabul edilir. Bu nedenle, sözleşmenin niteliğinden veya kanundan aksi anlaşılmadıkça, borçlu vadesi gelmemiş bir borcu, ifa tarihi gelmeden “evvel (erken/peşin) ifa etme” hakkına sahiptir. “Erken ifa edemez” şeklindeki E şıkkı, kanunun bu temel esneklik prensibine tamamen aykırıdır.
Soru 7
İki çocuğu da böbrek hastası olan (A), iki böbreğinin de alınması ve çocuklarına nakledilmesi için doktor (D) ile anlaşır. Doktor (D) bu ameliyat için gereken yazılı onam belgesini (A)’ya imzalatır ve (A) ameliyata alınır.
Buna göre aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
BDoğru cevap
Açıklama
Hukuk sistemimizde “Mağdurun (Kişinin) Rızası”, kişilik haklarına yapılan müdahaleyi hukuka uygun hale getiren bir sebeptir; ANCAK bu rızanın geçerli olabilmesi için işlemin ahlaka, kamu düzenine ve tıbbi gereklere aykırı olmaması şarttır. Bir insanın iki böbreğinin birden alınması kişinin mutlak ölümüne veya makineye bağlı ağır sakatlığına neden olacağından, tıp ahlakına ve kanunlara (Organ Nakli Kanunu) kesinlikle aykırıdır. Bu tür ağır hayati sonuç doğuran tıbbi dışı müdahalelerde kişi kendi yazılı rızasını (onam belgesini) vermiş olsa bile, bu rıza hukuken geçersizdir ve doktorun (D) fiilini hukuka uygun hale getirmez; hekim cezai ve hukuki olarak sorumlu olur.
Soru 8
Aşağıdakilerden hangisinde tek tarafa borç yükleyen bir sözleşme söz konusudur?
DDoğru cevap
Açıklama
Satım, kira veya eser (inşaat) sözleşmeleri gibi sözleşmeler “tam iki tarafa (sinallagmatik) borç yükleyen” sözleşmelerdir; çünkü bir taraf malı verirken diğer taraf da karşılığında para (bedel) ödemekle yükümlüdür. Ancak “Bağışlama Sözleşmesi” veya “Bağışlama Vaadi”, sadece bağışlayanın malını veya hakkını karşılıksız (ivazsız) olarak diğer tarafa vermeyi üstlendiği, karşı tarafın ise hiçbir borç altına girmediği tipik bir “tek tarafa borç yükleyen” sözleşmedir.
Soru 9
Bilgisayar almak için (A)’nın dükkanına giren (B) bilgisayarları incelerken yerler ıslak olduğu için düşüp ayağını kırdıysa (A) ile (B) arasında henüz sözleşme kurulmamış olsa bile (B)’nin uğramış olduğu zararın tazmini hangi hukuki mekanizma kapsamında talep edebilir?
BDoğru cevap
Açıklama
Sözleşme görüşmeleri (pazarlıkları) esnasında taraflar, birbirlerine karşı dürüstlük kuralı (TMK m.2) gereği “koruma ve özen yükümlülüğü” altına girerler. Dükkana giren potansiyel müşterinin ayağının kayıp kırılması olayında olduğu gibi, henüz sözleşme imzalanmamış (veya kurulmamış) olmasına rağmen, görüşmeler aşamasında güven ve özen yükümlülüğünün ihlali neticesinde doğan zararlardan sorumluluğa Alman hukukçusu Jhering tarafından geliştirilen “Culpa in Contrahendo” (Sözleşme görüşmelerinde kusur) sorumluluğu adı verilir.
Soru 10
Komşusu (B) ile bahçeyi ortak kullanan (A), kendi bisikleti olduğunu zannederek yanlışlıkla komşusu (B)’nin bisikletini onarmıştır.
Bu durumun farkına varan (A), aşağıdakilerden hangisine dayanarak (B)’den talepte bulunabilir?
DDoğru cevap
Açıklama
Sebepsiz zenginleşme, haklı bir sebep (bir sözleşme veya kanun hükmü) olmaksızın bir kişinin malvarlığının, başka bir kişinin malvarlığı veya emeği aleyhine çoğalmasıdır. Olayda (A), komşusuyla onarım için hiçbir sözleşme yapmamış ve haksız bir fiil (zarar verme) kastıyla değil, tamamen yanılgı sonucu komşusunun bisikletini tamir etmiştir. Bu onarım sayesinde komşusu (B) bedavadan fayda (değer artışı) sağlamıştır. Hukuki bir sebep olmaksızın gerçekleşen bu durumdan ötürü (A), masraflarını “Sebepsiz Zenginleşme” hükümlerine dayanarak talep edebilir.
Soru 11
Aşağıdakilerin hangisinde geciktirici bir koşula bağlanmış borç bulunmaktadır?
BDoğru cevap
Açıklama
Şarta bağlı sözleşmelerde “Geciktirici Koşul” (Taliki Şart), sözleşmenin veya borcun sonuç doğurabilmesinin (hüküm ifade etmesinin), gelecekteki şüpheli bir olayın “gerçekleşmesine” bağlandığı durumlardır. Olay (şart) gerçekleşene kadar borç askıdadır. B şıkkında inşaat borcunun (eyleminin) başlaması ve doğması, “ruhsatın alınması” şeklindeki şüpheli olayın gerçekleşmesine (yani ileriye/gecikmeye) bırakılmıştır. Diğer şıklardaki (A, C, D, E) örnekler ise mevcut bir durumu sona erdiren “Bozucu Koşul” (İnfisahi şart) niteliğindedir.
Soru 12
(A) ve (B)’nin aralarında yapmış oldukları satış sözleşmesinin hüküm ifade etmeyeceği konusunda anlaşarak, üçüncü kişilere karşı sanki aralarında bir satış sözleşmesi varmış gibi davranmaları hukuken ………. olarak adlandırılır.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?
BDoğru cevap
Açıklama
Muvazaa (Danışıklılık), tarafların üçüncü kişileri aldatmak amacıyla gerçekte hiç istemedikleri bir hukuki işlemi sanki istiyormuş gibi göstermeleridir. Eğer tarafların arkada gizledikleri gerçek başka bir sözleşme yoksa, yani taraflar gerçekte aralarında “hiçbir” işlem yapmak istemeyip sadece göstermelik (örneğin alacaklıdan mal kaçırmak için sahte satış) yapıyorlarsa buna “Mutlak Muvazaa” denir. Soru metnindeki “satışın hiç hüküm ifade etmeyeceği konusunda anlaşma”, ortada gizli başka bir işlemin olmadığını ve durumun salt göstermelik olduğunu kanıtlar (Mutlak muvazaadır).
Soru 13
(B) ile aralarında bir satış sözleşmesi bulunan (A)’nın, (B) nin temerrüdü halinde, kendisine kanunen tanınan seçimlik haklardan yararlanabilmesi için aşağıdakilerden hangisini yapması gerekir?
EDoğru cevap
Açıklama
Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde (satım sözleşmesi gibi), borçlunun (B) direnime (temerrüde) düşmesi halinde alacaklının (A); ifadan vazgeçip müspet zararını istemek veya sözleşmeden dönüp menfi zararını talep etmek gibi “seçimlik (dönme/fesih) haklarını” kullanabilmesi için kural olarak kanun amir bir şart koşar: Alacaklı, borçluya borcunu yerine getirebilmesi için uygun bir ek “süre (mehil) vermek” zorundadır. Borçluya süre verilmeden (kesin vade istisnaları hariç) sözleşmeden dönme hakları doğrudan kullanılamaz.
Soru 14
Haksız fiillerde tazminat davasına ilişkin aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?
CDoğru cevap
Açıklama
Borçlar Kanunu madde 50 uyarınca, zarar gören kişi zararının varlığını ispatlamakla yükümlüdür. ANCAK, zararın varlığı kesin olarak belli olmasına rağmen, eğer zararın “gerçek ve tam miktarı (rakamı)” kanıtlanamıyorsa veya ispatı imkansızsa, hâkim davayı “reddetmez”. Kanun hakime takdir yetkisi verir: Hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri göz önünde tutarak zararın miktarını hakkaniyete göre “kendisi (re’sen) belirler”. Dolayısıyla C şıkkındaki reddetme zorunluluğu ifadesi kanuna açıkça aykırıdır.
Soru 15
Borçlunun sözleşmede kararlaştırılan parayı karşı tarafa vererek sözleşmeyi sona erdirme hakkı veren anlaşma aşağıdakilerden hangisidir?
ADoğru cevap
Soru 16
Aşağıdaki durumların hangisinde daha uzun süreli bir haksız fiil zaman aşımı süresi gündeme gelir?
EDoğru cevap
Açıklama
Türk Borçlar Kanunu Madde 72’ye göre haksız fiil tazminat davaları kural olarak failin ve zararın öğrenilmesinden itibaren 2 yıl, her halükarda 10 yıllık zamanaşımına tabidir. ANCAK kanun önemli bir istisna getirmiştir (Uzamış Ceza Zamanaşımı): Eğer haksız fiili oluşturan eylem aynı zamanda Türk Ceza Kanununa göre bir “suç” teşkil ediyorsa ve Ceza Kanunu bu suç için Borçlar Kanunundakinden daha “uzun bir zamanaşımı süresi” öngörmüşse, hukuk hakimi tazminat davasında da bu daha “uzun süreli olan ceza zamanaşımını” uygulamak zorundadır.
Soru 17
Haksız fiilin gerçekleştirilmesi nedeniyle zarar gören kimsenin malvarlığının aktifinin azalması ya da pasifinin artması halinde ………. söz konusu olur.”
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdaki ifadelerden hangisi gelmelidir?
EDoğru cevap
Açıklama
Hukukta “Maddi Zarar” iki temel unsura ayrılır: Fiili Zarar (Damnum Emergens) ve Yoksun Kalınan Kâr (Lucrum Cessans). Bir kişinin aracının çarpılarak hasar görmesi veya hastane faturası ödemesi gibi, mağdurun mevcut malvarlığındaki aktif değerlerin bizzat azalması veya pasifinin (borçlarının) bizzat artmasına literatürde net olarak “Fiili Zarar” denir. Yoksun kalınan kâr ise malvarlığındaki mevcut azalma değil, gelecekte elde edilmesi muhtemel kârın engellenmesidir.
Soru 18
Borca aykırılık neticesinde kişilik hakkı ihlal edilen ve bu sebeple acı, elem ve keder duyan, yaşama zevkinde azalma olan kimse aşağıdakilerden hangisini talep edebilir?
ADoğru cevap
Açıklama
Hukuk sistemimizde kişinin bedensel (fiziksel) veya ruhsal varlığının (kişilik haklarının, onurunun, şerefinin) ihlal edilmesi sonucu kişinin iç dünyasında hissettiği objektif acı, elem, keder, üzüntü ve yaşama zevkinin azalması gibi parasal (maddi) değerle ölçülemeyen psikolojik çöküntü hallerine “Manevi Zarar” denir. Kişi bu zararlarının giderilmesi ve psikolojik tatmin sağlanması amacıyla manevi tazminat davası açabilir.
Soru 19
Aşağıdaki alacaklardan hangisi için devir engeli bulunmaktadır?
ADoğru cevap
Açıklama
Alacağın Temliki (Devri) müessesesinde alacaklılar borçlunun onayı olmadan alacaklarını üçüncü kişiye devredebilir. ANCAK, işin doğasından (işin şahsa sıkı sıkıya bağlılığından) veya kanundan kaynaklanan istisnalar vardır. Türk Borçlar Kanunu konut ve çatılı işyeri kiralarında çok sıkı bir devir engeli koymuştur: “Kiracı, kiraya verenin YAZILI RIZASINI (onayını) almadıkça” kiralananı başkasına devredemez, alt kiraya veremez ve kullanım hakkını temlik edemez. Bu durum, diğer ticari para alacaklarındaki (B, C, D, E) serbestliğin aksine konut kirasına özel bir yasal devir engelidir.
Soru 20
Sözleşmenin kurulması ve hüküm doğurması ile ilgili olarak aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
CDoğru cevap
Açıklama
Türk Borçlar Kanununa göre, öneriye karşılık verilen kabul haberi zamanında yollanmış ancak posta veya kargo gecikmesi (olağandışı durum) nedeniyle önerene vadesinden sonra ulaşmışsa, kural olarak öneren (A) bu geç kalan kabulle bağlı olmadığını muhataba (B) “derhal” bildirmek zorundadır. Eğer (A) bu gecikmeyi derhal bildirmez ve susarsa (göz yumarsa), kanunun koruyucu hükmü (TBK m.5) gereği kabul zamanında ulaşmış farz edilir ve taraflar arasında “sözleşme geçerli olarak kurulmuş sayılır”. Diğer şıklardaki kural dışı susma (A), şarta bağlı kabulün yeni bir öneri sayılması (D), muhatap dışındakinin kabulü (B) veya e-mail/mektup hüküm anı kurgusu (E) yasal olarak yanlıştır.