Borçlar Hukuku 2025-2026 Ara Sınav (Vize)

Aldatma (hile), TBK m. 36 kapsamında düzenlenmiş bir irade sakatlığı halidir. Aldatma; bir tarafın karşı tarafı kasten yanıltarak onu hata içinde bırakması ve bu sayede sözleşme kurmasını sağlamasıdır. Olayda (B), otomobilin kilometre saatini 115.000’den 15.000’e düşürerek (A)’yı bilerek ve kasıtlı olarak yanıltmıştır. Bu durum hem fiili hata unsurunu hem de kastı karşıladığından aldatma teşkil etmektedir. Aldatmanın varlığı halinde aldatılan taraf sözleşmeyi iptal edebilir; iptal hakkı sözleşmenin kurulmasından itibaren 1 yıllık hak düşürücü süreye tabidir. Korkutma tehdit unsuru gerektirirken muvazaa tarafların gizlediği gerçek amacı ifade eder; bu olayda bunlar söz konusu değildir.

Borçlar Hukukunda hazır olanlar arasındaki müzakereler; tarafların birbirinin irade beyanını anında algılayabildiği durumlardır. Yüz yüze görüşme (II) ve telefon görüşmesi (IV) bu kapsamda değerlendirilir; çünkü her iki taraf da birbirinin beyanını eş zamanlı ve anlık olarak algılamaktadır. Buna karşılık e-posta (I) ve faks (III) iletişimi; gönderilen mesajın alıcıya belirli bir zaman gecikmesiyle ulaşması nedeniyle hazır olmayanlar arasındaki iletişim araçları olarak kabul edilmektedir. E-posta ve faks gönderildikten sonra alıcının bunları ne zaman okuyacağı belirsizdir; bu nedenle anlık ve eşzamanlı bir iletişim sağlamamaktadırlar. Dolayısıyla I ve III hazır olmayanlar arasındaki müzakere araçlarını temsil eder.

TBK m. 112’ye göre borç hiç veya gereği gibi ifa edilmezse borçlu, kendisine hiçbir kusurun yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe alacaklının bundan doğan zararını gidermekle yükümlüdür. Kanun borçluyu karine olarak kusurlu kabul etmekte (C doğru) ve kendisini kurtarmak isteyen borçlunun kusursuzluğunu ispat etmesini öngörmektedir. İhmal de dahil olmak üzere her türlü kusur (kast veya ihmal) sorumluluk doğurur. “İhmali davranış neticesinde meydana geldiyse sorumlu olmayacak” ifadesi tamamen yanlıştır; ihmal de bir kusur türüdür ve borçlu ihmal ile hareket etmişse sorumludur. Ancak mücbir sebep borçlunun kontrolü dışında gerçekleşen beklenmedik bir olay olduğundan ispat edilmesi halinde sorumluluktan kurtulma sağlar.

Sürekli edimli borç; borcun ifasının belirli bir süre boyunca devam ettiği, borcun ifasının sürekli ya da periyodik nitelik taşıdığı borçtur. Kira sözleşmesinde kiraya verenin borcu, kiracıya belirli bir süre boyunca kiralanan şeyi kullandırmaktır; bu edim tek seferlik (ani) değil, sözleşme süresince kesintisiz devam eden bir yükümlülüktür. (B)’nin taşınmazı 12 ay boyunca (A)’ya kullandırma borcu; başlangıcı ve bitişi olan ama sürekli ifa gerektiren bir yükümlülük olduğundan sürekli edimli borç niteliği taşımaktadır. Ani edimli borçlarda ise ifa tek bir anda gerçekleşir; örneğin bir malın mülkiyetinin devri ani bir edimdir.

Tek tarafa borç yükleyen sözleşmeler; yalnızca bir tarafın borç altına girdiği, karşı tarafın herhangi bir edim yükümlülüğü taşımadığı sözleşmelerdir. Bağışlama taahhüdü (III) bu kategorinin klasik örneğidir; bağışlayan borç altına girer, bağışlanan ise herhangi bir yükümlülük üstlenmez. Satım sözleşmesi (I) ise iki tarafa borç yükler; satıcı malı teslim etmekle, alıcı bedeli ödemekle yükümlüdür. Vekilin ücretsiz iş görmesi (II) görünürde tek taraflı gibi görünse de TBK kapsamında vekalet sözleşmesi bazı durumlarda iki taraflı yükümlülükler doğurabilmekte ve “eksik iki taraflı sözleşme” olarak nitelendirilmektedir; ücretsiz de olsa vekil işi gereken özenle yapmakla yükümlüdür. Bu nedenle yalnızca III tam anlamıyla tek tarafa borç yükleyen sözleşmedir.

İfa yerini tutan eda (datio in solutum); tarafların anlaşmasıyla borçlunun asıl borç konusu olan şey yerine farklı bir şeyi alacaklıya vermesi ve bu suretle borcundan kurtulmasını ifade eder. TBK m. 98’de düzenlenen bu kurumda taraflar anlaşarak ifa konusunu değiştirmekte ve borçlu bu yeni konuyu ifa edince asıl borcundan kurtulmaktadır. İfa uğruna eda ise borçlunun asıl borcuna ek olarak başka bir şeyi de ifa etmesini ifade eder. Kısmi ifa borçlunun borcun bir kısmını ifa etmesidir. Seçimlik borçta ise baştan beri birden fazla seçenek belirlenmiş olup borçlu bunlardan birini seçerek ifa eder.

Askıda hükümsüzlük; yapıldığı anda kesin sonuç doğurmayan ancak ileride onay veya başka bir iradenin tamamlanmasıyla geçerli hale gelebilecek işlemlerdir. TBK m. 16 uyarınca ayırt etme gücüne sahip sınırlı ehliyetsizler yasal temsilcilerinin rızası olmaksızın yaptıkları kendilerini borç altına sokan işlemler askıda hükümsüzdür; yasal temsilcinin onayıyla geçerli, reddiyle kesin hükümsüz hale gelir. A’daki aldatma iptal hakkı doğurur. B’de edim imkansızlığı söz konusudur. C muvazaadır. D’de ise ayırt etme gücünün yokluğu kesin hükümsüzlük doğurur, askıda değil. Yalnızca E askıda hükümsüzlük örneğidir.

Sözleşme özgürlüğünün temel bileşenlerinden biri olan sözleşme kurma özgürlüğü; herkesin dilediği kişiyle sözleşme kurup kurmamakta serbest olduğunu ifade eder. Kamu hizmeti gören kurumların başvuran herkesle sözleşme yapmak zorunda olması ise bu özgürlüğü sınırlandıran yasal bir istisnayı temsil etmektedir. Bu tür kurumlar, hizmetin kamu yararı taşıması nedeniyle müşteri seçme özgürlüğünden yoksun bırakılmıştır. Şekil serbestisi ise sözleşmenin biçimine ilişkin bir ilkedir ve bu durumla ilgisi yoktur. Nispilik ilkesi ise sözleşmenin yalnızca tarafları bağlamasını ifade eder; üçüncü kişilere etki etmez.

Tamamlayıcı unsur; eksikliğinde sözleşmenin askıda hükümsüz olduğu ve bu unsurun eklenmesiyle sözleşmenin geçerli hale gelebileceği unsurdur. Ayırt etme gücüne sahip olmayan kimsenin yaptığı işlemler baştan kesin hükümsüzdür; sonradan yasal temsilcinin rızası dahi bu işlemi geçerli kılamaz. Dolayısıyla burada bir tamamlayıcı unsur değil, kesin hükümsüzlük söz konusudur. Diğer seçeneklerde ise eksikliğinde işlem askıda olup sonradan ilgili rıza veya onayla geçerli hale gelebilecek gerçek tamamlayıcı unsurlar mevcuttur; bu nedenle A, B, C ve E seçeneklerinin tamamında tamamlayıcı unsur vardır.

TBK m. 102’ye göre alacaklının senedi borçluya geri vermesi ya da senedin üzerini çizmesi halinde borcun ifa edildiğine karine oluşur; artık ispat yükü yer değiştirir ve alacaklı borcun ödenmediğini ispatlamak zorunda kalır. Dolayısıyla “alacaklının senedi iade etmiş olmasına rağmen borçlunun hâlâ ispat yüküne tabi tutulması” yanlış bir ifadedir. Diğer şıklardaki bilgiler TBK’ya uygundur: dönemsel edimlerde çekincesiz makbuz, anapara makbuzunda faiz karinesini, ispat yükünün borçluda olması ve makbuz isteğinin reddi halinde ifadan kaçınabilme TBK’da yer alan düzenlemelerdir.

TBK m. 39’a göre temsil yetkisi veren kimse, yetkiyi istediği zaman tek taraflı irade beyanıyla geri alabilir. Bu geri alma bildiriminin temsilciye yöneltilmesi yeterlidir; karşı tarafın kabulü aranmaz. A seçeneği yanlıştır; temsil yetkisi kural olarak şekle tabi değildir, sözlü dahi verilebilir. B yanlıştır; doğrudan temsilde işlemlerin sonuçları (T)’de değil doğrudan (A)’da doğar. D yanlıştır; “her hâlde” ifadesi mutlak bir bağlayıcılık doğurur, oysa TBK üçüncü kişinin iyiniyetli olması koşulunu arar. E yanlıştır; temsil yetkisi tek taraflı bir hukuki işlemdir ve temsilcinin kabulüne gerek yoktur.

Sözleşmeden dönme; borcun ifasındaki aksaklıklara bağlanan bir yaptırımdır. Borçlu temerrüdü (A), alacaklı temerrüdü (B), ayıplı ifa (C) ve ifa güçsüzlüğü (D) gibi hallerin tamamı belirli koşullar altında sözleşmeden dönme hakkına imkân tanıyan yasal düzenlemelerle desteklenmiştir. Sözleşme boşluğu ise sözleşmede taraflarca düzenlenmemiş noktaları ifade eder ve bu hallerde hâkim dürüstlük kuralı çerçevesinde sözleşmeyi tamamlar; sözleşmeden dönme hakkını değil, sözleşmenin yorumlanmasını ve tamamlanmasını kapsayan ayrı bir hukuki meseledir. Bu nedenle sözleşme boşluğunun varlığı sözleşmeden dönmeye imkân tanımaz.

Doğrudan temsilde temsilci, temsil olunan adına ve hesabına hareket ettiğini üçüncü kişiye açıkça bildirerek sözleşme kurar; bu durumda kurulan sözleşmenin hukuki sonuçları doğrudan temsil olunana (müvekkile) yansır ve temsilci işlemin tarafı olmaz. Olayda (B), (A) adına ve hesabına (C) ile bilgisayar sözleşmesi kurmuştur; bu nedenle hak ve borçlar (A) üzerinde doğar (D doğru). A seçeneği yanlıştır çünkü “adına ve hesabına” ibaresi doğrudan temsili ifade eder; dolaylı temsilde temsilci kendi adına ama başkası hesabına hareket eder. E yanlıştır; sözleşmenin tarafı hukuken (A) ile (C)’dir. B yanlıştır; yetkiyi aşma iptal değil yetkisiz temsil sonucunu doğurur.

TBK m. 89 uyarınca borcun ifa yeri taraflarca kararlaştırılmamışsa; para borçları alacaklının ödeme zamanındaki ikametgahında (götürme borcu), belirli bir şeyin (parça borcunun) ifası ise sözleşme kurulduğu sırada o şeyin bulunduğu yerde ifa edilir. Cins borçları ise TBK m. 89/I, c. 3 kapsamında borçlunun ödeme zamanındaki ikametgahında ifa edilmesi gereken borç türüdür. Cins borçları; türü ve cinsi belli olan ve bireyselleştirilmemiş şeylere ilişkin borçlardır (10 kg elma, 100 litre su gibi). Bu tür borçların ifa yeri kanun gereği borçlunun ikametgahıdır ve borçlu ifa için alacaklıya bu yerde sunum yapar.

Sözleşme müzakerelerinde kusurlu davranış (culpa in contrahendo), TBK m. 35 kapsamında düzenlenmiştir. Buna göre sözleşme görüşmeleri sürecinde dürüstlük kuralına aykırı davranarak karşı tarafı zarara uğratan taraf tazminat ödemekle yükümlüdür. Olayda (A) sözleşmeyi iptal etmek değil, sözleşmeyle bağlı kalmak istemiştir; dolayısıyla aldatmaya dayalı iptal hakkını kullanmamış, bunun yerine sözleşme kurulurken dürüstlük kuralı çerçevesinde bilgi verme yükümlülüğünü ihlal eden (S)’den tazminat talep etmektedir. Bu talep; müzakere aşamasındaki kusurlu davranışa dayandığından hukuki dayanağı sözleşme müzakerelerinde kusurlu davranıştır.

Genel işlem koşulları (GİK), TBK m. 20-25 arasında düzenlenmiştir. TBK m. 20’ye göre genel işlem koşulları; bir sözleşme yapılırken düzenleyenin, ileride çok sayıdaki benzer sözleşmede kullanmak amacıyla önceden tek başına hazırlayarak karşı tarafa sunduğu sözleşme hükümleridir. GİK kapsamında yazılmamış sayılma, şeffaflık ilkesi ve denetim mekanizmaları gibi özel düzenlemeler mevcuttur. Bankacılık sözleşmeleri, sigorta poliçeleri ve abonelik sözleşmelerindeki standart hükümler bunun en yaygın örnekleridir. Karşı tarafın bu koşulları müzakere edip değiştirme imkânı genellikle yoktur; bu nedenle kanun bu koşullara karşı tüketiciyi koruyucu özel düzenlemeler getirmiştir.

TBK m. 46 uyarınca yetkisiz temsilcinin yaptığı işlem başlangıçta askıda hükümsüzdür; temsil olunanın onayıyla geçerli hale gelebilir. Ancak temsil olunan onay vermezse işlem kesin hükümsüz hale gelir. Bu durumda yetkisiz temsilci karşı tarafa karşı sorumlu olur; karşı taraf zararının tazminini yetkisiz temsilciden talep edebilir. İşlem ne karşı tarafı bağlar ne de temsil olunanı; kesin hükümsüzlük sözleşmenin hiç kurulmamış gibi değerlendirilmesini sağlar. Muvazaa ise tarafların gerçek amacını gizleyen işlemleri kapsayan tamamen farklı bir kavramdır; burada söz konusu değildir.

Parça borcu; ifa konusunun somut olarak belirlenmiş, bireyselleştirilmiş ve başkasıyla ikame edilemeyen belirli bir şeye ilişkin olduğu borç türüdür. “Evde kullanılan masaüstü bilgisayar” ifadesi; o anda belirli bir yerde bulunan, bireysel özellikleriyle tanımlanmış ve başka bir bilgisayarla ikame edilemeyecek spesifik bir nesneyi ifade etmektedir; dolayısıyla parça borcudur. “A marka Y model televizyon” ise piyasada aynı marka ve modelden başka örnekler bulunabildiğinden cins borcudur. Para borçları, muz ve bal ise miktar ve tür belirtilerek tanımlandığından cins borcu kategorisindedir. Parça borçlarında belirli şeyin telef olması borcun sona ermesine yol açabilirken cins borçlarında “cins telef olmaz” ilkesi geçerlidir.

TBK m. 1’e göre sözleşme, tarafların karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklamaları ile kurulur. Kural olarak Borçlar Hukukunda şekil serbestisi geçerlidir; yani sözleşmeler yazılı, sözlü, zımni veya başka herhangi bir şekilde kurulabilir. Ancak kanunun özel şekil şartı öngördüğü hallerde (taşınmaz satışı gibi) bu şekle uymak zorunludur. Uzaktan da sözleşme kurulabilir; icap ve kabul birbirinden uzak kişiler arasında da gerçekleşebilir. Bu temel kurallara ek olarak sözleşmenin konusunun mümkün, belirli veya belirlenebilir ve hukuka uygun olması da gerekmektedir.

TBK m. 117’ye göre borçlu temerrüdünün oluşabilmesi için; borcun muaccel (ifa edilebilir) olması, borçlunun ifayı gereği gibi yerine getirmemesi ve kural olarak alacaklının borçluya ihtarda bulunması gerekmektedir. Sözleşmede ifa için belirli bir gün belirlenmişse ihtar gerekmez. Temerrüdün sonuçları karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde şunlardır: alacaklı aynen ifa ve gecikme tazminatı talep edebilir ya da belirli koşulların gerçekleşmesi halinde sözleşmeden dönebilir. Temerrüt yalnızca para borçları için değil, her türlü borç için söz konusu olabilir.

TBK m. 19/II uyarınca muvazaa; tarafların gerçek iradeleriyle örtüşmeyen, üçüncü kişilere karşı yanıltıcı bir görünüm oluşturmak amacıyla yaptıkları görünüşteki işlemdir. Görünüşteki (muvazaalı) işlem; tarafların gerçek iradelerini yansıtmadığından kesin hükümsüzdür. Gizlenen gerçek işlem ise kendi geçerlilik koşullarını taşıyorsa geçerli olabilir. Örneğin bağışlamayı gizlemek için satış sözleşmesi yapılmışsa, tapudaki satış işlemi (görünüşteki) muvazaa nedeniyle geçersiz, gerçek bağışlama ise şekil şartlarını taşıyorsa geçerli olabilir. Muvazaayı her ilgili kişi ileri sürebilir.

TBK m. 87 vd. kapsamında düzenlenen seçimlik borçta; borç ilişkisinin kurulduğu anda birden fazla edim seçenek olarak belirlenmiş olup bu edimlerden yalnızca birinin ifa edileceği kararlaştırılmıştır. Seçim hakkı kural olarak borçluya aittir; ancak taraflarca alacaklıya veya üçüncü bir kişiye bırakılabilir. Seçim hakkı kullanıldıktan sonra borç tek bir edim üzerinde yoğunlaşır ve artık seçimlik niteliğini yitirir. Seçimlik borçta seçilmeyen edimler borç ilişkisinden düşer; borçlu yalnızca seçilen edimi ifa etmekle yükümlüdür.

TBK’da borcun sona ermesi çok sayıda yolla mümkün kılınmıştır. En temel ve olağan sona erme sebebi ifadır; borçlunun edimi gereği gibi ifa etmesiyle borç sona erer. İbra (TBK m. 132); alacaklının borçluyu borcundan kurtarmasıdır. Takas (TBK m. 139 vd.); karşılıklı alacakların birbirini mahsup etmesiyle her iki tarafın borcunu da sona erdirir. Yenileme (TBK m. 133); mevcut bir borcun yeni bir borçla ikame edilerek sona erdirilmesidir. Alacaklı ve borçlu sıfatlarının aynı kişide birleşmesi (TBK m. 135); borç ilişkisini kendiliğinden sona erdirir. İmkansızlık ise borcun borçludan kaynaklanmayan nedenlerle ifa edilemez hale gelmesidir.