Bilgi felsefesi (epistemoloji), bilginin doğasını, kaynağını, sınırlarını ve doğruluk ölçütlerini inceler. Bilgi, bilen özne (süje) ile bilinen nesne (obje) arasındaki ilişkinin ürünüdür. Platon'dan beri bilgi sıklıkla gerekçelendirilmiş doğru inanç olarak tanımlanmış; Edmund Gettier bu tanımın yetersiz kaldığı karşı örnekler ortaya koymuştur.
Bilgi Mümkün mü?
Şüphecilik (septisizm) kesin bilgiye ulaşılamayacağını savunur; İlk Çağ'da Pyrrhon bu görüşün temsilcisidir. Descartes'ın şüphesi ise kesin bilgiye ulaşmak için bir araç olduğundan yöntemsel şüphe olarak adlandırılır. Bilginin mümkün olduğunu kabul edenler, bilginin kaynağı konusunda farklı görüşlere ayrılır.
Bilginin Kaynağı
- Rasyonalizm (akılcılık): Kesin bilginin kaynağı akıldır; bazı bilgiler doğuştandır. Temsilcileri: Platon, Descartes, Spinoza, Leibniz.
- Empirizm (deneycilik): Bilginin kaynağı deneyimdir. John Locke zihni doğuşta boş bir levhaya (tabula rasa) benzetir; George Berkeley 'Var olmak algılanmaktır' der; David Hume da bu akımın önemli temsilcisidir.
- Kritisizm (eleştiricilik): Immanuel Kant'a göre bilgi deneyle başlar ama tümüyle deneyden doğmaz; aklın a priori (deney öncesi) formları da bilginin oluşumuna katılır. Kant böylece rasyonalizm ile empirizmi uzlaştırmaya çalışır.
- Sezgicilik (entüisyonizm): Gerçek bilgiye sezgiyle ulaşılır. Henri Bergson ve İslam düşüncesinde Gazali temsilcileridir.
- Pozitivizm: Auguste Comte'a göre geçerli bilgi gözlem ve deneye dayanan bilimsel bilgidir. Comte, insanlık düşüncesinin teolojik, metafizik ve pozitif evrelerden geçtiğini öne süren üç hal yasasını ortaya koymuştur.
- Pragmatizm: William James ve John Dewey'e göre bir düşüncenin doğruluğu pratik sonuçlarına ve işe yararlığına bağlıdır.
Doğruluk Kuramları
Uygunluk (karşılık) kuramına göre önerme gerçeklikle örtüşüyorsa doğrudur; tutarlılık kuramına göre önerme kabul edilmiş diğer önermelerle çelişmiyorsa doğrudur; pragmatik kurama göre ise işe yarayan doğrudur.
Bilim Felsefesi
Bilim felsefesi, bilimsel bilginin yapısını, yöntemini ve değerini sorgular. 20. yüzyıl başında Viyana Çevresi'nin savunduğu mantıkçı pozitivizm, bir önermenin anlamlı olması için deneyle doğrulanabilir olması gerektiğini ileri sürmüştür. Karl Popper ise bir kuramın bilimsel sayılması için yanlışlanabilir olması gerektiğini savunmuştur; ona göre bilim, sınanabilir varsayımların çürütülmeye çalışılmasıyla ilerler. Thomas Kuhn, Bilimsel Devrimlerin Yapısı adlı eserinde bilimsel topluluğun belirli bir dönemde paylaştığı kuram, yöntem ve varsayımlar bütününe paradigma der. Kuhn'a göre normal bilim döneminde biriken anomaliler bunalıma ve sonunda paradigma değişimine, yani bilimsel devrime yol açar.