Felsefe sözcüğü, Yunanca philein (sevmek) ve sophia (bilgelik) sözcüklerinden türeyen philosophia kelimesinden gelir ve 'bilgelik sevgisi' anlamına gelir. Felsefe; varlık, bilgi, değer ve insan üzerine akla dayalı, eleştirel ve sistemli düşünme etkinliğidir.
Felsefi Düşüncenin Özellikleri
- Akla dayalıdır: Gerekçelendirme ve akıl yürütme esastır.
- Eleştireldir ve sorgulayıcıdır: Hiçbir kabulü sorgulanamaz saymaz; dogmatik değildir.
- Sistemlidir: Düşünceler tutarlı bir bütün oluşturur.
- Evrenseldir: Tüm insanlığı ilgilendiren genel sorularla uğraşır.
- Birikimlidir ama kesin değildir: Önceki düşüncelerden yararlanır; ancak sorularına herkesin kabul ettiği kesin yanıtlar vermez.
Felsefenin başlıca alanları bilgi felsefesi (epistemoloji), varlık felsefesi (ontoloji), ahlak felsefesi (etik), siyaset felsefesi, sanat felsefesi (estetik), din felsefesi, bilim felsefesi ve mantıktır.
İlk Çağ Felsefesi
Felsefe, MÖ 6. yüzyılda Anadolu'nun batı kıyısındaki Miletos'ta doğmuştur. İlk filozoflar evrenin ana maddesini, yani arkheyi aramışlardır. İlk filozof kabul edilen Thales'e göre arkhe su, Anaksimandros'a göre sınırsız ve belirsiz olan apeiron, Anaksimenes'e göre havadır. Herakleitos her şeyin sürekli değiştiğini savunmuş, ateşi ve logosu öne çıkarmıştır. Parmenides ise değişimi yanılsama sayıp varlığın tek ve değişmez olduğunu ileri sürmüştür. Pythagoras sayıyı, Empedokles dört öğeyi (su, hava, toprak, ateş), Demokritos bölünemeyen atomları temel ilke kabul etmiştir.
MÖ 5. yüzyılda sofistler ilgiyi doğadan insana çevirmiştir. Protagoras'ın 'İnsan her şeyin ölçüsüdür' sözü bilginin göreceliğini ifade eder. Sokrates, sorular sorarak muhatabının zihnindeki bilgiyi ortaya çıkarmayı amaçlayan doğurtma (maiyötik) yöntemini kullanmış, ahlakı ve kavram tanımlarını merkeze almıştır. Öğrencisi Platon, duyular dünyasının ötesinde değişmez idealar dünyasını savunmuş ve Akademia'yı kurmuştur. Aristoteles ise Lykeion'u kurmuş, mantığı sistemli bir disiplin hâline getirmiştir.
Orta Çağ ve Yeniçağ
Orta Çağ'da felsefenin ana sorunu akıl ile inanç arasındaki ilişkidir. Hristiyan dünyasında Augustinus ve Thomas Aquinas, İslam dünyasında Farabi, İbn Sina ve İbn Rüşd öne çıkan düşünürlerdir. Yeniçağ felsefesi Descartes ile başlatılır. Descartes, kesin bilgiye ulaşmak için her şeyden şüphe eden yöntemsel şüpheyi kullanmış ve 'Düşünüyorum, öyleyse varım' önermesine ulaşmıştır; bu nedenle modern felsefenin kurucusu sayılır.