Varlık Felsefesi
Varlık felsefesi (ontoloji), varlığı varlık olarak ele alır ve 'Varlık var mıdır?', 'Varlığın özü nedir?' gibi sorulara yanıt arar. Aristoteles bu alana 'ilk felsefe' adını vermiştir. Varlığın varlığı sorusunda sofist Gorgias'ın 'Hiçbir şey yoktur' diyen nihilist tutumu bilinen bir örnektir.
Varlığın niteliği konusunda başlıca görüşler şunlardır:
- İdealizm: Varlığın özü düşünce, idea ya da tindir. Platon ve Hegel temsilcileridir.
- Materyalizm (maddecilik): Varlığın özü maddedir. Demokritos'un atomculuğu ve Marx'ın diyalektik materyalizmi örnektir.
- Düalizm (ikicilik): Varlık iki temel ilkeden oluşur. Descartes, düşünen töz (ruh) ile yer kaplayan tözü (madde) birbirinden ayırır.
- Oluş görüşü: Herakleitos'a göre her şey sürekli değişir; Parmenides ise değişmez tek bir varlık kabul eder.
- Fenomenoloji: Edmund Husserl, bilince görünen olguların önyargısız betimlenmesini önerir.
- Varoluşçuluk: Jean-Paul Sartre'a göre 'varoluş özden önce gelir'; insan önce var olur, sonra seçimleriyle kendi özünü oluşturur.
Ahlak Felsefesi
Ahlak felsefesi (etik), ahlaki eylemi ve değerleri sorgular. Temel kavramları iyi, kötü, erdem, ödev, sorumluluk, vicdan ve özgürlüktür. Özgürlük konusunda her şeyin nedenlere bağlı olduğunu savunan determinizm, insan iradesinin tümüyle özgür olduğunu savunan indeterminizm ve insanın kendi kendini belirleyebildiğini öne süren otodeterminizm görüşleri bulunur.
Başlıca ahlak kuramları şunlardır:
- Hazcılık (hedonizm): Ahlaki iyi hazdır. Aristippos anlık ve bedensel hazları, Epikuros ise ölçülü hazları ve ruh dinginliğini (ataraksia) öne çıkarır.
- Erdem etiği ve mutluluk ahlakı: Aristoteles'e göre insanın en yüksek amacı mutluluktur (eudaimonia). Erdem, iki aşırı uç arasındaki altın ortadır: Cesaret korkaklık ile atılganlık, cömertlik cimrilik ile savurganlık arasında yer alır.
- Faydacılık: Jeremy Bentham ve John Stuart Mill'e göre bir eylemin ahlaki değeri sonuçlarına bağlıdır; doğru eylem 'en çok sayıda insan için en büyük mutluluğu' sağlayan eylemdir.
- Ödev ahlakı: Immanuel Kant'a göre eylemin değeri sonuçlarına değil, ödev bilinciyle ve iyi niyetle yapılmasına bağlıdır. Kant'ın kategorik imperatifi, eylemin ilkesinin evrensel bir yasa olmasının istenebilmesini ölçüt alır.
- Bencillik (egoizm): Thomas Hobbes'a göre insan doğası gereği kendi çıkarını gözetir.