Finansal Piyasalar Ve Kurumlar 2025-2026 Final Soruları
Finansal Piyasalar Ve Kurumlar 2025-2026 Final Soruları
Finansal piyasalar ve kurumlar, fon fazlası olan tasarruf sahipleri ile fona ihtiyaç duyan yatırımcılar arasında kaynak transferini sağlayan, ekonominin can damarını oluşturan karmaşık bir yapıdır. Bu disiplin, paranın zaman değerini, risk yönetimini, finansal araçların fiyatlanmasını ve bankacılık sektörünün işleyişini inceler. Finansal piyasaların derinleşmesi ve kurumsallaşması, bir ülkenin sürdürülebilir büyümesi ve fiyat istikrarının sağlanması açısından kritik öneme sahiptir.
Piyasaların Gelişimi ve Finansal Araçlar
Türkiye’de organize finansal piyasaların kökleri, 1866 yılında Osmanlı döneminde kurulan “Dersaadet Tahvilat Borsası”na kadar uzanır. Günümüzde ise Borsa İstanbul (BİST) gibi modern kurumlar, şirketlere halka açılarak “geniş bir pazar, likidite, finansman ve kurumsallaşma” sağlarken, yurt içi/yurt dışı tanıtım doğrudan bir halka açılma faydası olarak değerlendirilmez. Piyasalar, teslimatın hemen yapıldığı spot piyasalar ve gelecekte belirli bir fiyattan teslimatın planlandığı türev (vadeli, opsiyon) piyasalar olarak ikiye ayrılır. Örneğin, alıcıya gelecekte belirli bir fiyattan malı “satın alma hakkı” veren sözleşmelere “Call (Alım) Opsiyonu” denir. Türev piyasaların en önemli işlevlerinden biri “riskten korunma (hedging)” ve faiz/kambiyo dalgalanmalarına karşı sigorta sağlamaktır; ancak vadeli sözleşmeler “gelecekteki borcu, gelecekteki (bilinmeyen) faiz oranına bağlamak” yerine, tam tersine mevcut riskleri sabitleyerek koruma amacı güder.
Kurumsal İşleyiş ve Bankacılık Sistemi
Finansal sistemin kalbinde yer alan Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının (TCMB) 2001 krizi sonrası yeniden tanımlanan yegane temel amacı “Fiyat İstikrarını (enflasyonu kontrol altında tutmayı)” sağlamaktır. Avrupa bankacılık sisteminde ise birleşme ve satın almalar nedeniyle rekabet değil, aksine pazar gücünün belirli büyük bankalarda toplandığı “yüksek konsantrasyon” eğilimi dikkat çekmektedir. Türkiye’de iç borçlanma senetlerinin (tahvil ve bonolar) piyasaya sürülmesinde Hazine, “Piyasa Yapıcı” bankalar sistemini kullanır. Bu sistem, piyasaya likidite sağlamayı hedefler. Diğer yandan, ticaret hukukunda “Tahviller”, bir borç senedi oldukları için iflas halinde alacaklılara “hisse senedi hamillerinden (ortaklardan) daha önce (öncelikli)” ödeme yapılmasını sağlayan sabit getirili menkul kıymetlerdir.
25 soru
Şıkka dokun, anında açıklamasını gör — ya da çalışma modunda tüm cevapları aç.
Soru 1
Aşağıdakilerden hangisi AB bankacılık sektöründe birçok üye ülkede yüksek konsantrasyon oranlarının ortaya çıkmasının sebebidir?
ADoğru cevap
Açıklama
Avrupa Birliği (AB) bankacılık sektöründe, tek pazarın ve Euro’nun (parasal birliğin) getirdiği uluslararası entegrasyon, bankalar arasındaki “Artan Rekabet” ortamını doğurmuştur. Bu şiddetli rekabet ortamında ayakta kalabilmek, ölçek ekonomilerinden yararlanmak ve pazar payını korumak isteyen bankalar; kıyasıya bir birleşme ve satın alma (Merger & Acquisition) dalgasına girmiştir. Birleşmeler sonucunda banka sayısı azalmış, piyasa gücü az sayıdaki dev bankanın elinde toplanmış ve sonuç olarak sektörde “yüksek konsantrasyon (yoğunlaşma)” oranları ortaya çıkmıştır.
Soru 2
Aşağıdaki tarife sistemlerinden hangisi sigorta şirketlerinin 1990 öncesinde faaliyetlerini sürdürdüğü sistemdir?
ADoğru cevap
Açıklama
Türkiye’de sigortacılık sektörü, 1990’lı yıllara kadar sıkı devlet denetimi ve katı kuralların uygulandığı dışa kapalı bir yapıya sahipti. Bu dönemde sigorta prim oranları (fiyatları) devlet veya sektörel otoriteler tarafından belirlenir ve tüm şirketler için “Sabit Tarife Sistemi” uygulanırdı. Şirketlerin prim fiyatı üzerinden rekabet etme şansı yoktu. 1990 sonrasında ise serbest piyasa ekonomisine geçişle birlikte Serbest (Esnek) Tarife Sistemine geçilmiş ve rekabetin önü açılmıştır.
Soru 3
Aşağıdakilerden hangisinde opsiyonu alan tarafa, sözleşmeye konu mal veya kıymeti, önceden belirlenmiş bir fiyattan (kullanım fiyatı) satın alma hakkını veren opsiyonlar verilmiştir?
ADoğru cevap
Açıklama
Türev piyasalarda opsiyon sözleşmeleri temel olarak ikiye ayrılır. Belirli bir vadede veya vadeye kadar, önceden belirlenen kullanım fiyatından ilgili dayanak varlığı (hisse senedi, döviz vb.) “SATIN ALMA (Call)” hakkını alıcıya veren sözleşmelere “Call (Alım) Opsiyonu” denir. Buna karşılık, ilgili dayanak varlığı önceden belirlenen fiyattan “SATMA” hakkını veren sözleşmelere ise “Put (Satım) Opsiyonu” adı verilir.
Soru 4
Vadeli işlem piyasalarında alıcı ve satıcının muhatabı aşağıdakilerden hangisidir?
ADoğru cevap
Açıklama
Organize vadeli işlem (Futures) piyasalarının (örneğin BİST VİOP) en ayırt edici özelliklerinden biri, işlemlerin güvenliğini sağlayan bir “Takas Kurumu”nun (Clearing House) varlığıdır. Piyasadaki alıcı ve satıcı birbirlerini tanımazlar. Takas kurumu, her alıcıya karşı satıcı, her satıcıya karşı ise alıcı konumuna geçerek “merkezi karşı taraf (muhatap)” rolünü üstlenir. Bu sistem, taraflardan birinin yükümlülüğünü yerine getirmemesi (temerrüt) riskini ortadan kaldırır.
Soru 5
Aşağıdakilerden hangisi hisse senedi sahiplerinin sahip olduğu haklardan biri değildir?
EDoğru cevap
Açıklama
Bir anonim şirketin hisse senedini alan yatırımcı, şirketin yasal ortağı olur. Türk Ticaret Kanunu’na göre pay sahiplerinin mali hakları (kar payı/temettü alma, bedelli/bedelsiz sermaye artırımına öncelikle katılma – Rüçhan Hakkı, tasfiye bakiyesine katılma) ve bedensel/yönetimsel hakları (genel kurula katılma, oy kullanma, şirket hakkında bilgi alma/inceleme) vardır. Ancak “Sır Saklama” hissedara verilen bir hak değil, aksine şirket yöneticilerinin ve denetçilerin ticari sırları ifşa etmemelerini emreden hukuki bir “yükümlülüktür (ödevdir)”.
Forward ve Futures gibi vadeli sözleşmelerin varoluş amacı “Riskten Korunma (Hedging)” ve belirsizlikleri ortadan kaldırmaktır. Bu sözleşmeler sayesinde döviz (kambiyo) kuru, faiz oranları ve emtia fiyatlarındaki dalgalanmalar “bugünden sabitlenerek” gelecekteki belirsiz risklere karşı sigorta sağlanır. Ancak D seçeneğinde ifade edilen “gelecekteki borcu, gelecekteki (bilinmeyen, belirsiz) faiz oranına bağlamak”, riskten korunmak değil aksine spekülasyona ve belirsizliğe açık kapı bırakmak demektir. Vadeli sözleşme faizi geleceğe değil, bugünden (sabit) bağlar.
Soru 7
Aşağıdakilerden hangisi 2014 yılı için belirlenen piyasa yapıcı bankalardan değildir?
EDoğru cevap
Açıklama
Türkiye’de Hazine Müsteşarlığı (günümüzde Hazine ve Maliye Bakanlığı), devlet iç borçlanma senetlerinin (DİBS) ilk ihracında (birincil piyasada) satılmasını garantilemek ve ikincil piyasada bu senetlere likidite sağlamak amacıyla büyük hacimli bazı bankalara “Piyasa Yapıcı (Primary Dealer)” statüsü verir. 2014 yılı listesinde Akbank, Garanti, İş Bankası, Yapı Kredi, Ziraat, Vakıfbank, Halkbank’ın yanı sıra Denizbank, Finansbank, HSBC ve ING Bank gibi bankalar yer alırken; daha küçük ölçekli olan “Tekstil Bank” bu yetkili piyasa yapıcılar listesinde yer almamıştır.
Soru 8
1866 yılında dönemin Osmanlı Hükümeti tarafından İstanbul’da faaliyete geçirilen ilk borsanın adı aşağıdakilerden hangisidir?
CDoğru cevap
Açıklama
Türkiye’de finansal piyasaların kurumsallaşma tarihi 19. yüzyıla dayanır. Kırım Savaşı sonrasında Osmanlı Devleti’nin artan dış borçlanmasını organize etmek ve Galata bankerlerinin kayıt dışı spekülatif işlemlerini (Galata Borsasını) yasal bir çerçeveye oturtmak amacıyla 1866 yılında resmi olarak kurulan ilk sermaye piyasası kurumunun adı “Dersaadet Tahvilat Borsası”dır. Bu kurum Türkiye’deki modern borsacılığın (Borsa İstanbul’un) ilk tarihsel temelidir.
Borsa İstanbul Yönetim Kurulu üyelerinin görev süresi kaç yıldır?
BDoğru cevap
Açıklama
6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu ile kurulan Borsa İstanbul A.Ş. (BİST), özel hukuk hükümlerine tabi bir anonim şirkettir. Borsa İstanbul Esas Sözleşmesine ve genel şirketler hukuku teamüllerine göre; Yönetim Kurulu üyeleri Genel Kurul tarafından belirli bir süre için seçilirler ve görev süreleri kanunen “3 (üç) yıl” olarak belirlenmiştir. Görev süresi dolan üyelerin yeniden seçilme hakkı mevcuttur.
Soru 11
Gerçek anlamda ilk “global tahvil-global bond” ihracı 1989 Eylül ayında aşağıdakilerden hangisi tarafından gerçekleştirilmiştir?
EDoğru cevap
Açıklama
Küresel finans piyasalarında devrim niteliği taşıyan ve aynı anda hem ABD iç piyasasında, hem Avrupa (Eurobond) piyasasında, hem de Asya piyasalarında eş anlı olarak işlem görebilen “Global Tahvil (Global Bond)” konsepti ilk kez Eylül 1989’da uluslararası finansal entegrasyonu sağlamak amacıyla “Dünya Bankası (World Bank / IBRD)” tarafından ihraç edilmiştir. Bu ihraç, uluslararası sermaye piyasalarındaki farklı kıtalararası sınırları ortadan kaldıran ilk finansal enstrümandır.
Soru 12
Leasing’in sağladığı olanaklarla bir projenin en fazla yüzde kaçı finanse edilebilmektedir?
DDoğru cevap
Açıklama
Finansal Kiralama (Leasing), yatırımcı şirketlerin makine, teçhizat, araç veya gayrimenkul gibi duran varlıkları peşin parayla satın almak yerine, kiralama şirketi (lessor) üzerinden kiralayarak kullanmalarını sağlayan bir orta/uzun vadeli finansman yöntemidir. Geleneksel banka kredilerinde yatırımcıdan genellikle bir miktar peşinat (özkaynak) istenip yatırımın yüzde70-80’i kredilendirilirken; Leasing’in en büyük finansal avantajı “hiç peşinat ödemeden yatırım malının yüzde100’ünün finanse edilebilmesidir”. Kiralama bedeline sigorta, KDV ve diğer masraflar da dahil edilebilir.
Soru 13
Aşağıdakilerden hangisi bankacılık sektörü risklerinden biri değildir?
EDoğru cevap
Açıklama
Bankacılık sektöründe Basel kriterlerine göre üç temel ana risk yönetilir: 1) Kredi Riski (Müşterinin krediyi geri ödeyememesi temerrüt riski), 2) Piyasa Riski (Faiz oranları, döviz kurları ve hisse senedi fiyatlarındaki dalgalanmalardan doğan zarar riski), 3) Operasyonel Risk (İç süreçler, sistem çökmesi, personel hatası veya dışsal dolandırıcılıklardan doğan riskler). Döviz kuru riski zaten Piyasa Riskinin bir alt dalıdır. Ancak “Portföy riski” doğrudan bağımsız bir “bankacılık sektörü” ana risk kategorisi değil; daha çok bireysel veya kurumsal yatırımcıların sermaye piyasalarındaki varlık yönetimiyle (portföy teorisiyle) ilgili genel bir yatırım/çeşitlendirme terimidir.
Soru 14
Aşağıdakilerden hangisi halka açılarak borsa şirketi olmanın faydalarından değildir?
BDoğru cevap
Soru 15
2001 yılında TCMB Kanunu’nda yapılan değişiklikle TCMB’nin temel amacı olarak aşağıdakilerden hangisi belirlenmiştir?
DDoğru cevap
Açıklama
Türkiye’nin yaşadığı ağır 2001 Finansal Krizinin ardından, Kemal Derviş döneminde uygulamaya konulan “Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı” kapsamında Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) Kanunu (1211 sayılı kanun) değiştirilmiştir. Yapılan bu kritik yasa değişikliği ile Merkez Bankasına (hükümetten bağımsız) “araç bağımsızlığı” verilmiş ve TCMB’nin yegane öncelikli ve temel kanuni amacı enflasyonu kontrol altına alarak “Fiyat İstikrarını sağlamak” olarak net bir şekilde (4. Madde) tanımlanmıştır. Büyüme ve istihdamı desteklemek, ancak fiyat istikrarı ile çelişmemek kaydıyla ikincil bir görevdir.
Soru 16
Aşağıdakilerden hangisi bir opsiyon sözleşmesinin içerdiği bilgilerden değildir?
CDoğru cevap
Açıklama
Organize piyasalarda işlem gören türev bir ürün olan “Opsiyon Sözleşmesi” standart unsurlara sahiptir. Sözleşmede; işlemin yapılacağı Vade Tarihi (A), üzerine anlaşılan Dayanak Varlık (mal veya menkul kıymet) (B), opsiyonun Alım (Call) mı yoksa Satım (Put) mı olduğu (Opsiyon Tipi – E), sözleşmenin vadeden önce mi yoksa sadece vadede mi kullanılabileceği (Amerikan/Avrupa Sözleşme Tipi – D) ve “Kullanım (Uygulama / Strike) Fiyatı” mutlaka yer alır. Ancak “Reel Fiyat (Enflasyondan arındırılmış ekonomik fiyat kavramı)” opsiyon kontratlarının teknik veya hukuki içeriğinde yer alan bir tanımlama unsuru değildir.
Soru 17
Piyasalarla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
BDoğru cevap
Açıklama
Piyasalar teslimat süresine göre ikiye ayrılır. Spot (Nakit/Anında) piyasalarda mal veya döviz hemen teslim edilir ve ödemesi yapılır (Örn: T+2 kuralı). Vadeli (Forward/Futures) piyasalarda ise bugün anlaşılan bir fiyattan, malın “gelecekteki ileri bir tarihte” teslim edilmesi ve ödenmesi söz konusudur. Ancak organize vadeli işlem (Futures) piyasalarında fiyat “sabit değildir”. Her gün piyasadaki arz-talep koşullarına, faiz oranlarına ve spot piyasa dalgalanmalarına bağlı olarak vadeli sözleşmelerin fiyatı da (uzlaşma fiyatı) tıpkı spot piyasadaki gibi her saniye/güncellenerek değişir (Mark-to-Market / Günlük piyasaya göre değerleme). Bu nedenle “vadeli sözleşme fiyatı sabittir” iddiası yanlıştır.
Soru 18
Aşağıdakilerden hangisi anonim şirketler tarafından çıkarılacak tahvillerin içermesi gereken kayıtlardan değildir?
BDoğru cevap
Soru 19
Aşağıdakilerden hangisi Hazinenin borçlanmasıyla ilgili yeni getirilen uygulamalar arasındadır?
CDoğru cevap
Soru 20
Tahvil ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
CDoğru cevap
Açıklama
Finans ve Ticaret Hukukunun en temel prensiplerinden biri, bir şirketin tasfiyesi veya iflası durumunda oluşacak paranın “Öncelik Sırası”dır. Tahvil satın alan yatırımcı, şirketin ortağı değil “Alacaklısı (Dışarıdan borç vereni)”dır. Hisse senedi alan ise şirketin asıl “Ortağı/Sahibi”dir. Şirket iflas ettiğinde veya tasfiye olduğunda eldeki varlıklar satılır; elde edilen parayla ÖNCE dışarıdaki alacaklıların (işçilerin, vergi dairesinin, bankaların ve TAHVİL HAMİLLERİNİN) borçları ödenir. Bütün borçlar ödendikten sonra eğer geriye para kalırsa (tasfiye bakiyesi), o zaman şirketin asıl sahipleri olan Hisse Senedi Hamillerine dağıtılır. Bu nedenle C şıkkındaki “Tahvil hamilleri hisse senedinden SONRA alır” ifadesi tam tersidir, tahvilci önce alır.
Soru 21
Finansal piyasalarda, ihraççı kurumun (şirketin veya devletin) fon sağlamak amacıyla çıkardığı yeni menkul kıymetlerin (hisse senedi veya tahvillerin) tasarruf sahiplerine “ilk kez” satıldığı (halka arz edildiği) piyasalara ne ad verilir?
DDoğru cevap
Açıklama
Finansal piyasalar, menkul kıymetlerin ihraç durumuna göre birincil ve ikincil olarak ayrılır. Bir şirketin veya devletin kaynak (taze para) bulmak amacıyla hisse senedi veya tahvillerini “ilk defa” piyasaya sürüp yatırımcılara sattığı (yani paranın yatırımcıdan doğrudan şirketin kasasına girdiği) piyasaya “Birincil Piyasa (Primary Market)” denir. Bu menkul kıymetlerin daha sonra yatırımcılar arasında Borsa İstanbul gibi platformlarda el değiştirmesi (alınıp satılması) ise “İkincil Piyasa” işlemidir.
Soru 22
Repo (Geri Satın Alma Sözleşmesi) işlemi finansal piyasalarda yaygın olarak kullanılan bir kısa vadeli fonlama aracıdır. Repo işlemi temel olarak aşağıdakilerden hangisini ifade eder?
BDoğru cevap
Açıklama
Repo (Repurchase Agreement), kısa vadeli nakit (likidite) ihtiyacını karşılamak için kullanılan güvenli bir finansman yöntemidir. Nakde ihtiyacı olan taraf (örneğin bir banka), elinde bulunan sağlam bir menkul kıymeti (çoğunlukla Devlet İç Borçlanma Senedi – DİBS) belirli bir vade sonunda, belirli bir faiz oranı (repo faizi) eklenmiş fiyattan “Geri Satın Almak Vaadiyle” karşı tarafa (yatırımcıya) geçici olarak satar. Bu işlem, menkul kıymet teminatlı kısa vadeli bir borçlanmadır.
Soru 23
Aşağıdaki finansal aracılardan hangisi “Mevduat Kabul Eden (Depository)” finansal kurumlar sınıfında yer almaz?
CDoğru cevap
Açıklama
Finansal sistemdeki kurumlar, fon toplama yöntemlerine göre sınıflandırılır. Ticari bankalar, katılım bankaları ve kredi kooperatifleri, doğrudan halktan (tasarruf sahiplerinden) vadesiz veya vadeli “mevduat (katılım fonu) toplayarak” kaynak yaratan temel kurumlardır. “Sigorta Şirketleri” (ve Bireysel Emeklilik Şirketleri) ise mevduat toplamazlar; sundukları risk koruma poliçeleri karşılığında “prim” tahsil ederek devasa fon havuzları oluşturan “Sözleşmeye Dayalı (Mevduat Kabul Etmeyen)” finansal kurumlardır.
Soru 24
Şirketlerin ihtiyaç duydukları kısa vadeli nakit açıklarını kapatmak (işletme sermayesini finanse etmek) amacıyla piyasaya ihraç ettikleri, genellikle vadesi 1 yıldan kısa (örneğin 30, 90, 180 gün) olan, iskonto esasına göre satılan, teminatsız ve kısa vadeli borçlanma senedine ne ad verilir?
CDoğru cevap
Açıklama
Özel sektör şirketlerinin borçlanma araçları vadesine göre değişir. Şirketlerin uzun vadeli (1 yıldan uzun) yatırım ihtiyaçları için çıkardıkları borçlanma senedine “Tahvil” denirken; günlük ticari operasyonlarını yürütebilmek için çok kısa vadeli (genellikle 1 yıldan kısa) nakit ihtiyaçlarını karşılamak üzere çıkardıkları, banka kredisine alternatif olan kısa vadeli iskontolu borçlanma senetlerine “Finansman Bonosu (Commercial Paper)” adı verilir.
Soru 25
Bir yatırımcının, uluslararası piyasalarda faaliyet gösteren iki farklı ülke arasındaki “faiz oranı farkından” yararlanmak amacıyla; faizin düşük olduğu ülkeden düşük maliyetle borçlanıp (örneğin Japon Yeni), bu fonu faizin yüksek olduğu ülkenin (örneğin Türkiye) para birimine çevirerek yüksek faiz getirisi elde etmeyi amaçladığı spekülatif yatırım stratejisine ne ad verilir?
BDoğru cevap
Açıklama
Küresel finans piyasalarındaki serbest sermaye hareketlerinin en popüler işlem türlerinden biri “Carry Trade (Taşıma Ticareti)”dir. Bu stratejide yatırımcı, faizlerin sıfıra yakın olduğu bir para birimi cinsinden (fonlama para birimi) borç alır, bu parayı döviz piyasasında bozdurup faiz oranlarının çok yüksek olduğu gelişmekte olan bir ülkenin tahviline (yatırım para birimi) yatırır. Aradaki “faiz makası (spread)” yatırımcının kârını oluşturur. Ancak bu işlem döviz kurlarındaki ani dalgalanmalara karşı çok yüksek kur riski taşır.