Araştırma deseni, araştırma sorusunun yanıtlanması için verilerin nasıl, kimden ve ne zaman toplanacağını gösteren plandır. Desen seçimi; araştırmanın amacına, zamana ve kaynaklara bağlıdır.
Amaca Göre Araştırmalar
- Keşfedici araştırma: Konu hakkında çok az bilgi bulunduğunda sorunu tanımak, fikir ve hipotez geliştirmek için yapılır. Esnek yapılıdır; odak grup ve derinlemesine görüşme sık kullanılır.
- Betimleyici araştırma: Bir durumu, kitleyi ya da olguyu olduğu gibi tanımlar; 'ne, kim, ne kadar' sorularını yanıtlar. Kamuoyu yoklamaları tipik örnektir.
- Nedensel (açıklayıcı) araştırma: Değişkenler arasındaki neden-sonuç ilişkisini ortaya koyar; genellikle deneysel desenlerle yürütülür.
Zaman Boyutuna Göre Araştırmalar
Kesitsel araştırmada veriler tek bir zaman noktasında toplanır. Boylamsal araştırmada ise veriler farklı zamanlarda tekrarlanarak toplanır ve değişim izlenir. Boylamsal araştırmanın üç türü vardır: trend araştırması (aynı evrenden her seferinde farklı örneklem), kohort araştırması (aynı dönemde doğmuş gibi ortak özelliği olan bir gruptan farklı örneklemler) ve panel araştırması (her seferinde aynı katılımcılar).
Nicel ve Nitel Yaklaşım
Nicel araştırma sayısal verilere, büyük örneklemlere ve genellemeye dayanır. Nitel araştırma ise az sayıda katılımcıyla derinlemesine anlam, deneyim ve motivasyonları keşfetmeye çalışır. İki yaklaşımın birlikte kullanılmasına karma yöntem denir.
Örnekleme
Evren, araştırma sonuçlarının genellenmek istendiği birimlerin tümüdür; örneklem ise evrenden seçilen ve onu temsil etmesi beklenen alt kümedir. Evrendeki birimlerin listesine örnekleme çerçevesi, örneklemden elde edilen değerle evrenin gerçek değeri arasındaki farka örnekleme hatası denir.
- Olasılıklı örnekleme yöntemleri: Basit tesadüfi (her birimin seçilme şansı eşit), sistematik (listeden belirli aralıklarla seçim), tabakalı (evrenin yaş, cinsiyet gibi alt gruplara ayrılıp her tabakadan seçim) ve küme (evrenin doğal gruplara ayrılıp grupların rastgele seçilmesi) örneklemedir. Sonuçlar evrene genellenebilir.
- Olasılıksız örnekleme yöntemleri: Kolayda (ulaşılabilen kişilerle), amaçlı/yargısal (araştırmacının belirlediği ölçütlerle), kota (belirli özelliklere göre oranlarla, ancak rastgele olmayan seçim) ve kartopu (katılımcıların yeni katılımcı önermesiyle) örneklemedir. Ulaşılması güç gruplarda kartopu yöntemi sık kullanılır.