İKT101U İktisada Giriş Ünite 4

İKT101U İktisada Giriş Ünite 4 Piyasalar

Giriş

İktisadi analizde piyasa yapıları; satıcı sayısı, ürünün niteliği (homojen/farklılaştırılmış) ve piyasaya giriş-çıkış koşullarına göre sınıflandırılır. Bu yapılar, firmaların fiyat belirleme gücünü ve uzun dönem stratejilerini şekillendirir. Bu makalede; Tam Rekabet, Tekel (Monopol), Tekelci Rekabet, Oligopol piyasaları ve Faktör piyasalarındaki denge koşulları incelenecektir.

Tam Rekabet Piyasası

Tam rekabet piyasası, çok sayıda küçük alıcı ve satıcının bulunduğu, ürünlerin homojen (özdeş) olduğu ve piyasaya giriş-çıkışın serbest olduğu ideal bir piyasa modelidir.

Eksik Rekabet Piyasaları

Gerçek hayatta tam rekabet koşulları nadiren sağlanır. Eksik rekabet türleri şunlardır:

1. Tekel (Monopol): Tek bir satıcının olduğu piyasadır. Tekelci firma fiyat belirleyicidir. Kâr maksimizasyonu noktasında sağlansa da, fiyat marjinal gelirden yüksek belirlenir (). Bu nedenle tekelci firmanın tanımlı bir arz eğrisi yoktur.

2. Tekelci Rekabet: Çok sayıda firmanın bulunduğu ancak ürünlerin (marka, kalite vb. ile) farklılaştırıldığı piyasadır. Ürünler homojen değildir.

3. Oligopol: Az sayıda büyük firmanın piyasaya hakim olduğu durumdur. Pazar yoğunlaşması Herfindahl–Hirschman Endeksi (HHI) ile ölçülür (pazar paylarının kareleri toplamı). Oligopol modelleri arasında Cournot, Stackelberg, Edgeworth ve Dirsekli Talep modeli bulunur. Dirsekli Talep Modeli, fiyat istikrarını (katılığını) açıklar: Bir firma fiyat indirirse diğerleri de indirir (pazar payı kaybetmemek için), ancak fiyat artırırsa diğerleri artırmaz (müşteri çalmak için). Bu asimetrik tepki talep eğrisinde bir dirsek oluşturur.

Faktör Piyasaları ve Monopson

Faktör piyasalarında (örneğin işgücü piyasası), firmaların işgücü talebi türev taleptir. Tam rekabetçi bir firmanın işgücü talep eğrisi, emeğin Marjinal Ürün Değeri () eğrisinin, Ortalama Ürün Değeri () eğrisinin altında kalan kısmıdır.

Monopson: Bir faktörün (örneğin emeğin) tek alıcısı olan firmadır. Monopsoncu firma, faktör piyasasında fiyat belirleyicidir (fiyat alıcı değildir) ve genellikle işçilere marjinal verimliliklerinin altında ücret ödeyerek (sömürü) daha az istihdam yaratır.

İKT101U İktisada Giriş Ünite 4: Piyasalar Sınav Soruları