İKT101U İktisada Giriş 2024 Yaz Okulu Sınav Soruları
İKT101U İktisada Giriş 2024 Yaz Okulu Sınav Soruları
İktisadi düşünce, kıt kaynaklarla sınırsız ihtiyaçların nasıl karşılanacağını inceler ve bu ilişkiler genellikle matematiksel temellere dayanan ekonomik modellerle ifade edilir. Ekonomik modeller, sanılanın aksine gerçek dünyayı karmaşıklaştırmaz; aksine iktisadi dünyanın nasıl işlediğini basitleştirerek anlamamıza yardımcı olur. Üretim imkânları sınırı eğrisinin negatif eğimli olması, ekonomide kaynakların kıt olmasından dolayı bir maldan daha fazla üretebilmek için diğerinden vazgeçmek zorunda olunduğunu, yani her tercihin bir “fırsat maliyeti” olduğunu gösterir. Talebin fiyata karşı olan duyarlılığı talebin fiyat esnekliği ile ölçülürken; iki mal arasındaki çapraz talep esnekliği sıfırdan küçükse (Ex,y < 0), bu malların birlikte tüketildiğini gösteren tamamlayıcı mallar olduğu anlaşılır. Üretimde, malın kendi fiyatındaki değişimler arz eğrisinde kaymaya değil, sadece aynı eğri üzerinde harekete neden olur.
Firma teorisinde üretim faktörlerinin miktarındaki değişmeler çıktıyı etkiler; örneğin 10 işçi 110 birim, 11 işçi 132 birim ürün üretiyorsa, 11. işçinin marjinal (ilave) ürünü 22 birimdir. Uzun dönemde çıktı artış oranının girdi artış oranından daha yüksek olması ölçeğe göre artan getiriyi ifade eder. Firmanın uzun dönemde ortalama maliyetinin en alt seviyede olduğu üretim noktasına minimum etkin ölçek denir. Piyasalar rekabet koşullarına göre şekillenir; tekelci rekabet piyasasında ürün farklılaştırması, çok sayıda küçük firma ve fiyat dışı rekabet varken, piyasaya giriş çıkışlar kısıtlı değil, serbesttir. Tam rekabet piyasasında uzun dönem arz eğrisi, uzun dönem marjinal maliyet eğrisinin uzun dönem ortalama maliyet eğrisinin üzerinde kalan kısmıdır.
Makroiktisadın Temelleri: İstihdam, Yatırım ve Para Politikası
Makroekonomik açıdan, üretim faktörlerinin fiili olarak üretim sürecinde yer almasına istihdam denirken, atıl kalmasına işsizlik denir. İşsizliğin ekonomiye doğrudan ürün ve gelir kaybı ile insan sermayesi kaybı gibi ağır maliyetleri bulunur. Ekonomide hanehalklarının tasarruflarının harcanabilir gelirlerine olan oranına ortalama tasarruf eğilimi denir. Otonom harcamalardaki bir birimlik artışın, milli geliri kendisinden çok daha büyük bir miktarda artırması etkisine ise çoğaltan (çarpan) adı verilir. Yatırım harcamaları birçok faktörden etkilenir; firmaların geleceğe yönelik kâr beklentileri ve mevcut sermaye miktarı bu faktörlerin en önemlilerindendir.
Uluslararası iktisat alanında bir ülkenin para biriminin başka bir ülke para birimi cinsinden fiyatına döviz kuru denir ve yurt içi mallar ile yurt dışı mallar arasındaki değiş tokuş uluslararası ikame olarak adlandırılır. Para piyasalarında işlem görme yeteneği en yüksek ve en likit varlık nakit paradır. Finansal piyasalarda nakit sıkışıklığı yaşayan ve ihtiyaç duyduğu likiditeyi başka kaynaklardan bulamayan bankalar için merkez bankasının sağladığı güvence, onun “en son likidite kaynağı olmak” işleviyle tanımlanır. Toplam talep eğrisini sağa veya sola kaydıran faktörler arasında ise toplumun toplam servetindeki değişmeler öne çıkar.
25 soru
Şıkka dokun, anında açıklamasını gör — ya da çalışma modunda tüm cevapları aç.
Soru 1
Üretim imkanları sınırı eğrisinin negatif eğimli olması aşağıdakilerden hangisini gösterir?
DDoğru cevap
Açıklama
Üretim imkânları sınırı (ÜİS) eğrisi, bir ekonominin sahip olduğu sınırlı (kıt) kaynaklar ve mevcut teknoloji ile üretebileceği maksimum mal kombinasyonlarını gösterir. Eğrinin negatif eğimli (aşağı doğru inen) olması, bir malın üretimini artırmak için mutlaka diğer malın üretiminden belirli bir miktar vazgeçmek gerektiğini kanıtlar; bu fedakârlık iktisadi literatürde “fırsat maliyeti” (alternatif maliyet) olarak tanımlanır.
Soru 2
I. Ekonomik model aslında gerçek dünyadaki İlişkilerin daha karmaşık bir şekilde tanımlanmasıdır.
II. Ekonomik model, ekonomik değişkenlerin ve bu değişkenler arasındaki ilişkilerin çoğu zaman matematiksel ifadesidir.
III. İnsanoğlunun günlük hayatının sıradan ilişkileri ya da iktisadi dünyanın nasıl işlediği iktisadi modeller oluşturularak anlaşılabilir.
Ekonomik model ile ise ifadelerden hangisi/hangileri doğrudur?
EDoğru cevap
Açıklama
Ekonomik modeller, iktisatçıların gerçek dünyanın sonsuz karmaşıklığını anlamak için kullandıkları basitleştirilmiş ve soyutlanmış araçlardır. Çoğu zaman matematiksel denklemler, grafikler veya fonksiyonlar (II. öncül doğru) kullanılarak ekonomik değişkenler arasındaki neden-sonuç ilişkilerini ve dünyanın nasıl işlediğini anlaşılır kılarlar (III. öncül doğru). Ancak, I. öncüldeki “gerçek dünyadaki ilişkilerin daha karmaşık bir şekilde tanımlanmasıdır” ifadesi kesinlikle yanlıştır; aksine modeller karmaşıklığı azaltıp basitleştirmek için kurulur.
Soru 3
Talep edilen miktarın, fiyattaki değişmelere duyarlı olduğunun ölçüsü aşağıdakilerden hangisidir?
BDoğru cevap
Açıklama
Bir malın fiyatında meydana gelen yüzde birlik bir değişmenin, o maldan talep edilen miktarda yarattığı yüzdesel değişimi (duyarlılığı) ölçen kavrama talebin fiyat esnekliği adı verilir. Fiyat düştüğünde tüketicilerin ne kadar daha fazla ürün alacağını veya fiyat arttığında talebin ne kadar kısılacağını gösteren en temel iktisadi ölçüttür.
Soru 4
İki mal arasındaki esneklik Ex,y <0 şeklinde ifade ediliyorsa söz konusu mallar nasıl mallardır?
CDoğru cevap
Açıklama
Çapraz talep esnekliği, bir malın fiyatındaki değişimin diğer malın talep miktarını nasıl etkilediğini ölçer. Eğer Ex,y sıfırdan küçükse (negatifse), bu Y malının fiyatı arttığında X malının talebinin düştüğü anlamına gelir. Bu durum, otomobil ve benzin veya çay ve şeker gibi birlikte tüketilmesi gereken “tamamlayıcı mallar” için geçerlidir. Eğer sonuç pozitif olsaydı, bunlar birbirinin yerine kullanılabilen ikame mallar (çay ve kahve gibi) olurdu.
Soru 5
Aşağıdakilerden hangisindeki değişme bir mala ilişkin aynı arz eğrisi üzerinde harekete neden olur?
ADoğru cevap
Açıklama
İktisatta bir eğrinin (arz veya talep) kendisinin tamamen sağa veya sola kayması ile eğri üzerinde bir noktadan diğer noktaya hareket edilmesi tamamen farklı olgulardır. Girdi fiyatları, teknoloji veya beklentiler gibi dışsal faktörler değiştiğinde arz eğrisi tamamen kayar. Ancak sadece üretilen malın “kendi fiyatı” değiştiğinde, mevcut eğri bozulmaz, yalnızca o eğri üzerinde başka bir miktar/fiyat noktasına hareket edilir.
Soru 6
Uzun dönem üretimde; çıktı artış oranı, girdi artış oranından daha fazla ise aşağıdakilerden hangisi ortaya çıkar?
DDoğru cevap
Açıklama
Uzun dönemde bir firma üretimde kullandığı tüm girdileri (emek, sermaye, toprak vb.) belirli bir oranda (örneğin yüzde 100) artırdığında, elde ettiği üretim miktarı (çıktı) bu orandan daha fazla artıyorsa (örneğin yüzde 150), işletme büyüdükçe verimlilik sağlıyor demektir ve bu duruma “ölçeğe göre artan getiri” adı verilir. Çıktı artışı girdilerle aynı olsaydı sabit getiri, az olsaydı azalan getiri denirdi.
Soru 7
Firmanın uzun dönem ortalama maliyetinin en az olduğu üretim düzeyine ne ad verilir?
BDoğru cevap
Açıklama
Bir firmanın üretim tesisini büyüttükçe sağladığı maliyet avantajlarının (ölçek ekonomilerinin) son bulduğu ve ortalama maliyetin ulaştığı en düşük dip noktasına “minimum etkin ölçek” denir. Bu nokta, firmanın o sektörde rekabet edebilmesi için ulaşması gereken en verimli ve optimum tesis büyüklüğünü temsil eder.
Soru 8
Kısa dönemde üretimde kullanılan işçi sayısı 10’dan 11’e arttırıldığında, toplam ürün 110 birimden 132 birime yükseliyorsa, 11. İşçinin marjinal ürünü kaçtır?
EDoğru cevap
Açıklama
Marjinal ürün (MP), üretim sürecine ilave edilen son birim değişken girdinin (örneğin fazladan bir işçinin) toplam üretimde yarattığı fiziksel artış miktarıdır. Toplam ürün 10 işçi ile 110 birim iken, 11. işçi işe alındığında toplam üretim 132 birime çıkmıştır. Bu artış farkı olan 132 – 110 = 22 birim, doğrudan 11. işçinin üretime yaptığı ilave katkıyı (marjinal ürününü) gösterir.
Soru 9
Aşağıdakilerden hangisi tekelci rekabet piyasasının özelliklerinden biri değildir?
ADoğru cevap
Açıklama
Tekelci (monopolcü) rekabet piyasası, günlük hayatta restoranlar, kuaförler veya giyim markaları gibi sıkça karşılaştığımız bir piyasa türüdür. Bu piyasada çok sayıda satıcı vardır, her firma kendi ürününü ambalaj, kalite veya markayla farklılaştırır (B, C, D ve E seçenekleri doğrudur). Ancak bu piyasaya yeni firmaların girmesi veya iflas edenlerin çıkması önünde yasal veya büyük mali engeller yoktur; yani giriş-çıkış serbesttir. Bu nedenle kısıtlı olduğu yönündeki A seçeneği yanlıştır.
Soru 10
Tam rekabet piyasasında çalışan bir firmanın uzun dönem arz eğrisi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
CDoğru cevap
Açıklama
Tam rekabet piyasasındaki bir firmanın rasyonel olarak üretim yapabilmesi için elde ettiği fiyatın en azından ortalama maliyetlerini karşılaması gerekir. Uzun dönemde tüm maliyetler değişkendir ve firma sıfır ekonomik kâr noktasında çalışır. Bu sebeple firmanın uzun dönem arz eğrisi, uzun dönem marjinal maliyet (LRMC) eğrisinin, uzun dönem ortalama maliyet (LRAC) eğrisi ile kesiştiği noktanın (minimum noktanın) üzerinde kalan artan kısmına eşittir.
Soru 11
Üretim faktörlerinin fiili olarak üretim sürecinde kullanılmasına ne ad verilir?
EDoğru cevap
Açıklama
Makroiktisatta istihdam kelimesi dar anlamda sadece insanların iş sahibi olması gibi düşünülse de, geniş ve bilimsel anlamıyla toprak, sermaye, emek ve girişimcilik gibi ülkedeki mevcut tüm üretim faktörlerinin fiili ve aktif olarak üretim sürecine dâhil edilerek ekonomiye katılması durumunu ifade eder. Aksi duruma (kullanılamamasına) ise işsizlik veya atıl kapasite denir.
Soru 12
Bir ülkenin para biriminin, diğer bir ülke para birimi cinsinden değerine ne ad verilir?
CDoğru cevap
Açıklama
Uluslararası piyasalarda ülkelerin ulusal paralarının birbirleriyle olan takas veya değişim oranına döviz kuru (veya sadece kur) adı verilmektedir. Örneğin 1 ABD Dolarının kaç Türk Lirasına eşit olduğunu gösteren fiyatlama doğrudan döviz kurunun tanımıdır.
Soru 13
I. Doğrudan ürün ve gelir kaybı
II. Insan sermayesi kaybı
III. Senyoraj kaybı
Yukarıdakilerden hangisi/hangileri işsizliğin maliyetleri arasında yer alır?
BDoğru cevap
Açıklama
İşsizliğin ekonomiye ve topluma olan maliyetleri çok ağırdır. Bir ekonomide işgücü çalışmadığı zaman potansiyel üretim yapılamaz ve doğrudan mal/hizmet ile gelir kaybı oluşur (I. öncül). Aynı zamanda uzun süre işsiz kalan kişilerin sahip oldukları mesleki beceriler, tecrübeler ve motivasyonlar körelir, bu da insan sermayesinin kaybına neden olur (II. öncül). Ancak “senyoraj”, devletin para basma tekelinden elde ettiği bir gelirdir ve kaybı doğrudan işsizliğin maliyeti değil, enflasyonist politikaların veya para politikasının bir sonucudur.
Soru 14
Otonom harcamalardaki bir birimlik değişmenin denge gelir düzeyi üzerinde kendisinden daha büyük miktarda yarattığı değişime ne ad verilir?
ADoğru cevap
Açıklama
Keynesyen iktisat teorisinin en temel kavramlarından olan çoğaltan (çarpan) mekanizması, ekonomiye dışarıdan yapılan bağımsız (otonom) bir harcamanın (örneğin devletin yol yapması veya bir firmanın yatırım yapması), zincirleme gelir-tüketim etkisi yaratarak milli geliri (GSYH) o ilk harcama miktarından çok daha büyük katsayılarla (örneğin 3-4 katı) artırmasını ifade eder.
Soru 15
I. Kår beklentileri
II. Çoğaltan katsayısı
III. Sermaye miktarı
Yukarıdakilerden hangisi/hangileri yatırım harcamalarını belirleyen faktörler arasında yer alır?
DDoğru cevap
Açıklama
Firmaların yeni makine veya fabrika almak gibi yatırım kararları almasını etkileyen temel dinamikler vardır. Girişimcilerin geleceğe dair ekonomik kâr beklentilerinin iyimser olması yatırımları teşvik eder (I. öncül). Aynı zamanda ekonomideki mevcut ve kullanılabilir sermaye miktarı da yatırım düzeyini doğrudan sınırlar veya besler (III. öncül). Ancak çoğaltan katsayısı, yatırımların gelir üzerindeki sonucunu hesaplamaya yarayan bir kavramdır, yatırımı başlatan veya belirleyen bir dürtü değildir.
Soru 16
Tasarrufun, harcanabilir gelire oranına ne ad verilir?
EDoğru cevap
Açıklama
Makroekonomide hanehalklarının ellerine geçen kullanılabilir gelirin (vergiler düşüldükten sonraki gelir) ne kadarının tüketilmediğini, yani tasarruf edildiğini gösteren genel orana “Ortalama Tasarruf Eğilimi” (APS) denir ve formülü Tasarruf / Harcanabilir Gelir (S/Yd) şeklindedir. Eğer gelirdeki “ilave” bir artışın ne kadarının tasarruf edildiği sorulsaydı cevap marjinal tasarruf eğilimi olurdu.
Soru 17
En likit olan varlık aşağıdakilerden hangisidir?
BDoğru cevap
Açıklama
Finans dilinde “likidite”, bir malın veya varlığın herhangi bir değer veya zaman kaybı yaşamadan anında alışverişlerde kullanılabilme hızını ve yeteneğini ifade eder. Bu bağlamda, piyasalardaki en likit varlık, cebimizde taşıdığımız ve her türlü ödemede anında değer kaybı olmadan kabul gören doğrudan nakit (efektif) paradır. Ev (gayrimenkul) ise nakde çevrilmesi aylar sürebileceği için likiditesi en düşük varlıklardandır.
Soru 18
“İhtiyaçları olan likiditeyi piyasalardan bulamayan bankaların başvuracağı kaynak merkez olacaktır” ifadesi merkez bankasının hangi işlevini açıklar?
DDoğru cevap
Açıklama
Ticari bankalar gün içi işlemlerinde beklenmedik bir şekilde nakit açığı yaşayabilirler. Bu açığı diğer bankalardan veya piyasalardan borçlanarak kapatamazlarsa, sistemin çökmemesi ve finansal paniğin önlenmesi adına, onlara faizi karşılığında acil nakit sağlayan yegâne ve son başvuru mercii bizzat Merkez Bankasıdır. Bu görev literatürde İngilizce “Lender of last resort”, yani “En Son Likidite Kaynağı (Son Ödünç Verici) Olmak” olarak bilinir.
Soru 19
Aşağıdakilerden hangisi toplam talep eğrisini kaydıran faktörlerden biridir?
CDoğru cevap
Açıklama
Makroekonomide Toplam Talep (AD), tüketicilerin, yatırımcıların, devletin ve dış dünyanın ülkedeki mallara olan harcama isteğini gösterir. Borsa veya emlak piyasalarındaki yükselişlerle kişilerin “toplam servetindeki değişmeler”, onların kendilerini daha zengin hissedip tüketimlerini artırmasına yol açar ve toplam talep eğrisini sağa kaydırır. Diğer şıklardaki emek verimliliği, teknoloji, ücretler ve girdi fiyatları ise maliyetleri etkileyen unsurlar olduğu için toplam talep eğrisini değil, “Toplam Arz” (AS) eğrisini kaydıran faktörlerdir.
Soru 20
Yurt içinde üretilen mal ve hizmetlerin yurt dışı mallarla ikamesine ya da tersi duruma ne ad verilir?
ADoğru cevap
Açıklama
Açık bir ekonomide yerli fiyatlar genel seviyesi yükseldiğinde, yerli mallar yabancı mallara göre nispeten pahalı hale gelir. Bu durumda tüketiciler yurt içinde pahalılaşan mallar yerine yurt dışındaki daha ucuz ithal malları kullanmaya yönelirler; aynı şekilde yabancılar da pahalı yerli mallarımızı almayı bırakırlar. Bu karşılıklı yer değiştirme mekanizmasına “uluslararası ikame” etkisi denir.
Soru 21
İktisat biliminin temel çıkış noktası olan ve “insan ihtiyaçlarının sınırsız olmasına karşılık, bu ihtiyaçları karşılayacak mal ve hizmetleri üretmek için gereken doğal, insani ve fiziksel kaynakların sınırlı olması” durumunu ifade eden evrensel iktisadi kural aşağıdakilerden hangisidir?
BDoğru cevap
Açıklama
Ekonomi veya iktisat biliminin doğuşuna neden olan en temel gerçek “kıtlık” olgusudur. Eğer dünyadaki tüm kaynaklar (toprak, enerji, zaman, işgücü) sonsuz olsaydı, tercih yapmaya ve iktisat biliminin maliyet-fayda hesaplarına gerek kalmazdı. İktisat, kıtlık sorunuyla başa çıkabilmek için sınırlı kaynakların en akılcı şekilde nasıl tahsis edileceğini araştıran bir bilim dalıdır.
Soru 22
Bir tüketicinin geliri (satın alma gücü) arttığında, o maldan talep ettiği miktar eskiye göre azalıyorsa, iktisadi sınıflandırmada bu tür mallara ne ad verilir?
DDoğru cevap
Açıklama
Tüketici geliri ile malın talebi arasındaki ilişki malların türünü belirler. Normal mallarda kişi zenginleştikçe o maldan daha fazla alır. Ancak margarin veya kalitesiz karbonhidratlar gibi “Düşük (Fakir) mallar” söz konusu olduğunda; tüketici geliri arttığında bu malları bırakarak daha kaliteli mallara (tereyağı, et) yönelir. Bu yüzden gelir artarken talebi azalan mallar düşük mallardır.
Soru 23
Piyasada sadece tek bir satıcının bulunduğu, giriş engellerinin tamamen kapalı olduğu ve üretilen ürünün hiçbir şekilde yakın bir ikamesinin (yerine geçecek benzerinin) olmadığı mutlak piyasa yapısı aşağıdakilerden hangisidir?
ADoğru cevap
Açıklama
Rekabetin hiç yaşanmadığı ve bir ürünün arzının tamamen tek bir büyük firmanın kontrolünde olduğu katı piyasa biçimine “Monopol” veya Tekel piyasası denir. Örneğin bir şehirdeki yegâne şebeke suyu sağlayıcısı şirketin faaliyetleri bu duruma uygundur; çünkü tüketicinin o hizmeti başka bir markadan veya benzerinden alma alternatifi yoktur ve firma fiyat belirleyici tek aktördür.
Soru 24
Makroekonomide bir ülkedeki tüm mal ve hizmetlerin fiyatları genel düzeyinin sürekli ve hissedilir bir şekilde yükselmesi sonucu, paranın satın alma gücünde yaşanan kronik değer kaybına ne ad verilir?
CDoğru cevap
Açıklama
Belli bir malın fiyatının artması enflasyon değildir. Enflasyon kavramı, ekonomide satılan gıdadan kiraya, enerjiden eğitime kadar genel fiyatlar seviyesinin bir bütün olarak ve istikrarlı bir şekilde yukarı doğru ivmelenmesini tanımlar. Fiyatların artması aynı zamanda eldeki 1 TL’nin değerinin ve alım gücünün düşmesi anlamına gelir.
Soru 25
Bir Merkez Bankasının, enflasyonu dizginlemek ve piyasadaki aşırı para bolluğunu (likiditeyi) çekmek amacıyla elindeki devlet tahvillerini ve hazine bonolarını özel bankalara satarak karşılığında piyasadaki nakit parayı kasasına alması işlemi, hangi para politikası aracının kullanıldığını gösterir?
BDoğru cevap
Açıklama
Merkez bankalarının para arzını (miktarını) günlük olarak ayarlamak ve faizleri yönlendirmek için piyasaya doğrudan müdahale ettiği en esnek araç Açık Piyasa İşlemleri’dir (APİ). Merkez bankası tahvil satın alırsa piyasaya para pompalar (genişletici), elindeki tahvilleri satarsa bankalardaki fazla parayı kendi kasasına çeker (daraltıcı) ve enflasyonla mücadele eder.