İktisada Giriş-2 2024-2025 Ara Sınav (Vize)

Gresham Kanunu; 16. yüzyılda İngiliz maliyeci Sir Thomas Gresham’a atfedilen ve para ekonomisinin temel gözlemlerinden birini ifade eden ilkedir. Bu kanuna göre bir ekonomide eş zamanlı olarak iki tür para dolaşıyorsa (altın içeriği yüksek iyi para ve altın içeriği düşük kötü para gibi), insanlar iyi parayı biriktirip saklar; kötü parayı ise harcamak için kullanır. Sonuç olarak piyasada yalnızca kötü para kalır; iyi para tedavülden çekilir. Nitekim tarihte bozuk içerikli (tağşiş edilmiş) madeni paralar piyasaya sürüldüğünde tam ayarlı paralar dolaşımdan çekilmiş ve bir tür Gresham süreci yaşanmıştır. Kanunun öz ifadesi; kötü para iyi parayı kovar şeklindedir.

Toplam talep; tüketim (C), yatırım (I), kamu harcamaları (G) ve net ihracat (NX = ihracat – ithalat) bileşenlerinden oluşur. Net ihracat pozitif olduğunda yani ihracat ithalattan fazla olduğunda yurt içinde üretilen mal ve hizmetlere yönelik dış talep yurt dışına yapılan harcamalardan daha büyüktür. Bu durum toplam talebi artırıcı yönde etki yapar. İthalatın ihracattan büyük olduğu durumda ise net ihracat negatif olacağından toplam talep azalır. Tasarruf-yatırım eşitliği denge koşulunu, yatırımların tasarruflardan büyük olması ise ilave talep baskısını ortaya koyar ancak soru doğrudan hangi koşulun toplam talebi artırdığını sorduğundan ihracat fazlası olan C seçeneği doğrudur.

Yatırım kavramı makro iktisatta birbirinden farklı biçimlerde ele alınır. Reel yatırım; fabrika, makine, ekipman, altyapı ve konut gibi fiziksel sermaye stoğuna yapılan harcamaları ifade eder ve ekonominin fiili üretim kapasitesini artırır. Net yatırım ise brüt yatırımdan amortisman (yıpranma payı) çıkarıldıktan sonra kalan yatırım miktarını tanımlar; sermaye stoğundaki gerçek artışı gösterir. Mali yatırım; hisse senedi, tahvil gibi finansal araçlara yapılan yatırımları kapsar ve ekonominin reel üretim kapasitesine doğrudan katkıda bulunmaz. Otonom yatırım milli gelirden bağımsız, uyarılmış yatırım ise milli gelirdeki değişimlere bağlı yatırımı tanımlar. Soruda ekonominin reel değerlerine yapılan ilaveler sorulduğundan reel yatırım doğru yanıttır.

İşsizlik oranı; istatistiksel olarak kesin ve standart bir tanıma sahiptir. İşsizlik oranı = (İşsiz sayısı / Toplam işgücü) x 100 formülüyle hesaplanır. Burada işsiz; çalışma çağında, çalışmak isteyen, iş arayan ancak iş bulamayan bireyleri kapsar. Toplam işgücü ise istihdam edilenler ile işsizlerin toplamından oluşur. Çalışmayan insan sayısına emekliler, öğrenciler ve ev hanımları gibi işgücü dışındakiler de dahil olduğundan A seçeneği hatalıdır. İşsizlik oranı toplam nüfusa değil toplam işgücüne oranlanır; bu nedenle B ve E seçenekleri de yanlıştır.

Para miktarı teorisi; Irving Fisher tarafından MV = PT denkliğiyle formüle edilmiştir. M para miktarı, V paranın dolaşım hızı, P fiyatlar genel düzeyi ve T işlem hacmini temsil eder. V ve T’nin sabit olduğu varsayımı altında para miktarındaki (M) artışın doğrudan ve orantılı biçimde fiyatlar genel düzeyini (P) yükselttiği sonucuna ulaşılır. Miktar teorisinin temel önermesi; uzun dönemde para miktarı ile fiyatlar genel düzeyi arasında doğru orantılı bir ilişki bulunduğudur. Bu ilişki; paranın yalnızca nominal değişkenleri etkilediğini ve reel büyüklükler üzerinde kalıcı bir etkisinin olmadığını ifade eden para tarafsızlığı ilkesinin temelini oluşturur.

Sermayenin marjinal etkinliği (MEI — Marginal Efficiency of Investment); Keynes tarafından geliştirilen ve yatırım kararlarını açıklayan temel bir kavramdır. Bir yatırım projesinin beklenen getirisinin bugünkü değerini yatırımın maliyetine eşitleyen iskonto oranı olarak tanımlanır. Yatırım kararı kuralı şudur: r > i ise yatırım yapılır çünkü projenin beklenen getirisi piyasa faiz oranının üzerindedir ve yatırım karlıdır. r < i ise yatırım yapılmaz çünkü finansman maliyeti beklenen getiriyi aşmaktadır. r = i ise yatırımcı kayıpsızdır. Bu kural; faiz oranı ile yatırım arasındaki ters yönlü ilişkiyi de açıklar: faiz oranı düştükçe daha fazla proje karlı hale gelir ve yatırım talebi artar.

Enflasyonist açık; toplam talebin tam istihdam düzeyindeki toplam arzın üzerinde olduğu ve bu fazla talebin üretim artışıyla karşılanamadığı için fiyatlar genel düzeyinin yükseldiği durumu tanımlar. Ekonomi tam kapasitede çalışıyorken talep artmaya devam ederse reel çıktı artırılamaz; fazla talep yalnızca fiyatlara yansır. Enflasyonist açık; talep kaynaklı enflasyonun (demand-pull inflation) temel dinamiğini oluşturur. Deflasyonist açık ise tam tersine toplam talebin tam istihdam çıktısının altında kaldığı ve kapasite fazlasının bulunduğu durumu ifade eder. Enflasyonist açıkta ekonomi potansiyel çıktı düzeyini aşmış; aşırı ısınmış bir görünüm sergilemektedir.

Enflasyonist açık; aşırı toplam talepten kaynaklandığından temel çözüm yolu toplam talebi kısmaktır. Kısa dönemde arz tarafı (üretim kapasitesi) hızla artırılamayacağından talep yönetimi politikaları ön plana çıkar. Daraltıcı para politikası (faiz oranlarının yükseltilmesi, para arzının kısılması) ve daraltıcı maliye politikası (kamu harcamalarının azaltılması, vergilerin artırılması) toplam talebi baskılayan temel araçlardır. Faiz oranını düşürmek yatırımları artırarak talebi yükseltir ve enflasyonu derinleştirir. İstihdamı artırmak ise hem arzı hem talebi etkileyebilir ancak kısa dönemde enflasyonist açığı kapatmada birincil araç değildir.

Yatırım kararını etkileyen başlıca unsurlar şunlardır: faiz oranı (sermaye maliyetini belirler), milli gelir düzeyi (uyarılmış yatırımı etkiler), geleceğe yönelik beklentiler (talep ve kâr beklentileri), mevcut sermaye miktarı (optimum sermaye stoğuyla karşılaştırma), teknolojik gelişmeler ve işletme maliyetleri. Stoklarda beklenmeyen bir artış ise tersi yönde çalışır; beklenmedik stok artışı satışların beklenenin altında kaldığına işaret eder ve firma gerektiğinden fazla üretmiş demektir. Bu durum; firmaları üretimi kısmaya ve yeni yatırımları ertelemeye yönlendirir. Dolayısıyla stoklardaki beklenmeyen artış; yatırım kararını doğrudan etkileyen olumlu bir unsur değil aksine yatırımı olumsuz etkileyen bir sinyal olarak değerlendirilir.

Milton Friedman (1912-2006); Chicago Okulu’nun önde gelen temsilcisi ve Modern Miktar Teorisi’nin (Monetarizm) kurucusudur. Friedman; paranın yalnızca fiyatları değil kısa dönemde reel çıktıyı da etkilediğini, ancak uzun dönemde bu etkinin ortadan kalktığını ve yalnızca fiyat artışı kalıcı hale geldiğini savunmuştur. 1956 yılında yeniden yorumladığı miktar teorisinde para talebinin belirleyicilerini sistematik biçimde ele almıştır. Friedman; devlet müdahalesine karşı çıkmış, merkez bankasının para arzını sabit bir kurala göre artırması gerektiğini savunmuş ve bu görüşleriyle iktisat politikası tartışmalarını derinden etkilemiştir. Fisher klasik miktar teorisiyle, Keynes likidite tercihi teorisiyle tanınır.

Makro iktisat; ekonomiyi bir bütün olarak inceleyen ve toplam düzeydeki ekonomik büyüklükleri analiz eden disiplindir. Milli gelir, büyüme oranı, işsizlik oranı, enflasyon, faiz oranları, döviz kurları ve ödemeler dengesi makro iktisadın başlıca inceleme konuları arasındadır. Mikro iktisat ise bireysel tüketiciler, firmalar ve piyasaların davranışlarını inceler; tüketici tercihleri, firma maliyet analizi, piyasa yapıları ve fiyat oluşumu mikro iktisadın konularıdır. B, C, D ve E seçeneklerinde yer alan firmalar, tüketiciler ve bireysel piyasalar mikro iktisadın alanına girmektedir.

Çarpan mekanizması; bir yatırım artışının milli gelir üzerindeki nihai etkisini belirler. Çarpan katsayısı = 1 / (1 – MTC) formülüyle hesaplanır; MTC marjinal tüketim eğilimini ifade eder. Marjinal tüketim eğilimi yükseldikçe çarpan büyür. Örneğin MTC = 0,8 ise çarpan = 1 / (1-0,8) = 5’tir. Bu durumda 100 birimlik bir yatırım artışı milli geliri 500 birim artırır. Bunun mantığı şudur: bir kişinin harcaması diğerinin geliri olur; yüksek tüketim eğilimi bu zinciri uzatır ve her tur harcamanın daha büyük bölümü tekrar ekonomiye döner. Dolayısıyla marjinal tüketim eğilimi ne kadar yüksekse yatırımların milli gelir üzerindeki çoğaltıcı etkisi de o kadar büyük olur.

Ortalama tasarruf eğilimi (APS — Average Propensity to Save); toplam gelir içinde tasarrufa ayrılan payı ifade eder ve APS = Tasarruf / Gelir formülüyle hesaplanır. Bu oran; belli bir dönemde elde edilen gelirin ne kadarlık bölümünün harcanmayıp biriktirildiğini gösterir. Marjinal tasarruf eğilimi (MPS) ise gelirdeki bir birimlik artışın ne kadarının tasarrufa yönlendirildiğini tanımlar; MPS = ΔTasarruf / ΔGelir formülüyle ifade edilir. Ortalama ve marjinal kavramlar birbiriyle ilişkili ama farklı büyüklükleri ölçer. Uyarılmış yatırım gelir değişimiyle tetiklenen yatırımı, otonom tasarruf ise gelirden bağımsız gerçekleştirilen tasarrufu tanımlar.

Gizli işsizlik; özellikle tarım sektörü ve emek-yoğun geleneksel üretim biçimlerinde yaygın görülen bir işsizlik türüdür. Bu işsizlik biçiminde görünürde çalışıyor görünen işçiler aslında marjinal verimlilikleri sıfır ya da negatif düzeydedir; yani bu kişilerin işten ayrılması üretim düzeyini olumsuz etkilemez. Gizli işsizlik; geleneksel tarımda aile işgücünün fazla kullanılması, gereğinden fazla personel istihdam eden kamu kuruluşları ve el emeğine dayalı küçük ölçekli işletmeler gibi yapılarda gözlemlenir. İşsizlik istatistiklerinde görünmediği için tespit edilmesi güçtür. Yapısal işsizlik teknolojik dönüşümle, friksiyonel işsizlik iş değişimiyle ilişkilidir.

Gayrı-iradi işsizlik (involuntary unemployment); Keynes tarafından tanımlanan ve klasik ekonomistlerin reddeddiği bir işsizlik türüdür. Bu işsizlik biçiminde bireyler; mevcut piyasa ücret düzeyinde çalışmak istemekte ve çalışma kapasitesine sahip olmakta ancak iş bulamamaktadırlar. Klasik iktisatçılar; piyasada ücretlerin esnekliği sayesinde arzın kendi talebini yaratacağını ve böyle bir işsizliğin kalıcı olamayacağını savunmuştu. Keynes ise talep yetersizliği koşullarında gayrı-iradi işsizliğin varlığını teorik olarak kanıtlamıştır. İradi işsizlik; bireylerin mevcut ücret düzeyini yetersiz bularak çalışmayı gönüllü olarak reddetmesidir. Friksiyonel işsizlik iş araştırma sürecindeki geçici işsizliği, yapısal işsizlik ise nitelik uyumsuzluğunu tanımlar.

Hızlandıran ilkesi (accelerator principle); tüketim mallarına olan talebin değişiminin, sermaye malları (makine, ekipman, fabrika) talebini orantının çok üzerinde etkilemesini açıklayan bir makroekonomik mekanizmadır. Hızlandıranın etkili olabilmesi için belirli koşulların sağlanması gerekir: üretim kapasitesinin tam kullanılması ve kapasite genişletme talebinin oluşması; gelişmiş sermaye piyasalarının varlığı ve yatırım finansmanına kolay erişim; ileri teknoloji kullanan sanayilerin ağırlıklı olması. Bu koşullar; gelişmiş ülke ekonomilerinde çok daha belirgin biçimde karşılanmaktadır. Az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde sermaye piyasaları yeterince gelişmemiş, kapasite kullanım oranları düşük olduğundan hızlandıran etkisi sınırlı kalmaktadır.

Para sistemi; bir ülkede tedavüldeki paranın dayandığı temeli, yasal çerçeveyi ve parasal birimin değerini belirleyen düzenlemenin bütününü ifade eder. Tarihsel olarak farklı para sistemleri uygulanmıştır: altın standardı (paranın değerinin belirli miktarda altına bağlandığı sistem), gümüş standardı, çift maden standardı ve günümüzde yaygın olan itibari para sistemi (fiat money). Her para sisteminde paranın bir biriminin neye ve ne kadar bağlı olduğu yasal olarak tanımlanmıştır. Para politikası merkez bankasının para arzını yönetme stratejisini, para talebi bireylerin ne kadar para tutmak istediğini, para arzı ekonomideki toplam para miktarını ve para değeri paranın satın alma gücünü ifade eder.

Makro ekonomik denge; toplam arz ile toplam talebin birbirine eşit olduğu noktada gerçekleşir. Bu dengede fiyatlar genel düzeyi ve milli gelir istikrarlı bir seviyededir; ne fiyatların yükselmesine neden olan fazla talep ne de kapasite atıl bırakan talep yetersizliği söz konusudur. Toplam talep toplam arzı aştığında enflasyonist baskılar ortaya çıkar; toplam arz toplam talebin üzerindeyse üretim kapasitesi atıl kalır ve deflasyonist eğilimler güçlenir. Tasarruf-yatırım eşitliği (D seçeneği) ise mal piyasasının denge koşulunu tanımlar; kapalı bir ekonomide bu koşul toplam arz-talep dengesinin bir görünümüdür ancak sorunun genel çerçevesinde A seçeneği daha doğrudan ve kapsamlı bir tanım sunmaktadır.

Keynesyen çarpan modeli; marjinal tüketim eğiliminin (MTC) sabit olduğu varsayımına dayanır. Çarpan katsayısı k = 1 / (1 – MTC) = 1 / MTS formülüyle hesaplanır; MTS marjinal tasarruf eğilimini ifade eder. MTC sabit kabul edildiğinde harcama zinciri matematiksel olarak modellenebilir ve çarpan katsayısı belirli bir değer olarak hesaplanabilir. Eğer MTC sabit olmayıp gelir düzeyine göre değişseydi çarpan katsayısı da değişken olacak ve hesaplaması çok daha karmaşık bir hal alacaktı. Basit Keynesyen modelde MTC = 0,8 gibi sabit bir değer alındığında çarpan = 1/(1-0,8) = 5 olarak hesaplanır ve her 1 birimlik yatırım artışı 5 birimlik milli gelir artışı yaratır.

Likidite Tercihi Teorisi; John Maynard Keynes tarafından geliştirilen ve para talebini açıklayan temel Keynesyen para teorisidir. Keynes; para talebini üç güdüye bağlar: işlem güdüsü (günlük harcamalar için nakit tutmak), ihtiyat güdüsü (beklenmedik durumlar için nakit tutmak) ve spekülasyon güdüsü (faiz oranlarının değişmesinden kâr elde etmek amacıyla nakit tutmak). Spekülasyon güdüsüyle tutulan para talebi; faiz oranlarına son derece duyarlıdır. Faiz oranları yükseldikçe tahvil fiyatları düştüğünden spekülatörler tahvil satın alır ve nakit tutumu azalır; faiz düştükçe tahvil fiyatlarının daha da düşeceği beklentisiyle nakit tutumu artar.

Keynesyen çapraz diyagram; basit Keynesyen modelin temel analiz aracıdır. Yatay eksende çıktı (Y) ve dikey eksende toplam harcama (AE) yer alır. 45 derece doğrusu her noktada Y = AE koşulunu temsil eder. Toplam harcama eğrisi (AE = C + I + G + NX); otonom harcama bileşenlerini ve MTC’ye bağlı eğimi içerir. İki eğrinin kesiştiği nokta; denge milli gelirini ve denge çıktı düzeyini belirler. Bu modelin kritik önemi; Keynes’in klasik tam istihdam varsayımını reddetmesidir. Ekonomi; tam istihdam çıktısının altında da dengede olabilir. Bu durumda deflasyonist açık söz konusudur ve hükümetin genişlemeci politikalarla müdahalesi gerekebilir.

Para politikası; merkez bankasının para arzını ve faiz oranlarını yönetmek amacıyla kullandığı araçlar bütününüdür. Açık piyasa işlemleri (OMO); merkez bankasının devlet tahvili alım-satımı yaparak para tabanını genişletmesi veya daraltmasıdır. Tahvil alımı para arzını artırır, satımı ise azaltır. Zorunlu karşılık oranı; bankaların mevduatlarının belirli bir yüzdesini merkez bankasında tutma zorunluluğunu tanımlar. Bu oran düşürüldüğünde bankalar daha fazla kredi açabilir ve para çoğaltanı büyür. Reeskont faiz oranı; ticaret bankalarının merkez bankasından borçlanma maliyetini belirler. Bu oran düşürüldüğünde kredi maliyetleri azalır ve para arzı genişler. Türkiye’de TCMB bu araçları aktif biçimde kullanmaktadır.

Maliye politikası; hükümetin kamu harcamaları ve vergi politikası aracılığıyla ekonomiyi yönetme çabasını ifade eder. Genişlemeci (ekspansiyoner) maliye politikasında kamu harcamaları artırılır veya vergiler düşürülür; bu şekilde toplam talep teşvik edilir ve çarpan etkisiyle milli gelir artar. Daralıcı (kontraktif) maliye politikasında ise kamu harcamaları kısılır veya vergiler artırılarak aşırı ısınan ekonomide talep baskılanır. Otomatik stabilizatörler (işsizlik sigortası, gelir vergisinin artan oranlı yapısı) ise hükümet müdahalesi olmaksızın konjonktürel dalgalanmaları otomatik olarak yumuşatan mekanizmalardır.

Döviz kuru; bir ülke parasının başka ülke paraları cinsinden değerini ifade eder. Sabit kur sisteminde merkez bankası döviz kurunu belirlenen bir bant içinde tutar; bu sistemi sürdürebilmek için yeterli döviz rezervi gerekir. Dalgalı kur sisteminde kur; döviz arzı ve talebi tarafından piyasada belirlenir. Yerli paranın değer kaybetmesi (devalüasyon/depreciation); ihracatı ucuzlatarak rekabetçiliği artırır ve cari açığı iyileştirebilir; ancak ithalatı pahalılaştırarak iç enflasyonu besler. Değer kazanma ise tersi etkileri üretir. Marshall-Lerner koşulu; devalüasyonun cari açığı iyileştirebilmesi için ihracat ve ithalat taleplerinin fiyat esnekliklerinin toplamının 1’den büyük olması gerektiğini belirtir.

Stagflasyon (stagflation = stagnation + inflation); geleneksel Keynesyen modelin öngörmediği ve ilk kez 1970’lerdeki petrol krizleriyle gündeme gelen bir ekonomik paradokstur. Klasik görüşe göre enflasyon yüksekken işsizliğin de yüksek olması Phillips Eğrisi ile bağdaşmıyordu; çünkü bu eğri ikisi arasında ters bir ilişki öngörüyordu. 1973 ve 1979 petrol şokları; tüm dünyada hem üretim maliyetlerini artırarak enflasyona hem de üretimi düşürerek işsizliğe yol açtı. Arz yönlü şoklar; toplam arz eğrisini sola kaydırarak hem fiyat düzeyini yükseltir hem de çıktıyı düşürür. Stagflasyonla mücadelede standart para ve maliye politikaları yetersiz kalır; arz yönlü politikalar ön plana çıkar.