Arz-Talep ve Piyasa Dengesi | Üretim Teorisi ve Maliyetler | Oyun Teorisi ve Refah İktisadı
Arz-Talep ve Piyasa Dengesi
Arz fonksiyonunu etkileyen temel belirleyiciler; girdi (ham madde) fiyatları, teknoloji ve beklentilerdir. Ham madde fiyatlarındaki bir artış, üretim maliyetini yükselterek arz eğrisini sola kaydırır. Tüketici geliri, tercih ve ikame mal fiyatları ise arzı değil, doğrudan talep eğrisini etkiler. Tüketicinin bütçe doğrusu denklemi; Gelir = (Px * X) + (Py * Y) formülüyle kurulur. Bir firmanın reklam harcamaları, satış hacmi (gelir) ne olursa olsun mutlaka yapılması gereken sabit/satış maliyetleri olduğu için ortalama toplam maliyet (ATC) eğrisini yukarı kaydırır. Giriş engellerinin yüksek olduğu oligopol piyasalarda; devletin ihalelerde sermaye barajı koyması veya belli firmaları kayırması piyasaya giriş engelleri yaratarak oligopol oluşumunu destekleyen “kamusal düzenlemelerdir.”
Üretim Teorisi ve Maliyetler
Eş-maliyet doğrusunun konumu, firmanın sahip olduğu toplam maliyet düzeyi (bütçe) ve girdi fiyatlarına bağlıdır. Üretim fonksiyonunda marjinal maliyet (MC) eğrisinin minimum olduğu nokta, toplam maliyet (TC) fonksiyonunun dönüm noktasıdır. Marjinal maliyetin ortalama toplam maliyeti (ATC) kestiği nokta, firmanın kârın sıfır olduğu başabaş noktasıdır. Doğal tekel oluşumunda; ölçek ekonomileri, devasa sermaye gereksinimi ve piyasa talebinin sığ olması etkindir; ancak teknolojik üstünlük doğal tekelin temel şartı değildir. Girdi maliyetlerindeki bir artış, hem tam rekabetçi hem de tekelci piyasalarda denge fiyatının artmasına neden olur.
Oyun Teorisi, Refah İktisadı ve Stratejik Davranışlar
Oyun teorisinde, diğer oyuncunun hamlesine bakılmaksızın her durumda en yüksek kazancı sağlayan stratejiye dominant strateji denir. Rekabet halindeki firmaların birbirlerine karşı uyguladıkları fiyat ve üretim stratejilerine firma davranışı denir. Bertrand modelinde maliyet avantajına sahip firma tüm piyasayı ele geçirirken, maliyeti yüksek olan firma piyasadan dışlanır. Refah iktisadında birinin durumunu kötüleştirmeden diğerinin durumunun iyileştirilemediği etkin dağılım noktasına Pareto etkinliği denir. İktisadi analizde, firmanın üretim faaliyetlerini kendi içinde bölümlere ayırarak strateji geliştirmesi ve tüketici tercihlerini analiz etmesi, reklam harcamalarının ortalama gelirin eğimi üzerindeki etkisiyle açıklanır.
İktisadi Analiz 2025-2026 Final Soruları
20 soru
Şıkka dokun, anında açıklamasını gör — ya da çalışma modunda tüm cevapları aç.
Soru 1
Aşağıdakilerden hangisi arzın bileşenlerindendir?
BDoğru cevap
Açıklama
Mikroiktisatta arz (supply) kararlarını etkileyen temel faktörler (belirleyiciler) üretim maliyetleri, teknoloji, üretici beklentileri ve girdi (üretim faktörü) fiyatlarıdır. Ham madde fiyatları, üretim maliyetlerini doğrudan etkilediği için arzın en önemli bileşenlerinden biridir. Ham madde fiyatı artarsa maliyet artar ve arz eğrisi sola kayar. Tamamlayıcı mal fiyatları, tüketici geliri, ikame mal fiyatları ile tercih ve beğeniler ise üreticiyi değil, tüketiciyi etkileyen “talep” (demand) fonksiyonunun bileşenleri arasında yer alır.
Eş-maliyet doğrusu (isocost line), bir firmanın elindeki belirli bir bütçe (toplam maliyet) ile satın alabileceği emek ve sermaye (üretim faktörleri) bileşimlerini gösteren geometrik bir doğrudur. Bu doğrunun orijine olan uzaklığını (konumunu) ve şeklini belirleyen iki temel unsur vardır: Firmanın harcamayı planladığı “Toplam Maliyet Düzeyi” (bütçe) ve üretim faktörlerinin birim fiyatlarıdır (ücret ve faiz oranı). Firmanın toplam maliyet bütçesi arttığında doğru paralel olarak sağa, azaldığında ise sola kayar.
Soru 3
Kamu firmalarının performans değerlendirme süreci açısından aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
DDoğru cevap
Açıklama
Kamu firmalarının (KİT’lerin) performans değerlendirmesinde salt ticari kar (özel sektör mantığı) değil, toplumsal fayda, güvenlik ve sosyal refah maksimizasyonu gözetilir. Petrol rafinerileri, enerji arz güvenliği açısından bir ülkenin can damarı ve stratejik kurumlarıdır. Bu tarz hayati altyapı ve enerji tesislerinin sırf özelleştirme mantığıyla bütünüyle yabancılara veya özel tekellere devredilmesinin “ülke refahını her koşulda kesin olarak artıracağı” varsayımı iktisadi ve stratejik açıdan son derece yanlış bir ifadedir. Bu durum stratejik bağımlılığa ve tekelci sömürüye yol açabilir.
Soru 4
Bir ürün yeniliğini tüketicilere tanıtabilmek için yapılan reklam harcamaları sonunda aşağıdakilerden hangisi kesinlikle gerçekleşir?
ADoğru cevap
Açıklama
Reklam harcamaları (pazarlama ve tutundurma giderleri), firmanın üretimiyle doğrudan orantılı artmayan ancak katlanılması gereken sabit maliyetleri (veya satış maliyetlerini) artıran bir unsurdur. Reklamın satışları (talebi) artırıp artırmayacağı reklamın başarısına bağlıdır (yani ortalama gelirin sağa kayması ihtimal dahilindedir ancak kesin değildir). Ancak reklam yapmak için bir bütçe harcandığından, firmanın “Ortalama Toplam Maliyet (ATC)” eğrisinin kesinlikle ve anında yukarı doğru kayacağı (maliyetlerin yükseleceği) değişmez bir matematiksel ve ekonomik gerçektir.
Soru 5
Aşağıdakilerden hangisi kamusal düzenlemeler yolu ile oligopol oluşumuna örnek değildir?
EDoğru cevap
Açıklama
Oligopol piyasaları az sayıda büyük firmanın piyasaya hakim olduğu, giriş engellerinin yüksek olduğu yapılardır. Devletin ihalelerde sermaye barajı koyması, sadece belli ülkeleri veya firmaları davet etmesi, belli kredileri/vergi indirimlerini sadece büyük ölçekli firmalara sunması piyasaya giriş engelleri yaratarak oligopol oluşumunu destekleyen “kamusal düzenlemelerdir”. Ancak ihalelere “yerli ve yabancı BÜTÜN firmaların” şartsız davet edilmesi, piyasaya giriş engelini kaldıran, rekabetçi yapıyı destekleyen ve oligopolü yıkan bir uygulamadır.
Soru 6
Bir firma toplu sözleşme aşamasında sendika ile açmaz içerisindedir. Sendika ücretlere zam istemekte ancak firma kabul etmemektedir. Buna bağlı olarak firma ya işçileri işten çıkarmakla tehdit edecek ya da belli bir zam üzerine sendika ile anlaşma sağlayacaktır. Sendika da firmayı grevle tehdit edecek ya da yine belli bir zam üzerine firma ile anlaşma sağlayacaktır. Yukarıdaki ödemeler matrisinde “Firma Satır Oyuncusu”, “Sendika Sütun Oyuncusu”dur.
Buna göre, bu oyunda dominant strateji dengesi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
BDoğru cevap
Açıklama
Oyun teorisinde Dominant (baskın) strateji, diğer oyuncunun hamlesine bakılmaksızın bir oyuncu için her durumda en yüksek getiriyi sağlayan stratejidir. Matrisi incelediğimizde; Sendika “Grev tehdidi” yaparsa Firma için en iyi seçenek “İmzala”dır (0 > -5). Ancak Sendika “İmzala” derse Firma için en iyisi “İşten çıkarma”dır (5 > 0). Yani firmanın tek ve sabit bir baskın stratejisi yoktur, kararı sendikaya göre değişmektedir. Aynı şekilde Sendika için de durum aynıdır (Firma işten çıkarırsa sendika imzalamayı, firma imzalarsa sendika grevi tercih eder). İki tarafın da her koşulda aynı hamleyi seçeceği bir dominant stratejisi olmadığı için bu oyunda dominant strateji dengesi yoktur.
Soru 7
“Piyasayı analiz ederken ….. kastedilen firmaların birbirlerine karşı uyguladığı rekabet stratejileridir.”
Yukarıdaki boşluğa gelmesi gereken en uygun kavram aşağıdakilerden hangisidir?
CDoğru cevap
Açıklama
Endüstriyel iktisatta “Piyasa Yapısı – Firma Davranışı – Piyasa Performansı” (Structure-Conduct-Performance / SCP) paradigması kullanılır. “Firma davranışı” (conduct), firmaların piyasada hayatta kalmak, rakiplerini alt etmek, pazar payını artırmak için fiyat belirlemek, reklam yapmak, AR-GE yatırımı yapmak gibi birbirlerine karşı fiilen uyguladıkları rekabetçi hamleleri ve stratejik aksiyonları ifade eden akademik bir terimdir.
Soru 8
“Her iki taraf için de daha faydalı bir ticaretin yapılmasının mümkün olmadığı düzeyde, etkin bir biçimde değiş tokuşunun yapılmasına ….. denir.”
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?
EDoğru cevap
Soru 9
Piyasa Talebi = P=A-bQ ve Toplam Maliyet = TC=cQ ise talep değişmezken maliyet katsayısının artması “c↑” Tekelci ve Tam Rekabetçi piyasalarda denge fiyatı üzerinde hangi etkiye sebep olur?
EDoğru cevap
Açıklama
Toplam maliyet fonksiyonu $TC = cQ$ ise Marjinal Maliyet (MC) ‘c’ye eşittir. Maliyet katsayısının (c) artması, hem tekelci (monopol) hem de tam rekabetçi piyasalarda firmanın marjinal maliyetlerinin yükselmesi demektir. Tam rekabetçi piyasada denge P = MC koşuluna göre belirlendiği için MC (c) artarsa Fiyat (P) doğrudan artar. Tekelci piyasada ise denge MR = MC koşuluna göre belirlenir; MC’nin artması tekelcinin kâr maksimizasyonu için üretimi kısarak malı daha yüksek fiyattan satmasına neden olur. Sonuç olarak girdi maliyetlerindeki bu artış, pazarın türü ne olursa olsun “her ikisinde de denge fiyatının artması” ile sonuçlanacaktır.
Soru 10
Marjinal maliyetin minimum noktasındaki üretim düzeyinde aşağıdakilerden hangisi geçerlidir?
DDoğru cevap
Açıklama
İktisatta Marjinal Maliyet (MC), Toplam Maliyet (TC) eğrisinin eğimini, yani türevini ifade eder. Azalan verimler yasasına göre MC eğrisi önce azalarak iner (üretim verimliliği artar), bir dip (minimum) noktası yapar ve sonra tekrar yükselişe geçer (verimlilik düşer). MC’nin o en düşük (minimum) olduğu nokta, Toplam Maliyet (TC) fonksiyonunun azalarak artan yapıdan (içbükey), artarak artan yapıya (dışbükey) geçtiği “büküm veya dönüm noktası”dır. Kısacası, birinci türevin (MC) minimum olduğu yer, asıl fonksiyonun (TC) dönüm noktasıdır.
Tüketicinin bütçe doğrusu (bütçe kısıtı) denklemi, sahip olunan gelirin (B) tamamen X ve Y mallarına harcandığı varsayımıyla kurulan matematiksel bir eşitliktir. Formülü şu şekildedir: $Gelir = (X \text{ malının fiyatı} \times X \text{ miktarı}) + (Y \text{ malının fiyatı} \times Y \text{ miktarı})$. Verilen rakamları formüle yerleştirdiğimizde; Gelir (2400) = 30(X) + 20(Y) olur. Yani bütçe denklemi “2400 = 30X + 20Y” şeklinde ortaya çıkar.
Soru 12
Miktar rekabeti ile fiyat rekabeti arasındaki temel fark nedir?
Doğrudan kamu eliyle veya dolayı yoldan kamu desteğiyle teknoloji geliştirme politikası açısından aşağıdaki hangi gerekçe doğrudur?
CDoğru cevap
Açıklama
Teknoloji, inovasyon ve AR-GE (Araştırma ve Geliştirme) yatırımları, doğası gereği son derece yüksek “sabit maliyetler (sunk costs)”, büyük belirsizlikler ve yüksek finansal riskler içeren uzun vadeli projelerdir. Özel sektör, kâr garantisi hemen görülmeyen ve devasa sermaye gerektiren bu yatırımlara girmekten genellikle kaçınır (piyasa başarısızlığı oluşur). Bu nedenle, toplumsal dışsallığı çok yüksek olan temel teknoloji geliştirmelerinin devlet (kamu) bütçesiyle veya kamu sübvansiyonlarıyla desteklenmesi iktisadi ve stratejik açıdan en meşru ve bilimsel gerekçedir.
Soru 15
Eğer birilerinin durumunu daha kötüleştirmeden, başka birilerinin durumunu iyileştirmek mümkün değilse mevcut durum …..’dir/tir.”
Yukarıdaki boşluğa gelmesi gereken en uygun seçenek aşağıdakilerden hangisidir?
ADoğru cevap
Açıklama
Bu tanım, Refah İktisadı’nın temelini oluşturan “Pareto Etkinliği (Pareto Optimumu)” kavramının klasik sözlük tanımıdır. Mevcut kaynaklar ekonomi içinde öylesine kusursuz, israfsız ve etkin dağıtılmıştır ki, sistemde boşta (atıl) hiçbir kaynak kalmamıştır. Bu denge durumunda herhangi bir kişinin refahını bir birim daha artırmak (durumunu iyileştirmek), sahip olunan kaynaklar sınırlı olduğundan mecburen bir başka kişiden kaynak almayı (onun durumunu kötüleştirmeyi) gerektirir.
Başabaş Noktası (Break-Even Point), bir firmanın tüm maliyetlerini karşıladığı ve ekonomik kârının tam olarak “sıfır” olduğu noktadır (P = ATC). Firmanın Ortalama Toplam Maliyet (ATC) eğrisinin ulaştığı en dip, yani “minimum” nokta bu durumu temsil eder. Mikroiktisadın temel matematiksel kuralı gereğince, Marjinal Maliyet (MC) eğrisi, Ortalama Maliyet (ATC) eğrisini her zaman tam olarak o minimum noktasında (en alt noktasında) keser. Bu nedenle MC ile ATC’nin kesiştiği o spesifik nokta, firmanın başabaş noktasıdır.
Soru 17
Bütün diğer oyuncuların stratejik seçimleri veriyken, oyuncuya en yüksek kazancı sağlayan en iyi strateji aşağıdakilerden hangisidir?
ADoğru cevap
Soru 18
“Tekelci rekabet piyasasında firmalar kendilerinin ve rakiplerinin piyasa taleplerini ve tüketici tercihlerini belirlemek üzerinden rekabet yaparlar.”
Yukarıda verilen cümlede tekelci rekabet piyasasında firmanın hangi özelliğine vurgu yapılmaktadır?
ADoğru cevap
Soru 19
Bertrandt modelinde birinci firmaların maliyet katsayısı ikinci firmanınkinden daha düşükse (c1
BDoğru cevap
Açıklama
Bertrand (Fiyat Rekabeti) oligopol modelinin en keskin özelliği, firmaların homojen bir mal satması ve tüketicilerin her zaman en düşük fiyatı veren firmayı seçmesidir. Maliyet avantajına (daha düşük marjinal maliyete, c1 < c2) sahip olan 1. Firma, piyasada fiyatı tam olarak 2. Firmanın maliyetinin birazcık altına düşürür. 2. Firma bu fiyatın altına inemez (inerse zararına satış yapar). Tüketicilerin tamamı fiyatı ucuz olan 1. Firmaya yönelir. Sonuç olarak 1. Firma tüm pazar talebini tek başına karşılar (üretimi piyasa üretimine eşit olur), 2. Firma ise tamamen piyasadan dışlanarak hiçbir şey satamaz (üretimi sıfır olur).
Soru 20
Aşağıdakilerden hangisi Doğal Tekelin oluşmasında etkin olan faktörlerden değildir?
DDoğru cevap
Açıklama
Doğal tekel (natural monopoly); devasa sabit maliyetler ve ölçek ekonomileri nedeniyle piyasadaki tüm talebi tek bir firmanın, iki veya daha fazla firmaya kıyasla çok daha düşük bir maliyetle karşılayabildiği piyasa türüdür (Örn: Demiryolu veya su şebekesi). Yüksek sermaye gereksinimi (A), minimum etkin ölçeğin pazarın tamamını kaplayacak kadar yüksek olması (B, C) ve piyasa talebinin bu kapasiteye kıyasla sığ (küçük) olması (E) doğal tekelin yapısal kök nedenleridir. Ancak “Teknolojik üstünlük (D)”, patentler veya icatlar yoluyla geçici bir teknolojik/yasal tekel yaratabilir; fakat altyapı maliyetlerinden kaynaklanan yapısal bir “Doğal Tekel”in oluşum şartı değildir.
