Kaynak: https://lolonolo.com/2026/02/04/iktisadi-dusunce-tarihi-2024-2025-vize-sorulari-bahar/
İktisadi Düşünce Tarihi 2024-2025 Vize Soruları (Bahar)
İktisadi düşünce tarihinin sistematik ilk evresi olan Merkantilizm, 16. ve 18. yüzyıllar arasında Avrupa’da hakim olmuştur. Merkantilistlere göre bir ulusun zenginliğinin yegane kaynağı, sahip olunan altın ve gümüş gibi kıymetli madenlerdir. Bu düşünce yapısı, devletin ekonomiye aktif müdahalesini zorunlu kılar; temel hedef dış ticaret fazlası vererek ülkeye maden girişini artırmak, ihracatı teşvik edip ithalatı kısıtlamaktır. Merkantilistlerin aksine 18. yüzyılda Fransa’da ortaya çıkan Fizyokratlar, “doğal düzen” (ordre naturel) fikrini savunmuşlardır. François Quesnay, Turgot ve Mirabeau gibi düşünürler, zenginliğin kaynağının madenler değil tarımsal üretim olduğunu öne sürmüşlerdir. Bu dönemde Alfred Marshall gibi isimler henüz sahnede değildir; Marshall çok daha sonra Neo-Klasik okulun öncüsü olacaktır.
Adam Smith’in 1776 yılında yayımlanan “Ulusların Zenginliği” (The Wealth of Nations) eseriyle iktisat, bağımsız bir bilim dalı kimliği kazanmıştır. Klasik okul; David Ricardo, J.B. Say ve J.S. Mill gibi isimlerle olgunlaşmıştır. Klasiklerin temel varsayımları arasında “Say Yasası” (Her arz kendi talebini yaratır) merkezi bir yer tutar. Bu yasaya göre ekonomide genel bir aşırı üretim krizi yaşanması mümkün değildir. Ancak Thomas Robert Malthus, bu noktada ana akımdan ayrılarak tasarruf-yatırım eşitsizliğini ve “Eksik Tüketim” krizlerinin yaşanabileceğini savunmuştur. Klasiklere göre piyasalar tam esnektir; ücretler ve fiyatlar her iki yöne de esnektir, bu sayede işsizlik sadece iradi (gönüllü) düzeyde kalır. Devletin rolü ise sadece adalet ve savunma gibi klasik görevlerle sınırlı, maliye politikası ise ekonomik kararları etkilemeyen tarafsız (nötr) bir yapıda olmalıdır.
19. yüzyılın son çeyreğinde gerçekleşen “Marjinalist Devrim” ile Neo-Klasik iktisat dönemi başlamıştır. Bu okul, analizin odağını Klasiklerin makro meselelerinden (büyüme, bölüşüm) mikro iktisadi meselelere (bireysel fayda, firma dengesi, marjinal analiz) kaydırmıştır. Değerin kaynağının emek değil “fayda” olduğunu savunan bu yaklaşım, modern mikro iktisadın matematiksel temellerini atmıştır. Fisher denklemi gibi araçlarla reel ve nominal büyüklükler arasındaki ilişki netleştirilmiştir; buna göre Reel Faiz Oranı = Nominal Faiz Oranı – Beklenen Enflasyon şeklinde ifade edilir.
1929 Büyük Buhranı, Klasik modelin piyasaların her zaman dengeye geleceği varsayımını sarsmıştır. John Maynard Keynes, 1936’da yayımlanan başyapıtıyla modern makro iktisadı kurmuştur. Keynes’e göre ekonomideki istikrarsızlıkların temel nedeni toplam talepteki dalgalanmalardır. Keynesyen modelde yatırımlar faizden ziyade beklentilere bağlı olduğu için yatırımın faiz esnekliği düşüktür. Klasiklerin “arz” odaklı bakışının aksine “talep” odaklı bir yaklaşım geliştirilmiştir. Devletin görevi artık tarafsız kalmak değil; ekonomiyi likidite tuzağından kurtarmak ve çarpan (multiplier) etkisiyle milli geliri artıracak aktif maliye politikaları uygulamaktır. Keynesyenlere göre işlem güdüsüyle para talebi, gelir düzeyiyle birlikte fiyatlar genel düzeyine de doğrudan bağlıdır.