İktisadi düşünce tarihinde değerin kaynağı uzun süre tartışılmıştır. Carl Menger, değerin nesnenin kendisinden veya üretim maliyetinden değil, onu tercih eden bireyin yüklediği önemden kaynaklandığını savunarak Öznel Değer Teorisi’ni (Subjektivizm) kurmuştur. Bu yaklaşım, tüm ekonomik olayların bireylerin eylemleriyle açıklanması gerektiğini savunan Yöntembilimsel Bireycilik ilkesiyle birleşir. Avusturya Okulu, metodolojik olarak deneyden ziyade mantıksal çıkarımlara dayanan Önselcilik (Apriorizm) ve bireysel tercihlere odaklanan öznelciliği temel alır.
2. Klasik Liberalizm ve Laissez-faire
“Bırakınız yapsınlar” (Laissez-faire) felsefesi, bireylerin kendi çıkarlarını maksimize etme çabasının toplumsal refahı da artıracağını savunur. Bu yaklaşımın temelinde Çıkarların Uyumu (Harmony of Interests) ilkesi yatar. Klasik iktisatçılara göre toplumsal sınıfların çıkarları birbirine rakip değil, aksine birbirini bütünler niteliktedir. Akılcı düşünce (Rasyonalizm) ise bu süreçte aklın kesin bilgiye ulaşabileceğine dair bir iyimserlik ve güven taşır.
3. Bilim Felsefesinde Yöntem: Popper, Lakatos ve Feyerabend
Bilimsel yöntemin sınırlarını çizen Karl Popper, bir teorinin bilimselliğinin “doğrulanmasında” değil, yanlışlanabilirliğinde yatar. Popper, bir kuramın deneysel bir çürüme ile karşılaştığında korunmaması (konvansiyonel stratejilerle gizlenmemesi), aksine reddedilmesi gerektiğini savunur. Imre Lakatos ise bu süreci geliştirerek yanlışlamacılığı; dogmatik, metodolojik ve sofistike yanlışlamacılık olarak üçe ayırmıştır. Öte yandan Paul Feyerabend, bilimin gelişimini engelleyen tek bir yöntemin dayatılmasına karşı çıkarak “her şeyin serbest” olduğu Yöntembilimsel Çoğulculuğu (Anarşizm) savunmuştur.
4. Modernizm Eleştirisi ve Söylem Çözümlemesi
McCloskey, iktisatta egemen olan modernizmin sadece nesnelliği ve öndeyiyi (tahmin) kutsamasını eleştirir. Modernist anlayış evrensel ve nesnel yasalar ararken; bağlamsallık ve söylem çözümlemesi gibi yaklaşımlar iktisadi bilginin sosyal bir üretim olduğunu savunur. Althusser tarafından geliştirilen semptomik okuma ise metinlerin açıkça söylemediği derin yapıları ortaya çıkarmayı amaçlar. Cowles Komisyonu ile özdeşleşen Eşzamanlı Denklemler yaklaşımı ise ekonomiyi değişkenlerin karşılıklı belirlendiği matematiksel bir denge sistemi olarak görür.
5. İktisadi Paradokslar ve Kuramsal Temeller
İktisat teorisinde bireysel düzeyde doğru olanın toplumsal düzeyde yanlış sonuçlar vermesi durumuna paradoks denir. Bunun en bilinen örneği Keynes’in Tasarruf Paradoksu’dur (Paradox of Thrift); herkes tasarruf etmeye çalışırsa toplam talep düşer ve sonuçta ulusal gelir azalarak toplam tasarruflar da geriler. Metodolojik tartışmalarda ise Richard G. Lipsey gibi yazarlar “Pozitif İktisada Giriş” eserleriyle kuramların gözlem ve deneylerle onaylanması süreci olan doğrulanabilirliğin önemini vurgulamışlardır.
İktisat Metodolojisi 2024-2025 Bütünleme Soruları
İktisat Metodolojisi 2024-2025 Bütünleme Soruları
20 soru
Şıkka dokun, anında açıklamasını gör — ya da çalışma modunda tüm cevapları aç.
Soru 1
Bir nesnenin değerinin, nesnenin kendisinden kaynaklanmadığını ve onu tercih edenler tarafından belirlendiğini ileri süren ünlü iktisatçı aşağıdakilerden hangisidir?
EDoğru cevap
Açıklama
Carl Menger, Avusturya İktisat Okulu’nun kurucusu olup, değerin nesnel (emek veya maliyet gibi) değil, öznel (bireyin o mala verdiği önem/fayda) olduğunu savunmuştur (Subjektif Değer Teorisi).
Soru 2
Laissez-faire ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
EDoğru cevap
Açıklama
Laissez-faire (Bırakınız yapsınlar) anlayışı ve Klasik Liberalizm, “Çıkarların Uyumu” (Harmony of Interests) ilkesine dayanır. Sınıfların çıkarlarının birbirine rakip veya çatışma halinde olduğu görüşü bu anlayışa terstir.
Soru 3
Akılcı düşüncenin temel karakteristikleri arasında aşağıdakilerden hangisi sayılamaz?
ADoğru cevap
Açıklama
Akılcılık (Rasyonalizm), aklın doğru bilgiye ulaşabileceğine dair bir “güven” ve iyimserlik taşır. Yöntemsel şüphe (Descartes) bir araç olsa da, akılcılığın nihai karakteristiği şüphecilik (septisizm) değil, akla dayalı kesinliktir.
Soru 4
İktisat alanında önselci ve öznelci anlayışlar, aşağıdakilerden hangisi ile doğrudan bağlantılıdır?
ADoğru cevap
Açıklama
Avusturya İktisat Okulu (Mises, Hayek), metodolojik olarak “Apriorizm”i (önselcilik – deneyden önce gelen mantıksal çıkarım) ve “Subjektivizm”i (öznelcilik) temel alır.
Soru 5
Durumsal Çözümleme’nin sosyal bilimler için yegane meşru yol olduğu görüşüne getirilen eleştiriler içinde aşağıdakilerden hangisini saymak çok doğru olmayacaktır?
ADoğru cevap
Açıklama
A şıkkı Durumsal Çözümleme’nin (Rasyonellik İlkesi’nin) temel varsayımıdır, bir eleştiri değildir. Diğer şıklar (B, C, D, E) bu yönteme yöneltilen eleştirilerdir.
Soru 6
Yapısalcı yaklaşım, iktisat bilimi özelinde özellikle aşağıdaki hangi kuram/teori açısından yüksek geçerlilik taşımaktadır?
DDoğru cevap
Soru 7
Aşağıdakilerden hangisi iktisadi alanda kişilerin hesaba katmaları gereken ölçütler noktasında öznelciliğin yaptığı vurgular arasında yer almamaktadır?
BDoğru cevap
Açıklama
Öznelcilik; bireysel algılar, beklentiler, bilgi ve tercihler üzerine yoğunlaşır. “Resmi prosedürler” ise nesnel, kurumsal ve bürokratik bir olgu olup öznelciliğin birincil vurgusu değildir.
Soru 8
İktisadi bilgi üretiminin, bir sosyal eylem türü olduğunu ve iktisatçıların eserlerinin de içinde yer aldıkları sosyal ilişkileri bağlamında ele alınması gerektiğini iddia eden görüş aşağıdakilerden hangisidir?
DDoğru cevap
Açıklama
Söylem çözümlemesi (Discourse Analysis) ve İktisat Sosyolojisi yaklaşımları, iktisadi bilginin sosyal bir üretim süreci olduğunu ve metinlerin/eserlerin sosyal bağlam içinde analiz edilmesi gerektiğini savunur.
Soru 9
McCloskey, iktisatta ve diğer sosyal bilimlerde egemen olan modernizmi belli özelliklerle karakterize eder.
Aşağıdakilerden hangisi bu özellikler arasında gösterilemez?
BDoğru cevap
Açıklama
McCloskey’e göre Modernizm; nesnelliği, ölçülebilirliği ve öndeyiyi yüceltir. “Öznel gözlemlerin ispatta kullanılması” modernizmin reddettiği, kabul etmediği bir yöntemdir.
Soru 10
Birey için tasarrufun refah üzerinde olumlu sonuç vermesine karşın, toplumun tümünün israf etmemesinin ulusal gelir üzerinde azaltıcı etkide bulunması aşağıdaki kavramlardan hangisiyle ifade edilir?
BDoğru cevap
Açıklama
Keynesyen iktisatta “Tasarruf Paradoksu” (Paradox of Thrift), herkesin aynı anda tasarruflarını artırması durumunda toplam talebin düşeceğini ve bunun sonucunda toplam gelirin (ve dolayısıyla toplam tasarrufların) azalacağını ifade eder.
Soru 11
Bir nesnenin değerinin, nesnenin kendisinden kaynaklanmadığını ve onu tercih edenler tarafından belirlendiğini ileri süren iktisadi akım aşağıdakilerden hangisidir?
DDoğru cevap
Soru 12
“Ekonomi, esas olarak sadece kendisiyle ilgilenen bireylerden meydana gelir” görüşü, aşağıdaki kuramlardan hangisine aittir?
ADoğru cevap
Açıklama
Yöntembilimsel (Metodolojik) Bireycilik, tüm toplumsal ve ekonomik olayların bireylerin eylemleri ve kararları üzerinden açıklanması gerektiğini savunur.
Soru 13
Popper’ın ünlü “deneysel bilim oyununun kuralları” metodolojik olarak ele alındığında aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlış bir anlam içermektedir?
CDoğru cevap
Açıklama
Karl Popper, bilimsel dürüstlük gereği, bir kuramın çürütülmekten kaçırılmaması gerektiğini (Konvansiyonel Stratejilerle korunmaması gerektiğini) savunur. Çürütülen kuram korunmaz, terk edilir.
Soru 14
Yanlışlamacılığı; dogmatik yanlışlamacılık, metodolojik yanlışlamacılık ve sofistike yanlışlamacılık olarak üçe ayıran kuramcı aşağıdakilerden hangisidir?
DDoğru cevap
Açıklama
Imre Lakatos, Popper’ın görüşlerini geliştirerek yanlışlamacılığı sınıflandırmış ve “Bilimsel Araştırma Programları” metodolojisini önermiştir.
Soru 15
Çağdaş bilim anlayışı ile modernizmin birbiriyle çakışan ve birbirini kapsayan iddiaları arasında aşağıdakilerden hangisi savılamaz?
EDoğru cevap
Açıklama
Modernist bilim anlayışı evrensel, nesnel ve zamandan/mekandan bağımsız yasalar arar. “Bağlamsallık” (Contextuality) ise bilginin üretildiği bağlama bağımlı olduğunu savunan, daha çok post-modern veya çağdaş eleştirel yaklaşımlara ait bir kavramdır.
Soru 16
“Bir yazılı metinde sorusu açıkça sorulmadan cevabı verilmiş soruların ortaya çıkarılarak, metnin bütünlüğü içinde yeniden ifade edilmesini amaçlayan okuma biçimi” aşağıdaki kavramlardan hangisiyle ifade edilir?
CDoğru cevap
Açıklama
Louis Althusser tarafından geliştirilen “Semptomik Okuma” (Symptomatic Reading), bir metnin açıkça söylediklerinin ötesinde, söylemediği veya gizlediği (semptom olarak gösterdiği) derin yapıları okuma yöntemidir.
Soru 17
“Pozitif İktisada Bir Giriş” adlı eser aşağıdaki isimlerden hangisine aittir?
CDoğru cevap
Açıklama
“An Introduction to Positive Economics” (Pozitif İktisada Bir Giriş), Richard G. Lipsey’in ünlü ders kitabıdır.
Soru 18
İktisadi “sistem”i sabit bir yapı ve “verileri de dengesiz sonuçlar tarafından eş zamanlı olarak belirlenen olgular olarak gören yaklaşım aşağıdakilerden hangisidir?
CDoğru cevap
Açıklama
Cowles Komisyonu ile özdeşleşen bu yaklaşım, ekonomiyi bir denge sistemi olarak görür ve değişkenlerin karşılıklı (eş anlı) olarak belirlendiği matematiksel modeller kullanır.
Soru 19
Bilimsel bilgi üretiminde farklı yöntembilimsel yaklaşımların meşruluğunu öngörmekle yetinmeyip aynı zamanda bilime alternatif her türlü bilgi üretimine de fırsat eşitliği tanınması gerektiğini savunduğu için “yöntembilimsel anarşizm” olarak da anılan yaklaşım aşağıdakilerden hangisidir?
EDoğru cevap
Açıklama
Paul Feyerabend’in “Yönteme Hayır” (Against Method) tezidir. “Ne olsa uyar” (Anything goes) ilkesiyle tek bir yöntemi reddeder ve çoğulculuğu (hatta anarşizmi) savunur.
Soru 20
Bilim metodolojisinde, varsayımlara dayalı olarak geliştirilen genellemelerin öndeme değerlerinin onaylanmasına verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?
BDoğru cevap
Açıklama
Bir hipotezin veya teorinin öngörülerinin (tahminlerinin) gözlem ve deneylerle desteklenmesi ve onaylanması sürecine “Doğrulanabilirlik” (Verifiability) denir.