Toplumsal gelişme genellikle tarım toplumu, sanayi toplumu ve bilgi toplumu şeklinde üç aşamada ele alınır. Tarım toplumunda temel üretim faktörü toprak, sanayi toplumunda sermaye ve makine iken bilgi toplumunda bilgi başlıca üretim faktörü ve ekonomik değer kaynağı hâline gelir.
Bilgi Toplumu Kuramcıları
- Fritz Machlup, bilgi üretimi ve dağıtımıyla uğraşan sektörleri “bilgi endüstrisi” olarak ele alıp ekonomideki ağırlığını ölçmeye çalışan ilk isimlerdendir.
- Daniel Bell, sanayi sonrası (post-endüstriyel) toplum kavramını geliştirmiştir. Bell'e göre bu toplumda kuramsal bilgi merkezî bir konuma yerleşir, hizmet sektörü öne çıkar ve profesyonel-teknik meslek grupları güçlenir.
- Alvin Toffler, Üçüncü Dalga adlı eserinde tarihi üç dalga olarak açıklar: tarım devrimiyle gelen birinci dalga, sanayi devrimiyle gelen ikinci dalga ve bilgi teknolojileriyle gelen üçüncü dalga. Toffler, hem üreten hem tüketen yeni birey tipini üretüketici (prosumer) kavramıyla tanımlamıştır.
- Yoneji Masuda, Japonya'da bilgi toplumu planlamasıyla anılır ve bilgi toplumunu bir toplumsal proje olarak ele alır.
- Marshall McLuhan, elektronik iletişimin dünyayı birbirine bağlayarak küresel köy hâline getirdiğini ileri sürmüştür.
Castells ve Ağ Toplumu
Manuel Castells, Ağ Toplumunun Yükselişi başlıklı çalışmasında toplumsal yapının artık bilgi ve iletişim teknolojileriyle örülmüş ağlar etrafında örgütlendiğini savunur. Bu yapıyı enformasyonel kapitalizm olarak niteler. Castells'e göre sermaye, bilgi ve imgeler fiziksel mekândan bağımsız olarak elektronik ağlarda dolaşır; bu yeni mekânsal biçime akışlar uzamı adını verir. Anlık iletişimin zamanın doğrusal akışını bozmasını da zamansız zaman kavramıyla açıklar.
Bilgi Toplumunun Özellikleri ve Eleştiriler
Bilgi toplumunda bilgi işçileri önem kazanır, hizmet sektöründe istihdam artar, esnek üretim yaygınlaşır ve ekonomik faaliyetler küresel ölçekte örgütlenir. Öte yandan Herbert Schiller ve Frank Webster gibi eleştirel düşünürler, bilgi toplumu söyleminin kapitalizmin sürekliliğini gizlediğini, eşitsizlikleri ortadan kaldırmadığını ve bilginin metalaştığını vurgular. Sınavda kuramcı ile kavram eşleştirmeleri özellikle önemlidir.