Makro İktisat 2025-2026 Ara Sınav (Vize)

Firmalar yatırım kararlarını alırken yatırımın beklenen getirisini finansman maliyetiyle karşılaştırır. Kredi faiz oranının yükselmesi; yatırımların finansman maliyetini artırır, mevcut projeler kârsız hale gelir ve yeni yatırım kararlarından vazgeçilir. Bu nedenle faiz oranı ile yatırım talebi arasında ters yönlü bir ilişki vardır. Nüfus artışı talebi genişleterek, yeni teknoloji verimliliği artırarak, yüksek kapasite kullanımı kapasite genişletme ihtiyacı yaratarak ve milli gelir artışı beklentileri iyileştirerek yatırımları artırır. Dolayısıyla yatırımı azaltan tek etken faiz oranının yükselmesidir.

Teorik olarak saf Monetarizmde maliye politikası dışlama etkisi yarattığı için tercih edilmez; sadece deflasyon gibi paranın dolaşım hızının durduğu ekstrem krizler istisna sayılır. Ancak açıköğretim ders kitaplarında ve sınavlarda, para politikasının etkisinin gecikmeli olabileceği derin ekonomik durgunluklar genellikle geniş anlamda ‘resesyon’ başlığı altında değerlendirilip istisna olarak kabul edilebiliyor. Sınav müfredatına sadık kalınmıştır.

Hızlandıran prensibi; tüketim talebindeki artışın yatırım talebini orantıdan fazla artırdığını açıklayan mekanizmadır. Bu mekanizmanın işleyebilmesi için mevcut kapasitenin tam kullanılıyor olması gerekir; yani atıl kapasite bulunmamalıdır. Eğer atıl kapasite varsa artan talep mevcut kapasiteyle karşılanır ve yeni yatırıma gerek duyulmaz; hızlandıran etkisi ortaya çıkmaz. Hammadde temininin sorunsuz olması, sanayinin gelişmişliği, sermaye yoğun teknoloji ve gelişmiş ülke koşulları ise hızlandıranın çalışmasını destekleyen doğru faktörlerdir.

Talep enflasyonu (demand-pull inflation); toplam talebin toplam arzı aşması durumunda ortaya çıkar. Başka bir deyişle ekonomide üretilen mal ve hizmet miktarından daha fazla para harcanmak istendiğinde fiyatlar genel düzeyi yükselir. Bu tablo “çok fazla para az miktarda malın peşinde koşuyor” şeklinde özetlenebilir. Arz enflasyonu (cost-push) ise arz cephesindeki maliyet artışlarından kaynaklanır. Yapısal enflasyon gelişmekte olan ülkelerin yapısal sorunlarından, sinsi enflasyon düşük tek haneli oranlardan, kronik enflasyon ise uzun süreli yüksek enflasyondan kaynaklanır.

Konjonktür dalgalanmaları bağlamında toplam üretimin (GSYİH’nin) azaldığı dönem daralma (contraction) evresidir. Bu dönemde firmalar üretimi kısar, işsizlik artar, yatırımlar düşer ve tüketim harcamaları geriler. İki veya daha fazla çeyrek dönem art arda daralma yaşanması teknik anlamda resesyon olarak tanımlanır. Genişleme ise üretimin arttığı, istihdamın yükseldiği ve yatırımların canlandığı dönemdir. Daralma dönemlerinde enflasyon baskısı genellikle azalır; enflasyon daha ziyade genişleme dönemlerinin olgunlaşma evresinde belirginleşir.

Gayri Safi Yurt İçi Hasıla (GSYİH / GDP); belirli bir dönemde bir ülkenin coğrafi sınırları içinde yerli ya da yabancı tüm üretim faktörleri tarafından üretilen nihai mal ve hizmetlerin piyasa fiyatlarıyla ifadesidir. GSMH ise o ülkenin vatandaşları tarafından yurt içinde veya yurt dışında üretilen mal ve hizmetleri kapsar. GSYİH = GSMH – Yurt dışından elde edilen net faktör gelirleri formülüyle birbirine dönüştürülebilir. KBMG kişi başına milli geliri, harcanabilir gelir ise vergi sonrası kullanılabilir geliri tanımlar.

Çarpan etkisi; ekonomiye enjekte edilen bir birimlik harcama artışının milli gelirde yaratacağı toplam artışı ifade eder. Fiyatlar genel düzeyinde yaşanan bir artış; tüketicilerin ve firmaların reel satın alma gücünü aşındırır, toplam harcamaları düşürür ve böylece çarpan mekanizmasının tam anlamıyla çalışmasını engeller. Enflasyonist bir ortamda nominal gelir artışlarının bir kısmı fiyat artışına gider; gerçek üretim ve istihdam artışı beklenenden az olur. Bu nedenle fiyat artışları çarpan etkisini düşük düzeyde tutar.

Çarpan mekanizmasının tam ve güçlü biçimde çalışabilmesi için birkaç koşulun bir arada bulunması gerekir: atıl kapasite mevcut olmalı, işsizlik yüksek olmalı, fiyatlar istikrarlı olmalı ve üretim faktörleri kolayca harekete geçirilebilmelidir. Gelişmiş ancak durgunluk (resesyon) yaşayan ekonomilerde bu koşullar en ideal biçimde bir araya gelir; atıl kapasite ve işsizlik yüksek, fiyatlar düşük baskı altındadır. Az gelişmiş ülkelerde ise arz kısıtları, altyapı yetersizlikleri ve ithalat sızıntısı çarpanı zayıflatır.

Milli gelir hesaplamasında üretim, harcama veya gelir yöntemi kullanılır. Gelir yönteminde ücret, rant, faiz, kâr ve dolaylı vergiler toplanır. Transfer ödemeleri ise herhangi bir üretim faaliyetinin karşılığı olmaksızın yapılan ödemelerdir; emekli maaşları, işsizlik yardımları, sosyal yardımlar bu kategoriye girer. Transfer ödemeleri geliri yeniden dağıtır ancak yeni bir üretim yaratmaz; bu nedenle çifte sayımı önlemek amacıyla milli gelir hesaplamalarında dışarıda bırakılır.

Yeni Keynesyen iktisat; fiyat ve ücretlerin kısa dönemde yapışkan (sticky) olduğunu, piyasaların tam rekabetçi olmadığını ve ekonomik dalgalanmaların para politikasıyla yönetilebileceğini savunur. Bu çerçevede merkez bankalarının para politikası için temel araç faiz oranıdır ve faiz oranı istikrarı ile aktarım mekanizmasının etkin çalışması temel hedef olarak öne çıkar. Taylor kuralı bu yaklaşımın somut bir ifadesidir; faiz oranının enflasyon açığına ve çıktı açığına göre ayarlanmasını öngörür.

Tasarruf paradoksu (paradox of thrift); bireysel düzeyde akılcı olan tasarruf artışının toplumsal düzeyde olumsuz sonuçlar doğurduğunu ortaya koyan Keynesyen bir kavramdır. Bireyler daha fazla tasarruf edip daha az tükettiğinde toplam talep düşer; talebi azalan firmalar üretimi kısar, işçi çıkarır ve yatırımlarını azaltır. Bu süreç ekonomide üretim düzeyinin ve milli gelirin gerilemesine neden olur. Üretim düşünce toplam tasarruflar da azalır; bireyler daha az kazandıkları için hedeflediklerinden daha az tasarruf yaparlar.

Gayri Safi Milli Hasıla (GSMH / GNP); bir ülkenin vatandaşları tarafından belirli bir dönemde yurt içinde ve yurt dışında üretilen tüm nihai mal ve hizmetlerin piyasa fiyatlarıyla toplamıdır. GSYİH ise coğrafi sınır esas alınarak yalnızca ülke topraklarında gerçekleştirilen üretimi kapsar. Nominal milli gelir cari fiyatlarla hesaplanan ve enflasyonun etkisini barındıran milli gelirdir. Reel milli gelir ise baz yılı fiyatlarıyla hesaplanarak enflasyondan arındırılmış milli gelirdir. SMH ise safi milli hasıla olup GSMH’den amortismanlar düşüldükten sonra elde edilir.

Basit faiz; yalnızca anaparanın belirli bir oranında dönemsel faiz hesaplandığı ve her dönem sonunda kazanılan faizin anaparaya eklenmediği yöntemdir. Tanımda “faiz çekilerek yine aynı anapara üzerinden faiz işletilmesi” ifadesi; her dönem sonunda faizin alınıp tekrar orijinal anapara üzerinden hesaplama yapılması anlamına gelir; bu da basit faizin tanımına uymaktadır. Bileşik faizde ise dönem sonunda kazanılan faiz anaparaya eklenir ve bir sonraki dönem bu büyüyen tutar üzerinden faiz hesaplanır.

Stagflasyon (stagnation + inflation); ekonomik durgunluk ile enflasyonun aynı anda yaşandığı paradoksal bir tablodur. Geleneksel Keynesyen anlayışa göre enflasyon ve işsizlik/durgunluk aynı anda bulunmamalıydı; ancak 1970’lerde petrol krizleriyle bu tablo fiilen yaşandı. Stagflasyonun temel nedeni arz cephesinden gelen negatif şoklardır; petrol fiyatlarının ani yükselmesi, doğal afetler veya hammadde kıtlığı hem üretimi düşürür hem de maliyetleri artırır. Geleneksel politika araçlarıyla müdahale etmek zorlaşır; genişletici politika enflasyonu körükler, daraltıcı politika ise durgunluğu derinleştirir.

Toplam talep; tüketim, yatırım, kamu harcamaları ve net ihracattan oluşur. İhraç mallarına olan yabancı talebin azalması net ihracatı düşürür ve toplam talebi azaltır. Vergilerin artırılması ise hanehalkının harcanabilir gelirini düşürerek tüketim harcamalarını azaltır; bu da toplam talebi düşürür. Her iki durumda da toplam talep eğrisi sola ve aşağı kayar; yani toplam talep azalır. Toplam talep eğrisinin sağa kayması ise toplam talebin arttığı durumu ifade eder ve tam tersi politikaların uygulandığı ortamlarda gerçekleşir.

Fiyatlar genel düzeyindeki bir düşme (deflasyon) ilk bakışta tüketimi artırır gibi görünse de deflasyon beklentisi tam tersi bir davranışa yol açar. Tüketiciler fiyatların daha da düşeceği beklentisiyle satın alma kararlarını erteleyerek harcamalarını azaltır. Bu durum toplam talebi düşürür ve deflasyonu derinleştirir. Ayrıca deflasyon reel borç yükünü artırarak hem tüketiciyi hem de firmayı kısar. Bu nedenle fiyat düşüşü kısa dönemde tüketim harcamalarını azaltır.

Yapısal enflasyon; özellikle az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde ekonominin yapısal özelliklerinden kaynaklanan kronik fiyat artışlarını ifade eder. Bu tür enflasyonun nedenleri arasında tarım sektörünün ağırlıklı olması, altyapı yetersizlikleri ve bu alana yapılan yatırımların geniş yer tutması, arzın talebe cevap vermesindeki gecikmeler ve sektörel darboğazlar sayılabilir. Kişi başına gelir düzeyinin yüksek olması ise yapısal enflasyonun nedeni değil aksine yapısal sorunların çözülmüş olduğunun göstergesidir.

Yapısal enflasyonda; ekonominin gelişmemiş sektörlerinde tam rekabetten uzak, oligopol veya tekel niteliğindeki piyasa yapıları yaygındır. Bu eksik rekabet ortamında firmalar fiyatlama güçlerini kullanarak kâr marjlarını yüksek tutabilir ve maliyet artışlarını kolayca tüketiciye yansıtabilir. Aynı zamanda yapısal enflasyonda arz esnekliği düşük olduğundan talep artışına karşılık üretim yeterince artırılamaz ve bunun yerine fiyatlar yükselir. Talep enflasyonu ise rekabetçi piyasalarda da ortaya çıkabilir ve kâr marjı yüksekliğini zorunlu kılmaz.

Tasarruflar kaynakları açısından bireysel (hane halkı), kurumsal (firmalar) ve kamu (devlet) tasarrufları olarak sınıflandırılır. Devletin yaptığı tasarruf; devletin firmalar ve bireylerden vergi, resim, harç ve benzeri yollarla topladığı gelirlerden kamu harcamaları düşüldükten sonra kalan bölümü ifade eder. Bireysel tasarruf hanehalkının harcanabilir gelirinden tüketim düşüldükten sonra kalan kısımdır. Kurumsal tasarruf ise firmaların dağıtılmamış kârlarından oluşur. Otonom tasarruf gelirden bağımsız olarak yapılan minimum tasarrufu, uyarılmış tasarruf ise gelir artışına bağlı olarak artan tasarrufu ifade eder.

Marjinal tasarruf eğilimi (MPS); harcanabilir gelirdeki bir birimlik artışın tasarruflarda yarattığı artışı ölçen orandır. MPS = ΔTasarruf / ΔHarcanabilir Gelir formülüyle hesaplanır. Marjinal tüketim eğilimi (MPC) ile marjinal tasarruf eğiliminin toplamı her zaman 1’e eşittir (MPC + MPS = 1). Ortalama tasarruf eğilimi ise toplam tasarrufun toplam gelire bölünmesiyle bulunur ve marjinal eğilimden farklıdır. Çarpan katsayısı da doğrudan marjinal tasarruf eğilimiyle hesaplanır: Çarpan = 1 / MPS.

IS-LM modeli; John Hicks tarafından 1937’de geliştirilen ve Keynesyen makro iktisadın standart analiz aracı haline gelen bir modeldir. IS (Investment-Saving) eğrisi; mal piyasasının dengede olduğu gelir-faiz kombinasyonlarını, LM (Liquidity-Money) eğrisi ise para piyasasının dengede olduğu kombinasyonları gösterir. İki eğrinin kesişimi ekonominin kısa dönem genel dengesini belirler. Bu model; maliye politikasının (IS eğrisini kaydırır) ve para politikasının (LM eğrisini kaydırır) etkinliğini karşılaştırmak için güçlü bir analitik çerçeve sunar.

Parasal aktarım mekanizması; para politikasının reel ekonomiyi nasıl etkilediğini açıklar. Merkez bankası para arzını artırdığında faiz oranları düşer. Düşen faizler; firma ve hane halkı borçlanma maliyetini azaltır ve yatırım ile tüketim harcamalarını teşvik eder. Artan harcamalar çarpan etkisiyle milli geliri ve istihdamı artırır. Ancak ekonomi tam istihdama yaklaştıkça bu genişleme enflasyon baskısı yaratmaya başlar. Aktarım mekanizması faiz kanalı, kredi kanalı, döviz kuru kanalı ve varlık fiyatları kanalı olmak üzere farklı yollarla işlemektedir.

Maliye politikası; hükümetin kamu gelir ve harcama kararlarını ekonomik amaçlara ulaşmak için kullanmasıdır. Temel araçlar kamu harcamaları (G) ve vergilerdir (T). Genişletici maliye politikasında kamu harcamaları artırılır veya vergiler indirilir; bu toplam talebi artırır ve çarpan yoluyla milli geliri büyütür. Daraltıcı maliye politikasında ise kamu harcamaları kısılır veya vergiler artırılır; aşırı ısınmış bir ekonomide enflasyonu frenlemek için kullanılır. Maliye politikasının uygulama gecikmeleri etkinliğini zaman zaman sınırlayabilir.

Enflasyon pek çok kanaldan ekonomiyi etkiler. Satın alma gücü kanalı: paranın değeri düşer, aynı gelirle daha az şey alınabilir. Gelir dağılımı kanalı: sabit ücretli ve emekliler reel olarak kaybederken borçlular görece kazanır. Büyüme ve yatırım kanalı: yüksek enflasyon belirsizliği artırır ve uzun vadeli yatırım planlamasını zorlaştırır. Dış rekabet kanalı: yurt içi fiyatlar yükseldikçe ihracat pahalılanır ve rekabet gücü azalır. Bu nedenle fiyat istikrarı; merkez bankalarının temel amacı olarak kabul edilmektedir.

Döviz kuru; açık ekonomilerde makroekonomik dengenin kritik bir belirleyicisidir. Yerli paranın değer kaybetmesi durumunda yabancı alıcılar için yerli mallar ucuzlar ve ihracat artar; yerli tüketiciler için yabancı mallar pahalılaşır ve ithalat azalır. Bu iki etki birlikte net ihracatı artırarak cari açığın kapanmasına yardımcı olabilir. Ancak ithal girdi kullanan firmaların maliyetleri yükseldiğinden maliyet enflasyonu baskısı ortaya çıkar. Marshall-Lerner koşulu; devalüasyonun cari açığı iyileştirebilmesi için ihracat ve ithalat talep esnekliklerinin toplamının birden büyük olması gerektiğini ifade eder.