Milli Gelir ve İşsizlik | Para Arzı ve Enflasyon | Dış Ticaret ve Döviz Kuru Sistemleri
Milli Gelir, İşsizlik ve Ekonomik Dalgalanmalar
Makro iktisadın temel ilgi alanlarından biri ekonominin genel performansını ve krizleri ölçmektir. Kişilerin gelirlerinden dolaysız vergiler çıkarıldıktan sonra ellerinde kalan net tutara Harcanabilir Gelir denir. Ekonomik yapının sanayileşmesi, sosyo-kültürel yapının gelişmesi ve milli gelirin artması olaylarının bütününe Kalkınma adı verilir. Tam istihdamın altındaki bir ekonomiyi canlandırmak için otonom vergilerin azaltılması (genişletici maliye politikası) uygundur. İşçilerin kendi iradeleriyle, daha iyi bir iş bulmak veya farklı sebeplerle çalışmamayı tercih etmelerine İradi İşsizlik denir. Tekrar etmelerine rağmen periyotları ve şiddetleri aynı olmayan genişleme-daralma hareketlerine Konjonktürel dalgalanmalar denir; Monetarist iktisatçı Milton Friedman‘a göre bu dalgalanmaların temel sebebi para arzındaki (stokundaki) dengesiz değişimlerdir.
Para Arzı ve Enflasyon
Ekonomideki para miktarı belirli tanımlarla ölçülür. M1 para arzı en likit olanları kapsar ve içinde dolaşımdaki nakit ile YP (Yabancı Para) Vadesiz Mevduat ve TL vadesiz mevduatlar yer alır. M2 para arzı ise M1’e ek olarak vadeli mevduatları kapsar ancak Repo veya B Tipi likit fonlar M2’ye dahil değildir (bunlar M3 içindedir). Altın para sisteminin tarihteki en eski uygulaması Altın sikke esasıdır. Fiyatlar genel düzeyindeki artış (enflasyon), artmayan mal ve hizmetler için ekonomide daha fazla harcama (talep) yapılmasıyla oluşuyorsa buna Enflasyonist Açık denir. Piyasaların canlandığı dönemlerde, büyümeyi teşvik edici nitelikteki hafif ve ılımlı fiyat artışlarına Sinsi Enflasyon (sürünen enflasyon) adı verilir.
Dış Ticaret ve Döviz Kuru Sistemleri
Dış ticaret dengesi (ihracat ile ithalat arasındaki fark), ödemeler bilançosunun Mal Ticareti hesabından takip edilir. Devletin döviz piyasasına kesin kurallarla müdahale ettiği ve kurları sabitlediği sistemlerden biri Kambiyo Denetimi‘dir. Bir ülkenin yerli parasını devalüe etmesi (değerini bilerek düşürmesi) sonucunda, dış ticaret dengesinin önce aniden bozulup, belirli bir uyum süresinden sonra tekrar düzelmeye ve fazla vermeye başlamasına iktisatta J-Eğrisi etkisi denir. Dış ticarette malların sadece fiziksel miktarına, ağırlığına veya hacmine göre alınan (vergi kaçırmanın zor olduğu) gümrük vergilerine Spesifik Tarife adı verilir; bu tarife uygulamada büyük kolaylık sağlar.
Makro İktisat 2025-2026 Final Soruları
Final Çıkmış Sınav Soruları ve Açıklamalı Cevaplar
25 soru
Şıkka dokun, anında açıklamasını gör — ya da çalışma modunda tüm cevapları aç.
Soru 1
Dış ticaret dengesi kavramı ödemeler bilançosunun aşağıdaki hangi hesabına göre ifade edilmektedir?
CDoğru cevap
Açıklama
Ödemeler bilançosu, bir ülkenin dünyanın geri kalanıyla yaptığı tüm ekonomik işlemlerin sistematik kaydıdır. Bu bilançonun en temel bölümü olan Cari İşlemler Hesabı içerisinde yer alan “dış ticaret dengesi”, ülkenin ithal ettiği fiziksel mallar ile ihraç ettiği fiziksel mallar arasındaki farkı gösterir. Sadece görünür ve fiziksel ürünlerin alım satımını ifade ettiği için bu durum doğrudan “mal ticareti” hesabına karşılık gelmektedir. Hizmetler (turizm, lojistik vb.) görünmez ticaret (hizmet ticareti) kapsamında ayrıca hesaplanır.
Soru 2
Aşağıdakilerden hangisi kişilerin gelir düzeyine bağlı olarak gerçekleştirdikleri tasarruflardır?
CDoğru cevap
Soru 3
M2 para arzı aşağıdakilerden hangisini içermez?
EDoğru cevap
Açıklama
Merkez Bankası para arzını ölçerken farklı likidite derecelerine göre M1, M2 ve M3 tanımlarını kullanır. M1 en likit paradır (dolaşımdaki nakit + vadesiz mevduatlar). M2 ise “M1 + vadeli mevduatları (TL ve YP)” kapsayan daha geniş bir tanımdır. Ancak “Repo” işlemleri ve para piyasası fonları gibi daha az likit ve spekülatif yatırım araçları M2’nin sınırları içinde yer almaz; bunlar en geniş para arzı tanımı olan M3’ün içerisine dahil edilmektedir.
Soru 4
Aşağıdakilerden hangisi altın para sisteminin en eski uygulama şekillerinden biridir?
CDoğru cevap
Açıklama
Altın standardı, tarih boyunca ülkelerin para birimlerinin değerini doğrudan altına bağladıkları parasal bir rejimdir. Bu sistemin tarih sahnesindeki ilk, en saf ve en eski uygulama biçimi “Altın sikke esası”dır. Bu dönemde paranın kendisi (sikkeler) doğrudan altından basılarak dolaşıma sokulmuş, itibari (kâğıt) paralar kullanılmamış veya kullanılan kâğıt paralar anında altın sikkelere dönüştürülebilir özellikte tasarlanmıştır.
Soru 5
Dış ticaret dengesinin devalüasyon sonrasında daha da bozulup belirli bir zaman sonra düzelmeye başlaması durumunu ifade eden durum aşağıdakilerden hangisidir?
CDoğru cevap
Açıklama
Bir ülke yerli parasının değerini düşürdüğünde (devalüasyon), ihracatın anında artması ve ithalatın azalması beklenir. Ancak pratikte; daha önceden imzalanmış sözleşmeler, döviz cinsinden olan borçlar ve piyasanın yeni fiyatlara uyum sağlama (gecikme) süreci nedeniyle dış ticaret açığı ilk başlarda aniden daha da büyür (eğrinin aşağı giden ucu). Kısa bir süre geçtikten sonra ise ihracat hacmi artarak denge toparlanır ve fazla vermeye başlar (eğrinin yukarı çıkan ucu). Zaman grafiğinde “J” harfine benzeyen bu gecikmeli iyileşme fenomenine literatürde “J-Eğrisi Etkisi” adı verilir.
Soru 6
Ödemeler bilançosu açıklarını gidermeye yönelik olarak açıkların finanse edilmesi yöntemine göre aşağıdakilerden hangi sistem uygulanabilmektedir?
DDoğru cevap
Açıklama
Bir ekonomide ödemeler bilançosu açığı verildiğinde, esnek (dalgalı) kur sistemlerinde bu açık kurun otomatik olarak yükselmesiyle piyasa mekanizması tarafından kendi kendine eritilir. Ancak devletin kur değerini belli bir seviyede tutmaya çalıştığı “Sabit döviz kuru sisteminde”, dış açıkların doğrudan Merkez Bankası’nın döviz rezervleri satılarak finanse edilmesi ve açıkların piyasa yerine devlet rezervleriyle kapatılması politikası izlenmektedir.
Soru 7
Aşağıdaki hangi gümrük tarifesinde hem uygulamada kolaylık sağlanmakta hem de vergi kaçırmak mümkün olmamaktadır?
EDoğru cevap
Açıklama
Dış ticarette gümrük vergileri iki temel usulle alınır: Advalorem (malın parasal değeri üzerinden) ve Spesifik (malın fiziksel miktarı, kilosu, adedi veya hacmi üzerinden). Advalorem vergilerde tüccarlar malın fatura değerini düşük göstererek (eksik faturalandırma) vergi kaçırabilirler. Ancak spesifik tarifede vergi sadece ürünün “ağırlığına veya adet sayısına” bakılarak sabit bir tutar üzerinden kesildiği için sahtekarlık yapmak veya vergi kaçırmak imkansıza yakındır; ayrıca hesaplanması ve gümrükten geçiş uygulaması son derece pratiktir.
Soru 8
Aşağıdakilerden hangisi M1 para arzı tanımı içinde yer almaktadır?
BDoğru cevap
Açıklama
M1 para arzı, ekonomideki en likit (anında harcamaya hazır) varlıkları ölçen en dar para arzı tanımıdır. M1 = Dolaşımdaki Nakit Para + TL Vadesiz Mevduatlar + Yabancı Para (YP) Vadesiz Mevduatlar toplamından oluşur. İnsanların vadesiz banka hesaplarındaki dövizleri (YP vadesiz mevduat) anında harcanabilir nitelikte olduğu için M1 kapsamında değerlendirilir. Vadeli hesaplar (A ve E şıkları) daha az likit oldukları için M2 içinde yer alırlar.
Soru 9
Milli gelir artışının yanı sıra; ekonomik yapının sanayi ve hizmetler sektörü lehine değişmesi, sosyal ve kültürel alanlardaki değişme aşağıdakilerden hangisi ile ifade edilmektedir?
BDoğru cevap
Açıklama
Ekonomik “Büyüme” (A şıkkı), sadece niceliksel bir kavram olup bir ülkedeki fiziki mal ve hizmet üretiminin sayısal olarak (GSYH’nin) artışını ifade eder. Ancak “Kalkınma” kavramı çok daha geniş, niteliksel ve sosyolojik bir boyuta sahiptir. Milli gelirin artmasının yanı sıra; toplumdaki gelir dağılımının düzelmesi, eğitimin ve sağlığın iyileşmesi, üretimin tarımdan çok sanayi/hizmet sektörüne kayması ve kültürel ilerleme gibi yapısal dönüşümlerin tamamını kapsar.
Soru 10
Aşağıdakilerden hangisi dış ticaret politikasının amaçlarından biri değildir?
BDoğru cevap
Açıklama
Ülkeler dış ticaret politikalarını; yerli üreticiyi haksız rekabetten korumak, gümrük vergileriyle devlet hazinesine ek gelir yaratmak, dış ödemeler dengesizliğini onarmak ve piyasalarda serbest rekabeti (liberalizmi) teşvik etmek amaçlarıyla kurgularlar. Monopol (tekelleşme) oluşturmak ise serbest piyasa ilkelerine aykırıdır; devletin dış ticaret politikasıyla bir sektörü kasıtlı olarak tek bir şirketin tekeline bırakması evrensel ekonomi hedefleriyle uyuşmaz.
Soru 11
Aşağıdakilerden hangisi kişilerin kendi iradeleri ile bilerek ve isteyerek işsiz kalmaları ile görülen işsizlik çeşididir?
EDoğru cevap
Soru 12
Bir ekonomide bireylerin elde ettiği gelirden doğrudan vergiler ödendikten sonra kalan gelire verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?
DDoğru cevap
Açıklama
Harcanabilir gelir (Kullanılabilir Gelir), bir bireyin kazandığı brüt gelirden devlet tarafından kesilen dolaysız (doğrudan) vergilerin, sosyal güvenlik primlerinin ve diğer yasal kesintilerin çıkarılmasıyla elde edilen net tutardır. Hanehalkının tüketim ve tasarruf kararlarını verirken cebinde fiilen kalan ve tasarrufuna sunulmuş olan bu son gelir dilimi, makro ekonomideki harcama modellerinin temel değişkenidir.
Soru 13
Bir ekonomide artmayan mal ve hizmetler için daha fazla harcama yapılması sonucu hangi durum ortaya çıkmaktadır?
EDoğru cevap
Açıklama
Ekonomi zaten tam istihdam seviyesine ulaşmışsa, yani piyasadaki fabrikalar ve işçiler tam kapasite çalışıp mal miktarını artık artıramıyorsa; halkın ve devletin eline geçen ekstra parayla daha fazla harcama (talep) yapması sadece malların fiyatını yukarı çeker. Toplam talebin, tam istihdamdaki toplam arzdan daha fazla (yüksek) olduğu bu dengesizlik durumuna “Enflasyonist Açık” denir ve saf talep enflasyonu yaratır.
Soru 14
Konjoktür dalgalanmalarının para stoğundaki değişmelerden kaynaklandığını ifade eden iktisatçı kimdir?
DDoğru cevap
Açıklama
Makro iktisatta Monetarizm (Parasalcı Akım) teorisinin en büyük temsilcisi olan Nobel ödüllü iktisatçı Milton Friedman, ekonomide yaşanan istikrarsızlıkların, genişleme ve daralma (kriz) periyotlarının ana sebebinin Merkez Bankaları tarafından para arzında (para stokunda) yapılan yanlış ve istikrarsız müdahaleler olduğunu şiddetle savunmuştur. Ona göre ekonomik dalgalanmaları önlemenin tek yolu para arzını sabit ve kurallı bir şekilde artırmaktır.
Soru 15
Paranın ticarete konu olan her türlü işlemi yürütecek özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
ADoğru cevap
Açıklama
Paranın ekonomik hayatta işlevsel olabilmesi için sahip olması gereken en önemli fiziksel niteliklerden biri, hem çok değerli büyük alışverişleri (ev, araba) hem de çok ufak gündelik ihtiyaçları (bir somun ekmek) karşılayabilecek şekilde alt birimlere ayrılabilmesi yeteneğidir. Paranın küsuratlı işlemleri bile küsuratsız bir şekilde ödemeye imkan tanıyan bu matematiksel parçalanabilme yeteneğine “Bölünebilirlik” özelliği denir.
Soru 16
Aşağıdakilerden hangisi sabit kur sistemlerinden biridir?
ADoğru cevap
Açıklama
Kambiyo (döviz) denetimi, döviz kurlarının serbest piyasa koşullarında dalgalanmasına izin verilmeyen, devletin (Merkez Bankası’nın) ekonomideki tüm yabancı para alım ve satımlarını katı bir tekel altına aldığı rejimidir. İhracatçıların kazandığı dövizleri zorunlu olarak devlete satması ve ithalatçıların da dövizi devletin belirlediği sabit fiyattan satın aldığı bu katı model, doğrudan sabit kur sistemlerinin tipik bir uygulama metodudur.
Soru 17
Aşağıdakilerden hangisi tekrar etmelerine rağmen, her zaman aynı süreler içinde ortaya çıkan genişleme ve daralma hareketleri değildir?
ADoğru cevap
Açıklama
Ekonomide uzun vadeli büyüme trendi etrafında gerçekleşen milli gelir, istihdam ve üretim hacmindeki canlanma (tepe) ve daralma (dip/kriz) evrelerine konjonktür dalgalanmaları (iş döngüleri) denir. Bu döngüsel hareketler tarihsel süreçte sürekli tekrarlanmasına (periyodik olmasına) rağmen; her bir krizin veya canlanmanın ne kadar süreceği, kaç yıl arayla vuracağı ve şiddetinin ne boyutta olacağı asla aynı (simetrik) değildir.
Soru 18
Genellikle iktisadi faaliyetlerin ve piyasaların canlandığı dönemlerde görülen enflasyon çeşidi hangisidir?
BDoğru cevap
Açıklama
Fiyatlar genel düzeyindeki yıllık artışın tek haneli rakamlarda (yüzde 2-3 gibi) ve hissedilmeyecek derecede yavaş ilerlediği durumlara Sinsi (Sürünen) Enflasyon denir. Aşırı enflasyonun aksine, bu ılımlı enflasyon türü ekonomide zararlı görülmez; aksine girişimcilerin kâr beklentilerini artırarak yatırımları teşvik ettiği ve işsizliği azalttığı için piyasaların canlandığı büyüme dönemlerinin doğal bir yansıması kabul edilir.
Soru 19
Aşağıdakilerden hangisi icatlarla yeni bilgilerin elde edilmesi ve bunların yaşama dönüştürüldüğü uygulamalarla sağlanmaktadır?
DDoğru cevap
Açıklama
İktisadi büyüme teorilerinde (özellikle Solow ve İçsel Büyüme Modellerinde) bilginin, inovasyonun ve Ar-Ge faaliyetlerinin üretim sürecine entegre edilmesi büyük önem taşır. Bilimsel laboratuvarlarda keşfedilen yeni icatların ve saf bilginin, mühendislik harikası makineler veya daha verimli üretim yöntemleri olarak sanayiye, yani pratik yaşama uygulanması sürecinin tamamına “Teknolojik gelişme” adı verilmektedir.
Soru 20
Bir ekonomide tam istihdam gelir seviyesinin altında bulunan bir ekonomi için aşağıdakilerden hangisinin yapılması uygundur?
ADoğru cevap
Açıklama
Ekonomi eğer tam istihdam seviyesinin altında, yani atıl (boşta) duran işçiler ve makinelerle eksik kapasitede çalışıyorsa; ekonomiyi canlandırmak (işsizliği azaltmak) için hükümetin veya Merkez Bankası’nın “Genişletici (Gevşek)” politikalar uygulaması gerekir. Genişletici maliye politikalarından biri de, kişilerin harcanabilir gelirini artırarak piyasadaki toplam talebi (tüketimi) canlandırmak amacıyla devlete ödenen “otonom (sabit) vergilerin azaltılmasıdır.” Diğer seçeneklerdeki talebi ve para arzını azaltıcı politikalar ekonomiyi daha derin bir krize sürükler.
Soru 21
Yeni mezun olan bir mühendisin ilk işine girene kadar geçirdiği süre boyunca yaşadığı, tamamen iş arama veya iş değiştirme sürecinden kaynaklanan kısa süreli ve geçici nitelikteki işsizlik türü aşağıdakilerden hangisidir?
CDoğru cevap
Açıklama
Makro iktisatta friksiyonel (geçici/arızi) işsizlik, aslında piyasada yeterli iş ilanı olduğu halde, işçinin kendine uygun doğru işi bulması ve işverenle eşleşebilmesi için geçen zorunlu arama süresi nedeniyle oluşan işsizliktir. Yeni mezunların iş bulana kadar geçen süresi veya mevcut işinden memnun olmayıp istifa eden birinin yeni işine girene kadarki boşluk süresi bu kategoriye girer ve ekonomi tam istihdamda olsa dahi her zaman bir miktar friksiyonel işsizlik bulunur.
Soru 22
Üretim sürecinde kullanılan enerji, hammadde, elektrik ve işçi ücretleri gibi temel girdi fiyatlarının aniden ve şiddetli bir şekilde artması sonucu maliyetlerin yükselmesiyle ortaya çıkan enflasyon çeşidi aşağıdakilerden hangisidir?
BDoğru cevap
Açıklama
Fiyatlar genel düzeyindeki artışın sebebi aşırı harcama (talep) değilse ve üretim bandındaki daralmalar veya girdi maliyetlerindeki patlamalar ise, buna Maliyet Enflasyonu denir. Örneğin dünyada petrol fiyatlarının aniden iki katına çıkması (arz şoku) tüm nakliye ve üretim maliyetlerini artıracak, fabrikalar bu ek yükü zararına satmamak için zorunlu olarak tüketici fiyatlarına yansıtacaktır; bu da doğrudan maliyet kökenli bir enflasyon yaratır.
Soru 23
Bir ülke ekonomisinde belirli bir dönemde (genellikle 1 yıl) ülke sınırları içerisinde, gerek yerli gerekse yabancı üretim faktörleri tarafından üretilen nihai (son) mal ve hizmetlerin piyasa değerlerinin toplamına ne ad verilir?
CDoğru cevap
Açıklama
GSYH, “Sınır” kavramını merkeze alır. Bir ülkenin coğrafi sınırları içerisinde üretilen tüm değerleri kapsar. O sınırın içinde o malı üretenin Türk işçisi mi yoksa ülkedeki bir Alman vatandaşı mı olduğu önemli değildir; toprağın üzerinde kim üretiyorsa GSYH hesabına o girer. (GSMH ise “Vatandaşlık” kavramını esas alır, nerede olduğuna bakmaksızın o ülke vatandaşlarının üretimini toplar).
Soru 24
Makro ekonomik veriler analiz edilirken, Gayrisafi Yurtiçi Hasıla (GSYH) hesaplamalarına aşağıdaki kalemlerden hangisi kesinlikle dahil edilmez?
CDoğru cevap
Açıklama
GSYH, bir ekonomideki sadece “yeni ve nihai” üretimi ölçer. İkinci el arabalar, kullanılmış eşyalar veya antika eşyaların bugünkü satış bedeli GSYH’ye dahil edilmez. Çünkü bu malların ekonomik üretim değeri, fabrikadan ilk çıkıp sıfır kilometre olarak satıldıkları “geçmiş” yıldaki GSYH verisine zaten eklenmiş durumdadır. Aynı malın el değiştirmesi yeni bir üretim faaliyeti yaratmadığı için ikinci el satışlar hesaba katılmaz.
Soru 25
Bir ülkenin para biriminin, Merkez Bankası’nın herhangi bir doğrudan müdahalesi veya sabit kur baskısı olmaksızın, tamamen piyasadaki döviz arzı ve döviz talebi (serbest piyasa koşulları) tarafından kendiliğinden belirlendiği sistem aşağıdakilerden hangisidir?
DDoğru cevap
Açıklama
Esnek döviz kuru rejiminde (dalgalı kur), dövizin fiyatını (kur değerini) aynen bir sebze pazarındaki domatesin fiyatı gibi, o dövize olan talep ve o dövizin piyasadaki arz bolluğu serbestçe belirler. Eğer ülkeye çok dolar girerse doların fiyatı düşer, ülkeden çok dolar çıkarsa doların fiyatı yükselir. Merkez bankası döviz alıp satarak kura doğrudan bir hedef veya taban belirlemez.