Mikro İktisat 2026 Deneme

İthalat vergileri (gümrük tarifeleri), dışarıdan gelen malların maliyetini ve dolayısıyla satış fiyatını yapay olarak artırır. Bu durum, yerli üreticilerin ürettiği malların yabancı mallar karşısında rekabet gücünü yükselterek iç piyasanın korunmasını sağlar. Benzer şekilde ithalat kotaları da miktar kısıtlaması getirerek aynı korumacı etkiyi yaratır. Diğer şıkları incelediğimizde; Tavan fiyat (A) ve kira kontrolleri (B) tüketiciyi yüksek fiyatlara karşı korumayı hedefler. Asgari ücret (C), emek piyasasında işçiyi korumaya yöneliktir. Fiyat tabanı ise genellikle tarım gibi alanlarda üreticiyi desteklemek için kullanılır ancak tüketicileri korumaz.

Tüketicinin bütçe kısıtı altında faydasını maksimize edebilmesi için “Eş Marjinal Fayda İlkesi” geçerli olmalıdır. Bu kurala göre, tüketici her mal için harcadığı son birim para başına elde ettiği marjinal faydayı eşitlediğinde dengeye gelir. Matematiksel olarak MUx/Px = MUy/Py eşitliği aranır. A şıkkı yanlıştır çünkü marjinal fayda sıfır olduğunda sadece o maldan alınan toplam fayda doyum noktasına ulaşır ancak bütçe verimli kullanılmamış olabilir. B şıkkı eksiktir; önemli olan bütçe dahilinde ulaşılabilecek en yüksek faydadır.

Bir üretim faktörüne (emek, sermaye vb.) olan talep “türev talep” niteliğindedir. Yani bu talep; nihai malın talebine (A), faktörün verimliliğine yani marjinal fiziki ürününe (B), faktörün kendi maliyetine (C) ve tamamlayıcı veya ikame faktörlerin fiyatlarına (D) bağlı olarak şekillenir. Malın rengi, ambalajı veya tasarımı gibi fiziksel özellikler tüketicinin mal talebini etkileyebilir ancak firmanın faktör istihdam etme kararını belirleyen doğrudan iktisadi bir faktör talebi unsuru değildir.

Tam rekabet piyasasında uzun dönemde piyasaya giriş ve çıkışlar tamamen serbesttir. Kısa dönemde yüksek kâr (süpernormal kâr) varsa yeni firmalar piyasaya girer, bu da arzı artırarak fiyatları düşürür. Sonuçta ekonomik kâr sıfıra iner. Ekonomik kârın sıfır olması, firmanın “Normal Kâr” (girişimcinin emeğinin karşılığı ve fırsat maliyeti) elde ettiği anlamına gelir. Dolayısıyla A ve D seçenekleri aynı durumu ifade eder.

Tam rekabet piyasasında kâr maksimizasyonu için sadece P = MC (Fiyat = Marjinal Maliyet) eşitliği yeterli değildir. İkinci bir koşul olarak, denge noktasında Marjinal Maliyetin (MC) artıyor olması gerekir. Eğer MC düşerken bu eşitlik sağlanıyorsa, o noktadan önceki birimlerde maliyet fiyattan daha yüksektir (MC > P) ve firma aslında zarar etmektedir. Bu durumda firma üretimini azaltarak maliyet yükünü düşürmeli ve kârını artırmaya çalışmalıdır. B şıkkı, MC’nin yükselen kısmında kârı daha da artırmak için geçerli olabilir.

Talebin fiyat esnekliğini etkileyen en önemli faktör, o malın ikamesinin (benzerinin) olup olmamasıdır. Bir malın ikamesi ne kadar çoksa fiyatı arttığında tüketiciler o maldan o kadar hızlı vazgeçer ve esneklik yüksek olur. Ayrıca ekmek gibi zorunlu malların esnekliği düşük, lüks malların esnekliği ise yüksektir. Zaman faktörü ve bütçedeki payı da etkileyicidir ancak B şıkkı temel belirleyicileri kapsar.

Bir firma kârını maksimize etmek için her bir ek faktörün (işçinin) maliyetini, o faktörün getirdiği ek gelirle kıyaslar. Ek işçinin firmaya kazandırdığı ek gelire Marjinal Ürün Hasılatı (MRP) denir. Firma, son işçinin firmaya getirdiği gelir (MRP) ödenen ücrete (w) eşit olana kadar işe alım yapar. Eğer MRP, ücretten büyükse işe alıma devam eder; küçükse işçi çıkarır. MRP = w eşitliği emek piyasasındaki denge noktasıdır.

Kısa dönemde maliyetler Sabit (FC) ve Değişken (VC) olarak ikiye ayrılır. Sabit maliyetler üretim miktarından bağımsızdır ve üretim sıfır olsa dahi ödenir (kira gibi). Üretim sıfırken Değişken Maliyet (VC) sıfırdır. Toplam Maliyet (TC) = Sabit Maliyet + Değişken Maliyet formülüne göre; TC = 500 + 0 = 500 TL olur. Bu, firmanın çalışmasa bile katlanmak zorunda olduğu maliyet yüküdür.

Pareto optimumu, kaynakların en etkin şekilde dağıtıldığı ve kimsenin durumunu kötüleştirmeden bir başkasının durumunun iyileştirilemediği durumu ifade eder. Ancak ölçeğe göre artan getiriler “doğal tekel” yapısına yol açar. Tekeller piyasa gücünü kullanarak fiyatı marjinal maliyetin üzerinde tutarlar ve kaynak tahsisinde etkinliği bozarlar. Bu durum bir “piyasa başarısızlığı” olduğu için Pareto optimumu engeller. Diğer şıklar (A, B, C, D) Pareto etkinliğinin sağlanması için gereken teknik veya teorik koşulları doğru bir şekilde tanımlamaktadır.

Monopolcü firma kârını maksimize etmek için Marjinal Gelir (MR) = Marjinal Maliyet (MC) noktasında üretim yapar. Ancak monopol piyasasında firma tek satıcı olduğu için negatif eğimli bir talep eğrisiyle karşılaşır ve bu durumda Fiyat (P) daima Marjinal Gelirden (MR) büyüktür. Denge anında MR=MC olduğuna göre, P > MC sonucu ortaya çıkar. Bu durum tüketicinin aleyhinedir ve piyasada etkinlik kaybına (ölü dara kaybı) yol açar.

Fiyat-tüketim eğrisi, bir malın fiyatı değiştikçe tüketicinin seçtiği mal dengelerini gösterir. Eğer bu eğri yatay bir doğru ise, malın fiyatı ne kadar değişirse değişsin, o maldan tüketilen miktar aynı kalıyor demektir. Fiyattaki değişime rağmen miktarın hiç tepki vermemesi durumu iktisatta “tam inelastik talep” olarak adlandırılır ve bu durumda talebin fiyat esnekliği sıfıra eşittir. Dikey bir eğri ise tam tersi bir duyarlılığı ifade ederdi.

Azalan verimler yasası, üretim faktörlerinden en az birinin (genellikle sermaye veya toprak) sabit kaldığı Kısa Dönem’de ortaya çıkar. Sabit bir faktöre değişken bir faktör (işçi gibi) eklendikçe, başlangıçta verim artsa da belirli bir noktadan sonra her ek işçinin toplam üretime katkısı (marjinal ürün) azalmaya başlar. Uzun dönemde tüm faktörler değişken olduğu için bu yasa yerine ölçeğe göre getiriler incelenir.

Kısa dönemli üretim analizinde, Ortalama Toplam Maliyet (ATC) eğrisi başlangıçta artan verimler (düşen marjinal maliyet) nedeniyle azalır. Ancak üretimin belirli bir aşamasından sonra “Azalan Marjinal Verimler Yasası” devreye girer. Değişken faktörün (işçi) verimliliği azaldıkça birim maliyetler (MC) hızla artmaya başlar ve ATC eğrisini yukarı doğru çekerek ona tipik “U” şeklini verir. Diğer şıklar uzun dönemli analizlerle veya tüketici teorisiyle ilgilidir.

Arz kanunu, bir malın fiyatı ile arz edilen miktar arasındaki doğru orantılı ilişkiyi tanımlar. Diğer koşullar sabitken, malın fiyatı arttığında üreticiler daha yüksek kâr elde etmek amacıyla piyasaya daha fazla mal sunmak isterler. Bu durum arz eğrisinin pozitif (yukarı doğru) eğimli olmasına neden olur. A şıkkı talep kanununu tarif etmektedir.

Ekonominin üç temel sorusu vardır: Ne, nasıl ve kimin için? “Nasıl üretileceği” sorusu, üretimin hangi teknolojiyle ve hangi faktör bileşimiyle (emek yoğun mu, sermaye yoğun mu?) yapılacağını belirleyen teknik bir sorundur. Gelir dağılımı (A) “kimin için” sorusunun cevabıdır; tüketici tercihleri (D) ise “ne üretileceği” kararına yardımcı olur.

Oligopol piyasasında birbirini etkileyen az sayıda büyük firma bulunur. Bu piyasanın en karakteristik özelliği “Karşılıklı Bağımlılık”tır; yani bir firmanın fiyat, üretim veya reklam kararı rakiplerini doğrudan etkiler ve rakipler buna göre strateji geliştirir. Bu durum Oyun Teorisi ile analiz edilir. Çok sayıda firma (A) ve serbest giriş-çıkış (C) tam rekabet piyasasına aittir.

Tam rekabet piyasasında uzun dönem dengesinde, piyasaya giriş ve çıkışların serbest olması nedeniyle hiçbir firma piyasa fiyatının üzerinde kâr (süpernormal kâr) edemez. Fiyat (P), Ortalama Maliyetin (AC) en düşük noktasına eşit olduğunda (P = min~AC), firmanın ekonomik kârı sıfıra iner. Ancak firma bu noktada “Normal Kâr” elde etmektedir; yani girişimci kendi emeğinin ve sermayesinin karşılığını (fırsat maliyetini) almaktadır ve piyasada kalmaya devam eder.

İndiferans (farksızlık) eğrisi, tüketiciye aynı toplam tatmini veya faydayı sağlayan farklı mal bileşimlerini gösteren eğridir. Tüketici bu eğri üzerindeki her noktada aynı mutluluk seviyesindedir ve bir noktayı diğerine tercih etmez. Eğrinin dışbükey olması marjinal ikame oranının azaldığını gösterir. Bütçe doğrusu (C) ise tüketicinin satın alma gücünü sınırlar.

Tavan fiyat uygulaması, devletin bir mal için belirlediği “en yüksek” satış fiyatıdır ve denge fiyatının altında belirlenir. Bu uygulamanın temel amacı, zorunlu bir malın fiyatı çok yükseldiğinde tüketicileri korumak ve onların bu mala daha ucuza ulaşmasını sağlamaktır. Öte yandan taban fiyat (B) ve kotalar (C) genellikle üreticileri düşük fiyatlara veya dış rekabete karşı korumak için tasarlanmış müdahalelerdir.

Marjinal Gelir Ürünü (MRP), üretimde kullanılan bir faktörün (işçi, makine vb.) miktarını bir birim artırdığımızda firmanın toplam gelirinde (hasılatında) meydana gelen değişimdir. MRP = Marjinal Ürün (MP) x Marjinal Gelir (MR) olarak hesaplanır. Firmalar, bir işçinin getirdiği ek gelir (MRP), o işçinin maliyetine (ücretine) eşit olana kadar işe alım yaparlar.

Fiyat tavanı, devletin bir mal için belirlediği ve üzerine çıkılamayan en yüksek fiyat sınırıdır. Bu sınır piyasa denge fiyatının altındaysa “bağlayıcı” olur. Fiyat denge fiyatından düşük olduğu için tüketiciler daha fazla almak ister (talep artar) ama üreticiler düşük kâr nedeniyle daha az üretir (arz azalır). Sonuçta piyasada mal bulunamaz ve kıtlık oluşur. Bu da karaborsa veya uzun kuyruklara yol açabilir.

İktisatta uzun dönem, tüm üretim faktörlerinin miktarının değiştirilebildiği zaman dilimidir. Firma yeni fabrikalar kurabilir, makinelerini değiştirebilir veya işçi sayısını istediği gibi ayarlayabilir. Sabit kalan hiçbir girdi olmadığı için “Sabit Maliyet” kavramı kalmaz ve tüm maliyetler üretim miktarıyla birlikte değiştiği için “Değişken” hale gelir.

Talebin gelir esnekliği, gelirdeki yüzde değişimin talebe etkisidir. Negatif olması, gelir arttıkça o mala olan talebin azalması demektir. Bu durum “Düşük Mallar” (örneğin; kalitesiz gıdalar, eski teknoloji ürünler) için geçerlidir. İnsanlar zenginleştikçe bu malları tüketmeyi bırakıp daha kaliteli alternatiflere yönelirler. Normal mallarda ise gelirle talep aynı yönde artar (pozitif esneklik).

Tam rekabet piyasasında çok sayıda küçük firma vardır ve hiçbiri fiyatı etkileyemez (fiyat alıcıdırlar). Piyasa fiyatından ne kadar mal sunarlarsa sunsunlar hepsini satabilirler. Bu nedenle bireysel firmanın karşılaştığı talep eğrisi sonsuz esneklikte, yani yatay eksene paralel bir doğrudur. Bu eğri üzerinde Fiyat = Marjinal Gelir = Ortalama Gelir eşitliği geçerlidir.

Ölçeğe göre getiriler uzun dönemli bir analizdir. Girdilerin tamamı aynı oranda artırıldığında üretimin bu orandan daha az artmasına “Ölçeğe Göre Azalan Getiri” denir. Genellikle bir fabrika aşırı büyüdüğünde yönetim zorlukları, bürokrasi ve koordinasyon kayıpları nedeniyle verimlilik düşer ve bu durum ortaya çıkar. Kısa dönemde görülen durum ise azalan marjinal verimlerdir (A şıkkı).

Monopolistik rekabette firmalar ürünlerini farklılaştırarak (marka, paketleme vb.) bir miktar monopol gücü elde ederler. Ancak piyasaya giriş-çıkış serbest olduğu için kısa dönemdeki yüksek kârlar yeni firmaları çeker. Uzun dönemde talep azalarak Ortalama Toplam Maliyet (ATC) eğrisine teğet hale gelir. Sonuçta ekonomik kâr sıfır olur ve firmalar sadece normal kâr elde ederler.

Tam rekabet piyasasında firma kârını maksimize etmek için fiyatı marjinal maliyetine eşitler (P = MC). Bu nedenle her fiyat seviyesinde ne kadar üreteceğini gösteren Marjinal Maliyet (MC) eğrisi, firmanın arz eğrisini oluşturur. Ancak firma, fiyat Ortalama Değişken Maliyetin (AVC) altındaysa üretim yapmaz. Dolayısıyla arz eğrisi, MC eğrisinin AVC minimum noktasının üzerinde kalan kısmıdır.

Çapraz fiyat esnekliği, bir malın fiyatındaki değişimin başka bir malın talebine etkisini ölçer. Pozitif olması, birinin fiyatı artınca diğerinin talebinin de artması demektir. Bu durum birbirinin yerine geçebilen “İkame Mallar” (örneğin; çay ve kahve) için geçerlidir. Tamamlayıcı mallarda (benzin-araba) ise fiyat artışı diğer malın talebini azaltır ve esneklik negatiftir.

Dışsallıklar, bir üretim veya tüketim faaliyetinin o işe taraf olmayan üçüncü kişilere sağladığı fayda ya da yüklediği maliyettir. Piyasa fiyatları sadece üretici ve tüketicinin özel maliyetlerini/faydalarını içerir; çevre kirliliği gibi sosyal maliyetleri veya eğitim gibi sosyal faydaları hesaba katmaz. Bu durum kaynakların yanlış dağılmasına yol açarak piyasa başarısızlığı yaratır.

Kamu malları iki temel özelliğe sahiptir: 1) Rakip Olmayan Tüketim: Bir kişinin bu malı kullanması başkasının kullanabileceği miktarı azaltmaz (örneğin sokak lambası). 2) Dışlanamazlık: Malın bedelini ödemeyenlerin o maldan faydalanması engellenemez (örneğin milli savunma). Bu özellikler “bedavacı sorunu” yarattığı için bu mallar genellikle devlet tarafından üretilir.