Sanat tarihi; insanlığın ilk nesnel üretimlerinden anıtsal mimari yapılara, inanç sistemlerinin sembolik dışa vurumlarından imparatorlukların görsel propaganda araçlarına kadar uzanan estetik ve kültürel evrimi inceler. İlk insanların yaşam mücadeleleri, doğayla kurdukları bağlar ve inanç sistemleri, zaman içinde mimarlık, heykel, seramik ve resim sanatının temel taşlarını oluşturmuştur.
Prehistorik Dönemler, Paleolitik Sanat ve Neolitik Taş Teknolojileri
İnsanın henüz yerleşik üretici ekonomiye geçmediği, avcılık ve toplayıcılıkla yaşamını sürdürdüğü dönem Paleolitik Çağ (Eski Taş Çağı) olarak adlandırılır. Bu çağda taştan tek veya çift taraflı el baltaları üretilmiş; kemik iğne, mızrak ve zıpkınlar geliştirilmiştir. Mağara duvar resimleri ile fildişi ve taştan yapılan küçük heykelcikler Paleolitik dönemin en belirgin estetik verileridir. Üretici yaşama geçişi simgeleyen Neolitik Çağ’da ise tarım ve hayvancılık başlamış, yerleşik yaşam gelişmiş; volkanik püskürtmelerle oluşan keskin yüzeyli Obsidiyen (volkanik cam) malzemesi alet ve silah yapımında yaygın olarak kullanılmıştır. İnanç sistemleriyle ilgili dinsel uygulama, yapı ve törenlerin tamamını kapsayan kavrama ise Kült denilmektedir.
Anadolu Uygarlıkları: Frig Mimarisi, Gordion ve Fibula İşçiliği
Anadolu arkeolojisinde Friglerin kentleşme ve mimarlık alanında ulaştıkları düzeyin en net izlendiği ana yerleşim merkezi Gordion’dur. Ankara’nın Polatlı ilçesi yakınlarındaki bu merkez, Frig kralı Midas ile ilişkilendirilen buluntular ve anıtsal tümülüsleriyle tanınır. Frigler özellikle metal işçiliğinde büyük bir yetkinliğe ulaşmışlardır. MÖ 9. yüzyılda Frig Uygarlığı’nda geliştirilen ve günümüz çengelli iğnesinin tarihsel atası sayılan giysi takısına Fibula adı verilmektedir. Anadolu coğrafyası, zengin hammadde yatakları ve mimari gelenekleriyle antik dünyanın en özgün maden ve yapı kültürlerine ev sahipliği yapmıştır.
Asya Sanat Geleneği: Pers Kentleri, Budist Stupa ve Hint Kaya Mimarisi
Doğu sanatında Pers İmparatorluğu’nun törensel merkezleri ve Asya’nın dinsel yapıları ön plana çıkar. I. Darius tarafından Şiraz’ın kuzeydoğusunda kurdurulan ve Pers İmparatorluğu’nun görkemli başkenti olan kent Persepolis’tir. Hint alt kıtasında ve Budist mimarisinde Buda’ya ait kutsal emanetlerin saklandığı, dairesel kaide üzerinde yükselen kubbe örtülü yapılara Stupa denilmektedir. Hindistan’daki Ellora Mağaraları’nda tek bir kaya kütlesinin devasa ölçekte oyulmasıyla oluşturulan, heykelsi dış yapısı ve yanındaki kaya fil heykelleriyle tanınan muazzam yapı ise Kailasa Mabedi’dir. Konfüçyüs geleneğinde resmi ve kamusal törenler için kullanılan yapı türü Dink olarak adlandırılırken; Japon resim sanatı Çin’de olduğu gibi Yazı (kaligrafi) sanatından evrilmiştir.
Klasik Batı Sanatı: Yunan Kap Formları, Roma Anıtları ve Mimarisi
Antik Yunan ve Roma uygarlıkları Batı sanatının form dilini şekillendirmiştir. Arkaik ve Klasik Dönem Yunan dünyasında su taşımak ve saklamak amacıyla kullanılan, iki yatay ve bir dikey kulpa sahip üç kulplu büyük pişmiş toprak kaplara Hydria adı verilir. Tanrıların heykellerinin barındırıldığı ve ibadet amacıyla kullanılan kutsal yapılar genel olarak Tapınak olarak adlandırılırken; kentlerin merkezini oluşturan, ticari, sosyal ve siyasal hayatın geçtiği ve çevresine değişik işlevli yapıların inşa edildiği meydanlara Agora denilmektedir. Geç Klasik Dönem’in en görkemli yapılarından olan Halikarnasos (Bodrum) Kral Mausolos’un Anıtsal Mezarı (Mausoleion); Skopas, Timotheus, Bryaxis ve Leochares gibi dönemin en ünlü heykeltıraşlarının ortak çalışmasıdır. Roma sanatında İmparator Traianus’un Dacia seferindeki askerî başarılarını helezonik kabartmalarla ölümsüzleştiren anıt Traianus Sütunudur. Roma’da imparatorların zaferlerinin anısına Zafer Takları inşa edilirken; Etrüsk merkezlerinde bulunan pişmiş topraktan serbest heykellerde Arkaik Dönem Yunan heykel sanatının belirgin etkileri görülür. Veii Apollonu bu etkinin en tanınmış örneğidir ve Arkaik gülümseme, stilize saç ve giysi kıvrımları ile frontal duruş gibi özellikler taşır.
Bizans Sanat Gelenekleri: İkonografik Sahneler, Deesis ve Mimarisi
Erken Bizans Dönemi seramiklerinde kırmızı renkli astar kullanımı oldukça yaygındır. Bizans ikonografisinde kutsal kişilerin ve sahnelerin ahşap veya taşınabilir zemin üzerine resmedildiği dini tablolara İkon denilmektedir. İkonlar yalnızca dekoratif değil, aynı zamanda derin dini ve sembolik anlamlar taşıyan eserlerdir. Konstantinos Lips Manastır Kilisesi (bugünkü Fenari İsa Camii) kazılarında ele geçen taşınabilir mozaikler grubunun en önemli örneği Azize Eudoksia İkonasıdır. İsa’nın merkezde yer aldığı, sağında Meryem’in, solunda Vaftizci Yahya’nın insanlığın bağışlanması için yakarışta bulunduğu sahneye Deesis adı verilir. Bir din şehidinin (martir) mezarı veya kutsal kalıntıları üzerine inşa edilen merkezi planlı Erken Hristiyan yapılarına Martyrion denilmektedir. IV. Haçlı Seferi sonrası İznik’te kurulan Bizans Devleti’nin (Laskarisler Dönemi) günümüze ulaşan korunmuş tek sivil saray örneği ise İzmir Kemalpaşa’daki Nymphaion Sarayıdır.
25 soru
Şıkka dokun, anında açıklamasını gör — ya da çalışma modunda tüm cevapları aç.
Soru 1
İnsanın henüz üretime geçmediği ve doğada bulduklarıyla geçindiği, taştan iki ya da tek taraflı el baltası, uzun yaprak biçiminde bıçakların kullanıldığı, sonlarına doğru kemikten iğneler, mızrak uçları, zıpkın ve oltaların üretildiği, taştan ve fildişinden heykelciklerin ve mağaralarda duvar resimlerinin yapıldığı dönem aşağıdakilerden hangisidir?
CDoğru cevap
Açıklama
Paleolitik, yani Eski Taş Çağı, insanların henüz üretici ekonomiye geçmediği dönemdir. İnsanlar bu dönemde avcılık ve toplayıcılıkla yaşamlarını sürdürmüş ve taşlardan çeşitli araçlar üretmiştir. Mağara resimleri, heykelcikler ve kemikten yapılan av araçları da Paleolitik dönemin önemli özelliklerindendir.
Soru 2
Volkanik püskürtmelerle ortaya çıkmış ve özellikle Neolitik Çağ’da yaygın olarak alet yapımında kullanılmış volkanik camdan madde aşağıdakilerden hangisidir?
DDoğru cevap
Açıklama
Obsidiyen, volkanik faaliyetler sonucunda oluşan doğal bir volkanik camdır. Keskin kenarlar oluşturabildiği için tarih öncesi dönemlerde bıçak, ok ucu ve çeşitli kesici aletlerin yapımında kullanılmıştır. Özellikle Neolitik Çağ’da obsidiyen önemli bir hammadde hâline gelmiştir.
Soru 3
İnanç sistemiyle ilgili yapı ve uygulamaların tümüne verilen isim nedir?
DDoğru cevap
Açıklama
Kült, belirli bir inanç sistemi çevresinde ortaya çıkan dinsel uygulama, tören ve ibadetlerin genel adıdır. Mabet veya tapınak ise ibadetlerin gerçekleştirildiği yapıyı ifade eder. Soruda yalnızca yapı değil, inanç sistemiyle ilgili yapı ve uygulamaların tümü sorulduğu için doğru cevap külttür.
Soru 4
Friglerin kentleşme ve mimarlık alanında ulaştıkları düzeyin en iyi izlenebildiği yerleşim merkezi aşağıdakilerden hangisidir?
CDoğru cevap
Açıklama
Gordion, Frig uygarlığının en önemli siyasi ve kültürel merkezlerinden biridir. Ankara’nın Polatlı ilçesi yakınlarında bulunan Gordion, Friglerin kentleşme ve mimari anlayışı hakkında önemli bilgiler vermektedir. Friglere ait anıtsal yapılar ve tümülüsler bu merkezde yoğun olarak görülür.
Soru 5
MÖ 9. yüzyılda Frig Uygarlığı’nda gelişen ve çengelli iğnenin atası olduğuna inanılan takı aşağıdakilerden hangisidir?
ADoğru cevap
Açıklama
Fibula, giysileri tutturmak amacıyla kullanılan çengelli iğne benzeri bir takıdır. Frigler özellikle metal işçiliğinde gelişmiş ve fibulaları hem işlevsel hem de süs amaçlı kullanmıştır. Bu nedenle çengelli iğnenin atası olarak kabul edilen takı fibuladır.
Soru 6
Japonya’da resim, Çin’de olduğu gibi —– sanatından gelişmiştir. Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yeri aşağıdakilerden hangisi doğru olarak tamamlar?
CDoğru cevap
Açıklama
Çin kültürü, Japon sanatının gelişiminde çok güçlü bir etkiye sahip olmuştur. Özellikle Çin yazı ve kaligrafi geleneği Japonya’ya aktarılmış ve zaman içinde Japon sanatının önemli unsurlarından biri hâline gelmiştir. Bu nedenle cümledeki boşluğa yazı kelimesi getirilmelidir.
Soru 7
I. Darius’un Şiraz’ın 70 km kuzeydoğusunda kurdurduğu ve İmparatorluğun başkenti yaptığı kent aşağıdakilerden hangisidir?
ADoğru cevap
Açıklama
Persepolis, Pers İmparatorluğu’nun en önemli kentlerinden biridir. I. Darius döneminde büyük bir kraliyet ve tören merkezi olarak geliştirilmiştir. Şiraz yakınlarında bulunan Persepolis, Pers sanatının ve mimarisinin en görkemli örneklerinden bazılarını barındırır.
Soru 8
Buda’ya ait eşyaların korunduğu dairesel tabanlı bir kaide üstünde yükselen silindirik gövdeli kubbe örtülü, kutsal makamlara ne ad verilir?
EDoğru cevap
Açıklama
Stupa, Budist mimarisinin önemli yapı türlerinden biridir. Buda’ya veya Budist din büyüklerine ait kutsal kalıntıların korunması amacıyla yapılmıştır. Kubbe biçimli yapısı ve kutsal emanetleri barındırması nedeniyle soruda tanımlanan yapı stupadır.
Soru 9
Caynak/Merkezi Hindistan üslubunun önemli eserlerinden Bombay’ın doğusundaki Ellora’da, 30 metre yükseklikteki kayanın içinden oyularak bir bütün olarak çıkarılan kaya kütlesinin etrafı temizlenerek merkeze alınan, dışının heykel gibi biçimlendirildiği, içi oyularak mekânların yapıldığı, duvar ve ayaklarında hayali yaratıkların kabartma tasvirleri ve çok kaliteli bir işçiliğin bulunduğu, yanında kayadan oyularak yapılmış iki büyük fil heykeli ve iki dikili taş bulunan eser aşağıdakilerden hangisidir?
EDoğru cevap
Açıklama
Kailasa Mabedi, Hindistan’daki Ellora Mağaraları’nın en ünlü eserlerinden biridir. Yapı, taşların üst üste konulmasıyla değil, doğrudan kayanın oyulmasıyla oluşturulmuştur. Anıtsal boyutu, heykelsi dış görünümü ve zengin kabartmaları nedeniyle Hint kaya mimarisinin en önemli örneklerinden kabul edilir.
Soru 10
Aşağıdakilerden hangisi şehrin ileri gelenleri adına yapılan, kompleks bir yapı sunan, içlerinde kutsal tasvirlerin konulduğu iconostas ile bir sunak bulunsa da tören ve toplanma amaçlarıyla da kullanılan bir nevi resmi yapılardan oluşan Konfüçyüs mabedi türüdür?
CDoğru cevap
Açıklama
Dink, Konfüçyüs geleneğiyle ilişkili dinsel ve kamusal yapı anlayışında kullanılan bir yapı türüdür. Bu tür yapılar yalnızca ibadet amacıyla değil, törenler ve toplumsal toplantılar için de kullanılabilmiştir. Soruda tanımlanan Konfüçyüs mabedi türü Dink olarak verilmiştir.
Soru 11
Eski Yunan uygarlığında Arkaik ve Klasik Dönem’de kullanılan üç kulplu büyük su kaplarına ne ad verilir?
DDoğru cevap
Soru 12
Roma forumunda bulunan 40 m yüksekliğindeki anıt sütunun gövdesinde, imparatorun Dacia Seferi’ni betimleyen kabartmaların, helezonik olarak yukarı doğru dönerek yükseldiği, askerî seferin başından sonuna kadar savaşın önemli anlarının tasvir edildiği anıtı aşağıdaki imparatorlardan hangisi inşa ettirmiştir?
BDoğru cevap
Açıklama
Soruda anlatılan yapı Traianus Sütunudur. Roma’da bulunan bu sütunun gövdesinde Traianus’un Dacia seferlerini anlatan uzun bir kabartma kuşağı yer alır. Kabartmalar sütunun gövdesi boyunca helezon şeklinde yükselir ve savaşın çeşitli sahnelerini ayrıntılı biçimde gösterir.
Soru 13
Skopas, Timotheus, Bryaxis ve Leochares’in birlikte çalıştıkları Geç Klasik Dönem’in en önemli anıtı kabul edilen eser aşağıdakilerden hangisidir?
BDoğru cevap
Açıklama
Halikarnasos Mausoleion’u, Geç Klasik Dönem’in en önemli anıtlarından biridir. Yapının heykel ve süsleme çalışmalarında Skopas, Timotheus, Bryaxis ve Leochares gibi dönemin ünlü sanatçıları görev almıştır. Bu nedenle yapı, antik dünyanın önemli sanat eserlerinden biri olarak kabul edilir.
Soru 14
Yunan kentlerinin merkezini oluşturan, çevresine değişik işlevli yapıların inşa edildiği meydanlara ne ad verilir?
BDoğru cevap
Açıklama
Agora, Antik Yunan kentlerinin önemli kamusal ve sosyal merkezlerinden biridir. Ticaret, siyaset, toplantılar ve günlük sosyal yaşam gibi birçok faaliyet burada gerçekleşmiştir. Çevresinde farklı işlevlere sahip yapıların bulunduğu kent meydanı anlamında kullanıldığı için doğru cevap Agoradır.
Soru 15
Etrüsk merkezlerinde bulunmuş pişmiş topraktan yapılmış serbest heykeller, —— Dönem Yunan heykellerinden esinlenmiştir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yeri aşağıdakilerden hangisi doğru olarak tamamlar?.
EDoğru cevap
Açıklama
Etrüsk sanatında, özellikle MÖ 6. yüzyıla (Arkaik Dönem) tarihlenen pişmiş toprak (terracotta) serbest heykeller, güçlü bir şekilde Arkaik Dönem Yunan heykeltıraşlığından esinlenmiştir.
En bilinen örnek Veii Apollon’u (Apollo of Veii, yaklaşık MÖ 510-500)’dur. Bu heykelde:
Arkaik gülümseme (Archaic smile)
Stilize saç ve giysi kıvrımları
Frontal (önden) duruş ve anatomik özellikler
gibi Arkaik Yunan kouros ve kore heykellerinin belirgin üslup özellikleri görülür.
Etrüskler bu dönemde Yunan sanatıyla yoğun ticari ve kültürel ilişki içindeydiler; özellikle İonia bölgesinden gelen etkiler belirgindir. Klasik ve Helenistik dönem etkileri daha sonraki Etrüsk eserlerinde görülse de, pişmiş toprak serbest heykellerin en karakteristik ve erken örnekleri Arkaik Dönem Yunan heykellerinden esinlenmiştir.
Bu nedenle boşluğa Arkaik gelmelidir.
Soru 16
Erken Bizans Dönemi’nde yoğun olarak hangi renk seramik astarı kullanılmıştır?
ADoğru cevap
Açıklama
Erken Bizans seramiklerinde kırmızı renkli astarların kullanımı oldukça yaygındır. Seramik üretiminde kullanılan kil ve pişirme teknikleri bu renklerin ortaya çıkmasında etkili olmuştur. Bu nedenle verilen seçenekler içinde doğru cevap kırmızıdır.
Soru 17
Aşağıdakilerden hangisi Konstantinos Lips Manastır Kilisesi kazılarında ele geçmiş taşınabilir mozaikler grubunda yer alan bir ikonadır?
ADoğru cevap
Açıklama
Açıklama: Konstantinos Lips Manastır Kilisesi (bugünkü Fenari İsa Camii) kazılarında (özellikle 1929 Macridy kazıları ve sonraki çalışmalar) bulunan en önemli taşınabilir ikonalardan biri Azize Eudoksia (Eudokia) İkonası’dır.
Bu ikona:
10. yüzyıla (Orta Bizans) aittir.
Beyaz mermer üzerine renkli taş ve cam parçalarıyla (opus sectile / inlay tekniği) yapılmıştır.
Yaklaşık 66 x 28 cm boyutlarındadır.
Güneybatı çatısı şapelinin dışında, ters çevrilmiş halde ele geçmiştir.
Günümüzde İstanbul Arkeoloji Müzesi’nde sergilenmektedir.
Kaynaklarda “inlaid icon of St. Eudokia” veya “Azize Eudokia mozaiği/ikonası” olarak anılır ve Lips Manastırı’nın en karakteristik buluntularından biri kabul edilir. Diğer şıklardaki ikonalar bu kilisenin kazı buluntuları arasında yer almaz.
Soru 18
1204 yılında IV. Haçlı Seferi sonrası İznik’te kurulan Bizans Devleti’nin (Laskaris Dönemi) İzmir, Kemalpaşa’da yer alan korunmuş tek sivil yapısı olan saray aşağıdakilerden hangisidir?
EDoğru cevap
Açıklama
Açıklama: 1204’te IV. Haçlı Seferi sonucunda İstanbul’un Latinler tarafından işgal edilmesiyle İznik’te kurulan Bizans Devleti (İznik İmparatorluğu / Laskaris Dönemi), Laskaris hanedanı tarafından yönetilmiştir. Bu dönemde imparatorların kışlık/yazlık ikametgâhı olarak kullandığı ve günümüze ulaşmış tek önemli sivil (saray) yapı, İzmir’in Kemalpaşa ilçesinde (antik adıyla Nymphaion / Nif) bulunan Nymphaion Sarayı’dır.
Bu yapı:
Laskarisler döneminde (özellikle II. Theodoros Laskaris ve III. Ioannes Vatatzes zamanında) tercih edilen bir saraydır.
III. Ioannes Vatatzes burada ölmüş, VIII. Mikhael Palaiologos burada taç giymiş ve önemli antlaşmalar (Nymphaion Antlaşması) burada imzalanmıştır.
Günümüzde “Laskaris Sarayı” veya halk arasında “Kız Kulesi” olarak da anılır.
Diğer seçenekler (Myrelaion, Magnaura, Rhegion, Secundianae) İstanbul’daki veya farklı dönemlere ait saraylardır; Laskaris Dönemi’nin Kemalpaşa’daki korunmuş sivil yapısı değildir.
Soru 19
İsa’nın sağında Meryem, solunda Vaftizci Yahya ile birlikte tasvir edildiği ve kimi zaman meleklerin ve havarilerin de eşlik ettiği, İsa, Meryem ve Yahya’nın günahkârlar için Tanrı’dan bağışlanma dilediği sahneye ne ad verilir?
DDoğru cevap
Açıklama
Deesis, Bizans sanatında İsa’nın merkezde, Meryem ve Vaftizci Yahya’nın ise iki yanında yer aldığı önemli bir tasvir türüdür. Meryem ve Yahya’nın insanlık adına İsa’ya yakarışta bulunması sahnenin temel anlamını oluşturur. Bu nedenle soruda tarif edilen sahne Deesis olarak adlandırılır.
Soru 20
Bir din şehidinin mezarı üzerine inşa edilen merkezi planlı Erken Hristiyan yapısı aşağıdakilerden hangisidir?
ADoğru cevap
Soru 21
Antik Yunan mimarisinde tanrıların heykellerinin bulunduğu ve ibadet amacıyla kullanılan kutsal yapılara genel olarak ne ad verilir?
BDoğru cevap
Açıklama
Antik Yunan’da tanrılara adanan kutsal yapılara tapınak adı verilir. Tapınağın içinde genellikle tanrının heykelinin bulunduğu kutsal bölüm yer alırdı. Agora ve gymnasion gibi yapılar ise farklı sosyal ve kamusal işlevlere sahipti.
Soru 22
Neolitik Çağ’ın en önemli özelliklerinden biri aşağıdakilerden hangisidir?
CDoğru cevap
Açıklama
Neolitik Çağ, insanların üretici yaşama geçtiği önemli bir dönemdir. Tarım yapılmaya ve hayvanlar evcilleştirilmeye başlanmış, bunun sonucunda yerleşik yaşam gelişmiştir. Bu nedenle Neolitik Çağ’ın en belirgin özelliklerinden biri tarım ve hayvancılığın başlamasıdır.
Soru 23
Roma sanatında imparatorların askerî başarılarını ve önemli zaferlerini anlatmak amacıyla yapılan anıtsal yapılara aşağıdakilerden hangisi örnek gösterilebilir?
ADoğru cevap
Açıklama
Roma sanatında zafer takları, imparatorların askerî başarılarını ve önemli zaferlerini anmak amacıyla yapılmıştır. Bu yapıların üzerinde savaş sahnelerini ve imparatorun başarılarını anlatan kabartmalar bulunabilir. Bu nedenle Roma’nın zaferleriyle ilişkili anıtsal yapı türü Zafer Takıdır.
Soru 24
Bizans sanatında İsa, Meryem, azizler ve diğer kutsal kişilerin tasvir edildiği dini resimlere ne ad verilir?
BDoğru cevap
Açıklama
İkon, özellikle Bizans ve Ortodoks Hristiyan sanatında kutsal kişilerin ve dini sahnelerin tasvir edildiği resimlere verilen addır. İkonlar yalnızca dekoratif amaç taşımaz, aynı zamanda dini ve sembolik anlamlar içerir. İsa, Meryem ve azizlerin tasvirleri Bizans ikon sanatının önemli örnekleridir.
Soru 25
Aşağıdakilerden hangisi Frig uygarlığıyla doğrudan ilişkilendirilen önemli yerleşim merkezidir?
ADoğru cevap
Açıklama
Gordion, Frig uygarlığının başlıca siyasi ve kültürel merkezidir. Frig kralı Midas ve Friglere ait birçok arkeolojik buluntu Gordion ve çevresinde ortaya çıkarılmıştır. Diğer seçeneklerdeki Efes, Bergama, Milet ve Didyma ise daha çok Batı Anadolu’daki Yunan ve Helenistik kültürlerle ilişkilidir.