Diğer 15 soru

SNT402U Sanat Tarihi Ünite 1

Kaynak: https://lolonolo.com/2026/04/18/snt402u-sanat-tarihi-unite-1/

📖 Konu özeti (sınav öncesi tekrar)

SNT402U Sanat Tarihi Ünite 1 Tarih Öncesi ve İlk Çağ’da Anadolu, Mezopotamya ve Eski Mısır Sanatı

Giriş: Tarih Öncesi ve Tarih Çağları

Günümüzden yaklaşık beş bin yıl önce, ilk kez Mezopotamya coğrafyasında Sümerler tarafından kullanılan yazı, insanlığın en büyük buluşlarından biridir. Tarih yazıyla (MÖ 3200) başlatılmakta; yazının bulunuşundan önceki uzun evre tarih öncesi (prehistorik), yazının bulunuşundan günümüze kadar geçen evre ise tarih çağları olarak adlandırılmaktadır. Anadolu için tarihin başlangıcı, Asur ticaret kolonileri vasıtasıyla yazının Anadolu’ya girdiği MÖ 1950’lerdir.

İnsanlığın tarih öncesi çağları Taş Devri (MÖ 2,5 milyon yıl – MÖ 5.500) ve Maden Devri olmak üzere iki ana başlık altında toplanır. Maden Devri de kendi içinde Bakır (Kalkolitik) (MÖ 5500–MÖ 3000), Tunç (MÖ 3000–1200) ve Demir Devri olarak üç ana gruba ayrılmaktadır.

Tarih Öncesi: Taş Devri

Taş Devri; Paleolitik (Eski Taş), Mezolitik (Orta Taş) ve Neolitik (Yeni Taş) olmak üzere üçe ayrılır. Paleolitik Devir, insanın henüz üretime geçmediği ve doğada bulduklarıyla geçindiği dönemdir; ateşin keşfi medeniyetin ilk adımını oluşturur. Mezolitik Devir’de avcılık ve toplayıcılık yerini mevsimlik ve kalıcı yerleşmeye bırakmaya başlamış, dönemin sonunda köpek ilk evcilleştirilen hayvan olmuştur.

Neolitik Devir’de yerleşik yaşama geçiş bilim insanlarınca “devrim” olarak nitelendirilir. Bu dönemde ekip biçme, tarım kültürü ve su kenarlarına yerleşim yaygınlaşmıştır. Mağara duvar resimlerinin en önemlileri Fransa’daki Lascaux ve İspanya’daki Altamira Mağarası’nda bulunmaktadır. Bu “hayvan üslubu” resimlerin, avcının avını tanıması ve avın iyi geçmesi amacıyla yapıldığı düşünülmektedir. Taş Devri’nin en eski anıtları Neolitik Dönem’de görülmeye başlar: dikilitaşlar (menhirler), onlardan doğan dolmenler ve kromlekler bu dönemin anıtsal yapılarıdır. İngiltere’deki Stonehenge en iyi kromlek anıt grubunu oluşturmaktadır.

Anadolu’da Tarih Öncesi ve İlk Çağ Sanatı

Anadolu’da Paleolitik Devir (MÖ 40.000–10.000) yerleşimlerinin en önemlileri; Antalya çevresindeki Karain, Beldibi, Belbaşı, Alanya’daki Kadıini ve Hatay’daki Üçağızlı Mağralarıdır. Neolitik Devir’de (MÖ 9.000–7.000) yerleşik köyler oluşmuş, tarıma başlanmış, hayvanlar evcilleştirilmiş ve ilk kez kilden çanak çömlek üretilmiştir. Bu dönemin en önemli yerleşimi Konya Ovası’ndaki Çatalhöyük’tür. Hiç sokak bulunmayan bu yerleşimde kerpiç duvarlı dikdörtgen evler ve tapınak odaları bulunmaktadır. Çatalhöyük kazılarında çok sayıda Tanrı Ana heykelciği ele geçmiştir.

Anadolu’da İlk Çağ sanatında Hitit, Urartu, Frig ve Lidya uygarlıkları öne çıkar. Hitit uygarlığının başkenti Hattuşa’da (Boğazköy) kalın surlar, ahşap sütunlu tapınaklar ve anıtsal heykel sanatının ilk örnekleri olan sfenks heykelleri bulunmaktadır. Hitit kabartmalarında ilahi varlıklar, krallar, savaş sahneleri ve kutsal ziyafet sahneleri işlenmiştir. Urartu Krallığı (MÖ 9.–6. yüzyıllar) kültürel birliği ve maden işçiliğiyle öne çıkar; çivi yazılı altın, gümüş, bronz ve demir eserler önemli merkezlerde ele geçmiştir. Frig uygarlığının (Gordion) en özgün sanat dalı ahşap işçiliği ve mobilyacılıktır; ayrıca Frig tümülüslerinden bronz fibulalar, kazanlar ve kemerler çıkmıştır. Lidyalıların insanlığa en büyük katkısı ise parayı icat etmiş olmalarıdır.

Mezopotamya’da Tarih Öncesi ve İlk Çağ Sanatı

Mezopotamya; Dicle ve Fırat Nehirleri arasında yer alan, günümüzde Irak, Kuzeydoğu Suriye, Güneydoğu Anadolu ve Güneybatı İran topraklarından oluşan bölgedir. Yerleşik yaşam, tarım, hayvanların evcilleştirilmesi, çanak çömlek üretimi ve yazının geliştirilmesi gibi insanlığın en temel adımları bu coğrafyada atılmıştır.

Çanak Çömlekli Neolitik evrede kültürler ilk bulundukları merkezlerin adıyla anılmıştır: Hassuna, Samarra, Halaf ve Obeyd kültürleri hem bir kenti hem de geniş bölgelerde farklı zaman dilimlerinde kabul gören kültürel unsurları ifade eder.

Sümer uygarlığının en eski merkezi Uruk’tur. Sümerlerin yarattığı ziggurat (kule tapınak) yapı tipi bu dönemin simgesidir; Beyaz Tapınak ilk örneklerden biridir. MÖ 3200’de geliştirilen çivi yazısı, üç bin yıla yakın süre Akkad, Babil, Pers, Hitit ve Urartu gibi pek çok toplum tarafından kullanılmıştır. Akkad sanatı sarayın ve kralın yüceltilmesi teması üzerine kuruludur; propaganda amaçlı kabartma ve steller önemli örneklerdir. Asur sanatında saray duvarlarını süsleyen kabartmalar ve insan başlı kanatlı Lamaşşu heykelleri öne çıkar. Babil uygarlığında ise Hammurabi Steli ve İştar Kapısı dönemin en önemli eserleridir.

Eski Mısır Uygarlığı ve Sanatı

Mısır uygarlığı, eşsiz coğrafi konumu sayesinde kültürel sürekliliğini yaklaşık üç bin yıldan fazla devam ettirebilmiştir. Yaşamın tüm alanları Nil Nehri’nin dönemleri ve akışına göre yönlendirilmiştir. Mısır tarihi; Eski Krallık (MÖ 3100–2150), Orta Krallık (MÖ 2050–1650), Yeni Krallık (MÖ 1570–935) ve Geç Dönem (MÖ 935–343) olmak üzere dört ana bölümde incelenmektedir. 1799’da bulunan Rosette (Reşit) Taşı ve J. F. Champollion’un 1822’deki çalışması, hiyeroglif yazısının çözümlenmesini sağlamıştır.

Mısır inancında ölümden sonra yaşamın devam ettiği fikri her şeyi biçimlendirmiştir. Mumyalama ve anıtsal mezar geleneği bu inançtan doğmuştur. Mısır tanrıları hayvan formlarıyla temsil edilir: çakal başlı Anubis, doğan başlı Horus, inek başlı Hator bunların en tanınmışlarıdır.

Piramitler firavunlar için yapılmış anıtsal mezar yapılarıdır. İlk piramit Firavun Zoser için mimar İmhotep tarafından Sakkara’da inşa edilmiş, basamaklı biçimi nedeniyle basamaklı piramit adını almıştır. Giza’daki üç büyük piramit (Keops, Kefren, Mikerinos) Orion takım yıldızlarının gökteki dizilişine göre konumlandırılmıştır. Mısır tapınakları tapınma yerleri olduğu kadar devlet, tarım yönetimi ve bilimsel çalışmaların da merkeziydi. Karnak Tapınağı ve Kraliçe Hatshepsut’un mezar tapınağı dönemin en önemli yapıları arasındadır.

Mısır resminde çok açılı anlatım egemendir: başlar profilden, vücutlar cepheden, ayaklar yandan gösterilir. Hiyerarşik boyutlandırmaya göre firavun resmin merkezinde ve en büyük boyutlu çizilir. Mısır heykeli ise çoğunlukla ayakta, frontal (tam cepheden) duruşlu, kollar aşağı sarkık olarak yontulmuştur. Giza Sfenksi, insan başlı ve aslan vücutlu anıtsal bir heykeldir.

SNT402U Sanat Tarihi Ünite 1 Tarih Öncesi ve İlk Çağ’da Anadolu, Mezopotamya ve Eski Mısır Sanatı

(1. Ünite Değerlendirme ve Ekstra Sorular)

Soru 1

Yeni taş ve odsidiyen aletlerin geliştirildiği, ilk kez anıtsal boyutlarda heykel ve kabartmaların yapıldığı dönem aşağıdakilerden hangisidir?

BDoğru cevap

Açıklama

Neolitik Devir (MÖ 9.000–7.000), yerleşik yaşama geçiş, tarımın başlaması ve hayvanların evcilleştirilmesiyle tanımlanan çağdır. Bu dönemde yeni taş ve obsidiyen aletler geliştirilmiş, ilk kez kilden çanak çömlek üretilmiş, anıtsal boyutlarda heykel ve kabartmalar yapılmıştır. Neolitik Devir’in bilim insanlarınca “devrim” olarak nitelendirilen en önemli özelliği yerleşik yaşama geçiştir. Mezolitik Devir ise daha önce yaşanmış, avcılık ve toplayıcılığın sürdüğü, yalnızca mevsimlik yerleşimin başladığı dönemdir.

Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi Anadolu’da Erken Tunç Çağı’nde yaygın olarak inşa edilen ve iki odadan oluşan ev tipinin adıdır?

ADoğru cevap

Açıklama

Megaron, Anadolu’da Erken Tunç Çağı’nda yaygın olarak inşa edilen ve iki odadan oluşan ev tipidir: girişte küçük bir ön oda, arkada ise ocaklı uzun bir ana oda bulunmaktadır. Gordion kazıları da Friglerin megaron planlı yapılar inşa ettiğini ortaya koymuştur. Troya I yerleşmesindeki evler de megaron tipindedir. Stel dikili anıt taşı, dolmen iki veya daha fazla dikilitaş üzerinde yatay taşların oluşturduğu yapı, ortostad ise duvarların alt bölümlerindeki kabartmalı taş kaplamadır.

Soru 3

Zengin maden yataklarına sahip olması nedeniyle, altın, gümüş, bronz ve demirden üretilmiş miğfer, silahlar, kalkan, ok ucu, at koşum takımları, adak levhaları, tabaklar, bakraçlar, kemerler, ziynet eşyaları ve fibulalar gibi çeşitli maden eserlere sahip uygarlık aşağıdakilerden hangisidir?

CDoğru cevap

Açıklama

Urartu Krallığı (MÖ 9.–6. yüzyıllar) Van Gölü ve çevresinde, zengin maden yatakları bulunan bir coğrafyada varlık göstermiştir. Toprakkale, Çavuştepe, Altıntepe ve Ayanis’te gerçekleştirilen kazılarda çivi yazılı altın, gümüş, bronz ve demirden üretilmiş miğfer, silahlar, kalkanlar, ok uçları, at koşum takımları, adak levhaları, tabaklar, bakraçlar, kemerler, ziynet eşyaları ve fibulalar gibi zengin maden eserler ele geçmiştir. Bu durum Urartu’nun önemli bir maden eşya ve silah üretim merkezi olduğunu kanıtlamaktadır.

Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi, Asur Krallığı’nda insan başlı, hayvan gövdeli, kanatlı ve tek parça taştan yapılmış, ağırlıkları kırk tona ulaşan anıtsal heykellerin adıdır?

EDoğru cevap

Açıklama

Lamaşşu, Yeni Asur sanatına özgü; insan başlı, hayvan gövdeli, kanatlı ve tek parça taştan yapılmış, ağırlıkları kırk tona ulaşan anıtsal heykellerdir. Kötü ruhlardan korumak amacıyla saray girişlerine yerleştirilen bu devasa figürler, Asur iktidarının ve dini inancının en güçlü simgelerindendir. Nimrud’da bulunan lamaşşu heykelleri bugün New York Metropolitan Müzesi’nde sergilenmektedir. Menhir dikilitaş, ortostad kabartmalı duvar kaplaması, stel dikili anıt taşı anlamına gelir.

Soru 5

“Kapısı adını aşk ve savaş tanrıçasından almıştır. Babil kentinin en görkemli bölümünü oluşturan kapının ve çevresindeki surların üzerinde sırlı tuğlalardan aslan, ejder, boğa ve rozet bezemeleri yer almaktadır.” Yukarıdaki tanım aşağıdaki kapılardan hangisini tasvir etmektedir?

DDoğru cevap

Açıklama

İştar Kapısı, yaklaşık MÖ 575 yılında Nebukadnezzar tarafından yaptırılmış ve adını aşk ile savaş tanrıçası İştar’dan almıştır. Babil kentinin en görkemli anıtlarından olan bu kapının ve çevresindeki surların üzerinde mavi ve sarı sırlı tuğlalardan aslan, ejder (mushhuşşu), boğa ve rozet bezemeleri yer almaktadır. Kapının büyük bölümü bugün Almanya’daki Berlin Müzesi’nde, bir bölümü ise İstanbul Arkeoloji Müzesi’nde sergilenmektedir.

Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi, Frig Dönemi’nin özellikle ‘teknolojik’ bir buluşu olup diğer uygarlıklar tarafından da beğenilen ve kullanılan sanat eserleri arasında yer almaktadır?

ADoğru cevap

Açıklama

Fibula, MÖ 9. yüzyılda Frig uygarlığında gelişen ve çengelli iğnenin atası olduğuna inanılan takı/tokalamadır. Dönemin “teknolojik” buluşu olarak nitelendirilen fibulalar, yalnızca Frigler tarafından üretilmekle kalmamış; diğer uygarlıklar tarafından da beğenilerek kullanılmıştır. Gordion kazılarında bulunan tunç fibulalar bugün Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde sergilenmektedir. Lydion ise Lidya uygarlığının krem ve parfüm kapları için ürettiği yüksek konik ayaklı vazo biçimli bir kap türüdür.

Soru 7

Mısır uygarlığının üç bin yıldan fazla aynı bölgede kültürel sürecini devam ettirmesinin ana nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

DDoğru cevap

Açıklama

Mısır uygarlığı, Anadolu ve Mezopotamya gibi bir geçiş bölgesinde yer almadığından yoğun dış işgallere maruz kalmamıştır. Çevresindeki çöller ve denizler doğal bir koruyucu kalkan oluşturmuş; bu eşsiz coğrafi konum, kültürel sürekliliğin yaklaşık üç bin yıldan fazla devam etmesini sağlamıştır. Nil Nehri ise tarım, ulaşım ve yapı malzemesi taşımacılığında yaşamsal bir işlev üstlenmiş; Mısır uygarlığını besleyen temel kaynak olmuştur.

Soru 8

Mısır yazısının okunmasını sağlayan yazılı taşın adı aşağıdakilerden hangisidir?

EDoğru cevap

Açıklama

1799 yılında Mısır’ın Reşit (Rosette) kentinde bulunan bu taş üzerinde aynı metin üç farklı dilde yazılıdır: hiyeroglif, demotik ve Antik Yunanca. J. F. Champollion 1822 yılında bu taşı kullanarak Mısır hiyeroglif yazısını çözmeyi başarmış; böylece Mısır uygarlığına ilişkin araştırmalar büyük bir ivme kazanmıştır. Rosette Taşı’nın çözümlenmesi, Mısır’ın binlerce yıllık tarihinin yazılı kaynaklardan anlaşılmasının önünü açmıştır.

Soru 9

Aşağıdaki dönemlerden hangisinde Mısır piramitleri inşa edilmiştir?

BDoğru cevap

Açıklama

Mısır piramitleri Eski Krallık Dönemi’nde (MÖ 3100–2150) inşa edilmiştir. Bu dönemde inanca göre firavun öldüğünde gökyüzündeki tanrı Ra ile birleşerek tanrılaşıyor, ruhu halkı ile tanrılar arasında bir aracıya dönüşüyordu. Mısır’daki ilk piramit, Firavun Zoser için mimar İmhotep tarafından Sakkara’da inşa edilen basamaklı piramittir. Dördüncü hanedanlık döneminde ise piramit yapımının doruk noktasını oluşturan Giza üçlüsü (Keops, Kefren, Mikerinos) inşa edilmiştir.

Soru 10

İnsanoğlunun ilk defa yerleşik kültüre ve tarımsal üretime geçtiği Taş Devri aşağıdakilerden hangisidir?

BDoğru cevap

Açıklama

Neolitik Devir (Yeni Taş Devri, MÖ 9.000–7.000), insanoğlunun avcılık ve toplayıcılığı bırakarak ilk kez yerleşik kültüre ve tarımsal üretime geçtiği dönemdir. Bu geçiş bilim insanları tarafından “Neolitik Devrim” olarak adlandırılmaktadır. Bu dönemde hayvanlar evcilleştirilmiş, kalıcı köyler kurulmuş, çanak çömlek üretimi başlamış ve anıtsal boyutlarda heykel ile kabartmalar yapılmıştır. Paleolitik Devir avcılık-toplayıcılık dönemi, Mezolitik Devir ise ikisi arasındaki geçiş evresidir.
1. Ünite İçin Ekstra Üretilen Özgün Sorular

Soru 11

Anadolu’da Çanak Çömleksiz Neolitik Dönem’e ait, içinde bezemeli anıtsal boyutlarda steller bulunan tapınakları ve inanca ilişkin özel yapıları ile dönemin olağanüstü eserleri olarak değerlendirilen yerleşim aşağıdakilerden hangisidir?

BDoğru cevap

Açıklama

Şanlıurfa’nın Örencik Köyü yakınlarındaki Göbekli Tepe Höyüğü, Çanak Çömleksiz Neolitik Dönem’e (MÖ 10.000–6.000) aittir. Çapları 10 ile 30 metre arasında değişen yuvarlak ya da oval biçimli taş duvarlı tapınakları ve içlerindeki bezemeli anıtsal stelleriyle bu yerleşim, dönem insanının dinsel alanda ortaya koyduğu ilk olağanüstü eserler arasında sayılmaktadır. Çatalhöyük ise Çanak Çömlekli Neolitik’in en önemli yerleşimi olup daha geç bir tarihe aittir.

Soru 12

Mısır resminde figürlerin çok açılı anlatımla tasvir edilmesi geleneğine göre, aşağıdaki düzenlemelerden hangisi doğrudur?

BDoğru cevap

Açıklama

Mısır sanatçıları perspektif ve tonlama gibi resme derinlik kazandıracak düzenlemelere başvurmaz; bunun yerine çok açılı anlatımı tercih ederdi. Bu anlayışa göre figürlerin başları profilden, vücutları cepheden, ayakları yandan gösterilirdi. Ayrıca ağaç gövdeleri boydan, üstündeki çiçekler yukardan, bir havuz üstten ama içindeki balıklar yandan tasvir edilirdi. Hiyerarşik boyutlandırmaya göre ise firavun ya da tanrı resmin merkezinde ve diğerlerinden daha büyük çizilirdi.

Soru 13

Sümerler tarafından MÖ 3200 yıllarında geliştirilen ve yaklaşık üç bin yıl boyunca Akkad, Babil, Hitit, Pers ve Urartu gibi pek çok toplum tarafından kullanılan yazı türü aşağıdakilerden hangisidir?

CDoğru cevap

Açıklama

Çivi yazısı, Sümerler tarafından bulunan ve çivi şeklinde çeşitli hatların düzenlenmesiyle oluşturulan bir yazı sistemidir. Kil tabletlerin üzerine yazılır ve pişirilerek kalıcı hale getirilirdi; bu levhalara “tablet” adı verilir. MÖ 3200’de geliştirilen bu yazı sistemi yaklaşık üç bin yıl boyunca Akkad, Babil, Pers, Hitit ve Urartu gibi pek çok toplum tarafından kullanılmış ve Fenike kıyılarında geliştirilen alfabe yazısına öncülük etmiştir. Hiyeroglif ise Mısır’a özgü resim yazısıdır.

Soru 14

Lidyalıların insanlık tarihine yaptıkları en büyük katkı aşağıdakilerden hangisidir?

CDoğru cevap

Açıklama

Lidyalıların insanlık tarihine en büyük katkısı parayı icat etmiş olmalarıdır. Başkent Sardes’in içinden geçen Paktalos Irmağı’nın alüvyonlarında doğal olarak bulunan altın-gümüş karışımı “elektron” adı verilen madenden ilk sikkeler basılmıştır. Bu sikkelerin üzerinde Lidya Krallığı’nın arması olan aslan başı bulunmaktaydı. Altın ve gümüş sikkelerin ayrı ayrı basılması uygulaması Kral Kroisos (Karun) döneminde başlamıştır. Ziggurat Sümer, çivi yazısı yine Sümer, fibula Frig, piramit ise Mısır uygarlığına aittir.

Soru 15

Mısır heykel sanatında firavun ve çevresine ait heykellerin aksine, günlük yaşamdan alınan konuların işlendiği ve figürlerin daha rahat, serbest hareketlerle tasvir edildiği heykel grubuna ne ad verilmektedir?

CDoğru cevap

Açıklama

Mısır heykel sanatında firavun ve yakın çevresine ait heykeller belli katı kurallara bağlı kalınarak yapılırken; günlük yaşamdan alınan konuların işlendiği ve sanatçının konusunu dünyevi yaşamın içinden seçtiği heykeller “halk sanatı” olarak adlandırılır. Bu gruptaki figürlerin hareketleri daha rahat ve serbesttir. En tanınmış örnekleri bağdaş kurmuş vaziyette oturan kâtip heykeli ile bir elinde asa tutar hâlde ayakta duran Şeyh el Beled heykelidir. Her ikisi de görünüşlerindeki doğallık ve farklı malzemeleriyle öne çıkar.