Diğer 15 soru

SNT402U Sanat Tarihi Ünite 5

Kaynak: https://lolonolo.com/2026/04/19/snt402u-sanat-tarihi-unite-5/

📖 Konu özeti (sınav öncesi tekrar)

SNT402U Sanat Tarihi Ünite 5 İslam Sanatı

İslam Sanatının Dönemleri

İslam sanatı; Erken İslam Dönemi (622-661), Emevi Dönemi (661-750), Abbasi Dönemi (750-1258) ve sonrasında çeşitli hanedanlıklar dönemini kapsar. Hz. Muhammed’in Medine’deki evi İslamiyet’in ilk camisi olarak kabul edilen Mescid-i Nebi’ye (Mescid-i Nebevi) dönüştürülmüş; Kuba Camii, Basra, Kûfe ve Fustat Amr camileri erken dönemin önemli yapılarındandır. Kıble yönünün Kudüs’ten Mekke’ye çevrildiği Mescid-i Kıbleteyn (İki Kıbleli Mescid) de bu dönemin önemli camilerinden biridir. Beyt-i Atik (Eski Ev) terimi Kâbe’yi tanımlar.

Emevi Dönemi Sanatı

Emevi Dönemi’nde İslam sanatı önemli eserler üretmiştir. Kudüs’teki Hacerü’l Muallak’ı içine alacak biçimde inşa edilen Kubbetü’s Sakhra (692) mimaride yazının ilk kullanıldığı yapıdır. Şam Emeviye Camii cephelerinde manzara resimleri bulunmaktadır; bu özelliğiyle diğer camilerden ayrılır. Emevilerin Endülüs’teki eserleri arasında Kurtuba (Kordoba) Ulu Camii, Medinetü’z Zehra Sarayı (İspanya) ve Maride Kalesi yer alır. Kusayr-ı Amra adıyla anılan hamamlı saray da Emevi dönemi eserlerindendir.

Kûfe Camii, cami plan tipine adını veren yapıdır. Camilerde Arap planı (hypostyle, çok sütunlu salon) kullanılmış; Medine Camii de bu dönemin önemli yapılarındandır.

Abbasi Dönemi Sanatı

Halife Mansur, Bağdat şehrini yaptırmıştır. Samarra Mütevekkiliye Camii ve Ebu Dulef Camii bu dönemin büyük camileridir. Abbasi döneminde ayrıca Samarra’nın 9 km güneyinde Balkuvara Sarayı ve Bağdat yakınında Ukhaydır Sarayı inşa edilmiştir.

Seramik üretimi bu dönemde büyük gelişim göstermiştir; Bağdat, Basra, Fustat, Susa, Nişabur, Semerkant ve Rey önemli üretim merkezleridir. Aklam-ı Sitte (altı çeşit yazı) Yaku tu Müstasemi tarafından sınıflandırılmıştır: nesih, sülüs, reyhani, muhakkak, tevki ve rika yazılarıdır. Daha sonra ta’lik ve nesta’lik türleri de eklenmiştir. İlk Arap yazısı Kûfe’de kullanıldığı için Kûfi yazı adını almıştır.

El Sanatları

Hat sanatı: Kûfi yazı İslam mimarisinde önemli bir bezeme unsuru olmuştur. Çiçekli kûfi, satrançlı kûfi ve düğümlü kûfi olmak üzere türleri gelişmiştir. Yazının mimaride ilk kullanılışı 692 tarihli Kubbetü’s Sakhra’dadır.

İlk İslam minyatürleri 9. yüzyılda Bağdat’ta (Bağdat Okulu) üretilmiştir; antik kitapların Arapçaya çevirileriyle başlayan bu gelenek, Sasani ve Helenistik etkili Suriye üslubunu yansıtır. İlk İslam minyatür okulu Bağdat’ta doğmuştur. İlk sistemli yazmaların başında Firdevsi’nin Şahnâmesi, Nizami’nin Hamse’si, Kelile ve Dimne ile Harîrî’nin Mâkâmât adlı eserleri gelmektedir. 1258’de Bağdat’ın düşmesinden sonra Tebriz, Şiraz, Kazvin, Isfahan ve Buhara yeni sanat merkezleri olmuştur.

Tezhip sanatı, Hz. Osman döneminde kitap şekline getirilen Kur’an ile başlamıştır. Rumi, palmet, geometrik düzenleme, geçme ve stilize bulutlardan oluşan motifler tezhipte kullanılır. Altınla yapılan tezhibe halkâri denir. Kâğıt imalatı Talas Savaşı’nda (751) esir alınan Çinli ustalardan öğrenilmiş; 794’te Bağdat’ta ilk kâğıt fabrikası kurulmuştur.

İslam Mimarisinde Temel Kavramlar

Cami planları; hipostil (çok sütunlu) plan, dört eyvanlı İran planı ve merkezi kubbeli plan olmak üzere başlıca üç grupta değerlendirilir. El Hamra Sarayı (Gırnata), İslam mimarisinin Endülüs’teki en zarif örneğidir; mukarnas, arabesk ve yazı bezemeleriyle tanınır. İfrikiye bölgesindeki Kayravan Ulu Camii de İslam mimarisinin erken dönem başyapıtlarından biridir.

SNT402U Sanat Tarihi Ünite 5 İslam Sanatı

(5. Ünite Değerlendirme ve Ekstra Sorular)

Soru 1

Aşağıdaki dönemlerden hangisi Erken İslam Dönemi olarak adlandırılır?

BDoğru cevap

Açıklama

İslam tarihinde Erken İslam Dönemi Hz. Muhammed’in Mekke’den Medine’ye hicretiyle başlar (622) ve dört halife döneminin sona erdiği, Emeviler’in iktidarı ele geçirdiği 661 yılına kadar sürer. Bu dönemde ilk cami yapıları inşa edilmiş, İslam’ın temel inanç ve ibadet biçimleri yerleşmiştir. 661-750 arası Emevi Dönemi, 750-1258 arası ise Abbasi Dönemi olarak adlandırılmaktadır. 571-632 ise Hz. Muhammed’in doğumunu ve ölümünü kapsayan dönemdir.

Soru 2

Beyt-i Atik terimi aşağıdaki yapılardan hangisini tanımlar?

DDoğru cevap

Açıklama

Beyt-i Atik, Arapça’da “eski ev” anlamına gelir ve Mekke’deki Kâbe’yi tanımlamak için kullanılan isimlerden biridir. Kâbe, İslam’dan önce de kutsal sayılan ve Hz. İbrahim ile oğlu Hz. İsmail tarafından yeniden inşa edildiğine inanılan yapıdır. İslamiyet’le birlikte kıble yönü olarak belirlenmiş ve tüm Müslümanların yöneldiği kutsal mekân hâline gelmiştir. Hz. Muhammed’in Medine’deki evi ise Mescid-i Nebi ya da Mescid-i Nebevi olarak anılmaktadır.

Soru 3

Aşağıdaki camilerden hangisi bir cami plan tipine adını vermiştir?

CDoğru cevap

Açıklama

Kûfe Camii (Irak), adını verdiği Kûfe plan tipinin en erken ve tipik örneğidir. Bu plan tipinde cami; dikdörtgen bir avlu ve avluya bitişik hipostil (çok sütunlu) bir harim bölümünden oluşur. Hz. Ömer döneminde inşa edilen bu cami, Erken İslam Dönemi’nin en önemli mimari yapılarından biridir. Diğer seçeneklerdeki camiler de önemli yapılar olmakla birlikte kendi adlarını taşıyan bir plan tipine sahip değillerdir.

Soru 4

Aşağıdaki yapılardan hangisi Hacerü’l-Muallak’ı içine alır?

EDoğru cevap

Açıklama

Kubbetü’s Sakhra (Kaya Kubbesi), 692 yılında Emevi Halifesi Abdülmelik bin Mervan tarafından Kudüs’te inşa ettirilmiştir. Bu yapı, Hacerü’l-Muallak adıyla bilinen ve Hz. Muhammed’in Miraç’a yükseldiğine inanılan kutsal kayanın üzerine inşa edilmiştir. Kaya mevcut hâliyle yapının içinde yer almaktadır. Ayrıca mimaride yazının ilk kullanıldığı yapı olarak da tarihteki yerini almıştır. İslam dünyasının en güzel yapılarından biri olarak kabul edilen Kubbetü’s Sakhra, Emevi mimarisinin en önemli örneğidir.

Soru 5

Aşağıdaki camilerden hangisinin cephelerinde manzara resimleri bulunur?

BDoğru cevap

Açıklama

Şam Emeviye Camii (705-715), Halife I. Velid tarafından inşa ettirilmiş ve cephelerinde manzara resimleri yer almasıyla diğer İslam camilerinden ayrılmaktadır. Bu manzara resimleri, cami cephelerinde figürsüz doğa tasviri olarak değerlendirilmektedir. İslam sanatında figürlü tasvirlere karşı genel bir çekingen tutum olmasına karşın cami mimarisinde bitkisel ve mimari unsurlardan oluşan bu manzara tasvirleri dönemin önemli sanatsal özelliklerinden biridir.

Soru 6

Medinetü’z Zehra Sarayı aşağıdaki yerlerden hangisinde bulunur?

ADoğru cevap

Açıklama

Medinetü’z Zehra Sarayı (Medina Azahara), 10. yüzyılda Endülüs Emevi Halifesi III. Abdurrahman tarafından İspanya’nın Kurtuba (Córdoba) şehri yakınlarında inşa ettirilmiştir. Emevilerin Endülüs’teki önemli eserleri arasında yer alan bu saray, yaklaşık bir şehir büyüklüğünde olup cam, mermer ve altın mozaiklerle bezeli görkemli salonlara sahiptir. Maride Kalesi de İspanya’daki Emevi eserlerindendir.

Soru 7

Bağdat şehrini aşağıdaki halifelerden hangisi yaptırmıştır?

DDoğru cevap

Açıklama

Abbasi Halifesi Mansur (754-775), 762-766 yılları arasında Bağdat şehrini yaptırmıştır. “Yuvarlak Şehir” ya da “Barış Şehri” (Medinetü’s Selam) olarak da bilinen Bağdat, yuvarlak planlı surları, dört kapısı ve merkezindeki halife sarayıyla dikkat çekici bir kent planına sahipti. Bağdat kısa sürede İslam dünyasının en büyük kültür, bilim ve sanat merkezi hâline geldi. Harun Reşid ise Bağdat’ı en parlak dönemine taşıyan halifedir; ancak şehri kuran Mansur’dur.

Soru 8

İlk Arap yazısı aşağıdaki hangi yazıdan doğmuştur?

EDoğru cevap

Açıklama

İlk Arap yazısının, Nabati/Nebati yazısının özel bir biçimi olarak geliştiği ve zaman içinde bu kökenden koparak bağımsız bir yazı sistemi hâline geldiği kabul edilmektedir. Nabatiler, MÖ 4. yüzyıldan MS 4. yüzyıla kadar Kuzey Arabistan’da ve Levant bölgesinde yaşayan Arap kökenli bir halktır. Nabati yazısı, Sami dil grubuna ait Aramice yazıdan türetilmiş olup Arap alfabesinin atası sayılmaktadır. Kûfe şehrinde bu yazının yoğun kullanılmasıyla “Kûfi yazı” adı verilmiştir.

Soru 9

Aşağıdaki yazı türlerinden hangisi nesih yazının geliştirilmesiyle doğmuştur?

ADoğru cevap

Açıklama

Kitap ve Kur’an yazısı olan nesih yazının geliştirilmesiyle doğan sülüs yazı, kûfi yazı gibi en gelişmiş yazı çeşitlerinden biridir. Nesih ve sülüs yazı daha çok dinsel eserlerde kullanılmıştır. Aklam-ı Sitte (altı çeşit yazı) sistemini oluşturan Yakutu Müstasemi, bu yazı türlerini sınıflandırmıştır: nesih, sülüs, reyhani, muhakkak, tevki ve rika. Ta’lik ve nesta’lik ise bu altı yazının dışında sonradan gelişen türlerdir; ta’lik daha çok edebi eserlerde kullanılmıştır.

Soru 10

İlk İslam minyatür okulu aşağıdaki minyatür merkezlerinden hangisinde doğmuştur?

CDoğru cevap

Açıklama

İlk İslam minyatürleri 9. yüzyılda Abbasi Halifesi Me’mûn’un bazı antik kitapları Bağdat’ta Arapçaya çevirtmesiyle üretilmiştir. Bağdat Okulu olarak adlandırılan bu merkezde tıp, felsefe, astronomi ve tarihle ilgili antik kitapların çevirilerinden oluşan, Sasani ve Helenistik etkili Suriye üsluplu ilk resimli İslam yazmaları üretilmiştir. 1258’de Bağdat’ın İlhanlı-Moğollar tarafından alınmasıyla birlikte Tebriz, Şiraz, Kazvin, Isfahan ve Buhara şehirleri yeni sanat merkezleri olmuştur.
5. Ünite İçin Ekstra Üretilen Özgün Sorular

Soru 11

Emevi Dönemi’nde inşa edilen ve mimaride yazının ilk kez kullanıldığı yapı aşağıdakilerden hangisidir?

CDoğru cevap

Açıklama

692 tarihli Kubbetü’s Sakhra, mimaride İslam yazısının ilk kullanıldığı yapı olma özelliğini taşımaktadır. Bu yapıda sekizgen gövde üzerindeki kitabe kuşaklarında altın mozaikle Kur’an ayetleri yazılmıştır. Ayrıca Emevi döneminin Kudüs’teki bu ikonik yapısı, dini ve siyasi açıdan önem taşıyan Hacerü’l-Muallak adlı kutsal kayanın üzerine inşa edilmiştir. Kûfi yazı özellikle bu erken dönem yapılarında yaygın olarak kullanılmıştır.

Soru 12

İslam mimarisindeki mukarnas bezeme nedir?

BDoğru cevap

Açıklama

Mukarnas (sarkıt, stalaktit), İslam mimarisine özgü önemli bir bezeme unsurudur. Üst üste sıralanan ve her birindeki nişler altta genişleyecek biçimde oluşturulan üç boyutlu küçük prizmatik ve piramit biçimli birimlerin bir araya gelmesiyle oluşur. Kubbe geçişlerinde, kemer ve portal köşe dolgularında yaygın olarak kullanılır. El Hamra Sarayı’nın Aslanlar Avlusu’ndaki mukarnaslı kubbe bu bezemedeki en görkemli örneklerden biridir. Selçuklu ve Osmanlı mimarisinde de kapsamlı biçimde uygulanmıştır.

Soru 13

İslam hat sanatında “Aklam-ı Sitte” kavramı ne anlama gelmektedir?

CDoğru cevap

Açıklama

Aklam-ı Sitte, Arapça’da “altı kalem” ya da “altı çeşit yazı” anlamına gelir. Abbasi halifesi Mu’tasım tarafından himaye edilen Türk hattat Yakutu Müstasemi (13. yüzyıl), önceden bilinen tüm yazı çeşitlerini toplayarak sınıflandırmış ve kurallarını belirlemiştir. Bu altı yazı türü şunlardır: nesih, sülüs, reyhani, muhakkak, tevki ve rika. Daha sonra bu altı yazının dışında ta’lik ve nesta’lik türleri de eklenmiştir. Bu sınıflandırma İslam hat sanatı geleneğinin temelini oluşturmaktadır.

Soru 14

Mescid-i Nebevi’nin (Hz. Peygamber’in Medine’deki evi) cami mimarisine katkısı nedir?

CDoğru cevap

Açıklama

Hz. Muhammed’in Medine’deki evi, İslam’ın ilk camisi olan Mescid-i Nebi’ye dönüştürülmüş ve bu yapı cami mimarisi için temel bir model oluşturmuştur. Açık avlu (sahn), namaz kılma yeri (harim), kıble duvarı, bu duvar önünde yükseltilmiş minber ve daha sonra mihrap eklenecek temel cami unsurlarını barındırır. Mescid-i Nebi planı, Erken İslam Dönemi camilerinin oluşturulmasında yol gösterici bir model işlevi üstlenmiştir.

Soru 15

Kâğıdın İslam dünyasına girişini sağlayan olay aşağıdakilerden hangisidir?

BDoğru cevap

Açıklama

751 yılındaki Talas Savaşı’nda Abbasiler, Tang hanedanına ait Çin ordusunu yenerek bazı Çinli ve Uygurlu kâğıt ustalarını esir almıştır. Bu ustalardan kâğıt yapımını öğrenen Araplar, 752 yılında Semerkant’ta bir atölye kurarak kâğıt üretimine başlamışlardır. 794 yılında Halife Harun Reşit zamanında Bağdat’ta ilk kâğıt fabrikası kurulmuş; ardından İslam dünyasının diğer merkezlerinde de kâğıt fabrikaları açılmıştır. Bu gelişme İslam bilim ve sanat hayatını köklü biçimde dönüştürmüştür.