Diğer 14 soru

SNT402U Sanat Tarihi Ünite 6

Kaynak: https://lolonolo.com/2026/04/19/snt402u-sanat-tarihi-unite-6/

📖 Konu özeti (sınav öncesi tekrar)

SNT402U Sanat Tarihi Ünite 6 Türk Sanatı

İslam Öncesi Türk Sanatı

Türklerin İslamiyet’i kabulünden önceki döneme ait sanat eserleri Orta Asya’da üretilmiştir. Bu dönemin en önemli sanat mirası, ölen kişinin hayatta iken öldürdüğü düşmanlarını temsil ettiğine inanılan ve mezarının çevresine yerleştirilen balbal heykelleridir. Balballar Türk heykel sanatının en erken örnekleri olarak kabul edilmektedir. Pazyryk bölgesinde bulunan Türk göçebe kültürüne ait halılar da bu dönemin önemli eserleridir. Pazırık, ilk dönem Türk el sanatları için önemli bir merkezdir.

Büyük Selçuklu ve Karahanlı Mimarisi

840 yılında kurulan Karahanlılar, 960 yılında Müslümanlığı kabul etmişlerdir. Karahanlı devriyle birlikte Türk mimarisinde cami, medrese, kervansaray, türbe ve saray olmak üzere başlıca yapı tiplerinin ortaya çıktığı görülmektedir. Büyük Selçuklularda ilk medresenin Tuğrul Bey zamanında Nişabur’da inşa edildiği bilinmektedir. Büyük Selçuklu anıtsal mezar yapıları olan türbe ve kümbetlerin en erken örnekleri Tuğrul Bey zamanından kalmadır. Sultan Sencer Türbesi (1157) dönemin önemli eserleri arasında yer almaktadır.

Anadolu Selçuklu ve Beylikler Dönemi Mimarisi

Anadolu Selçukluları cami, medrese, kervansaray ve türbe mimarisinde özgün örnekler vermiştir. Kervansaraylar, yolcuların ve kervanların her türlü ihtiyacını karşılamak amacıyla önemli yollar üzerinde belirli aralıklarla inşa edilmiş yapılardır. Anadolu’da dört farklı kervansaray planı uygulanmıştır: avlulu ve kapalı kısımlılar, yalnız kapalı kısımdan oluşanlar, yalnız avludan oluşanlar ve bir merkezi yapı etrafında geliştirilenler.

Özellikle çini panoları ile tanınan Kubadabad Sarayı Anadolu Selçuklu saray mimarisinin önemli eseridir. Sivas Divriği Ulu Camii ve Şifahanesi (1228-1229) mimarisi ve eşsiz süslemeleriyle 1985 yılında Dünya Kültür Mirası Listesi’ne girmiştir.

Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemi Mimarisi

Osmanlı mimarisinde kümbet yerini giderek türbeye bırakmış, medrese ve külliye yapıları önem kazanmıştır. Mimar Sinan çıraklık eseri olarak İstanbul Şehzade Camii’ni, ustalık eseri olarak Süleymaniye Camii’ni, ve kendi deyimiyle kalfalık eseri olarak da Edirne Selimiye Camii’ni göstermiştir. Fatih Sultan Mehmet zamanında yapılan ve 19. yüzyıl başlarına kadar ekleme ve onarımlarla genişletilen Topkapı Sarayı Osmanlı mimarisinin klasik saray yapısıdır. Külliye aynı vakfiyeye bağlı olarak inşa edilen yapılar topluluğudur ve Osmanlı kentlerinin biçimlenmesinde önemli rol oynamıştır.

Cumhuriyet Dönemi’nde 1900-1930 yılları arasında etkili olan I. Ulusal Mimarlık akımında Osmanlı ve Anadolu Selçuklu Dönemi mimari unsurları cephelerde yeniden kullanılmıştır.

Türk Resim, Heykel ve El Sanatları

Türk minyatür geleneği, 13. yüzyılda Konya’da kopyası yapılan Varka İle Gülşah adlı eser önemli bir örnektir; bu eser Hz. Muhammed zamanında geçen iki gencin yaşadığı aşkı konu alır. Türk ahşap sanatında küçük ve geometrik ahşap parçalarının birbirlerine geçmelerle bağlanması tekniğine kündekari adı verilir. 1883 yılında Sanayii Nefise Mektebi Ali’sinin kurulmasına büyük katkısı olan ve Kaplumbağa Terbiyecisi adlı eserleri ile tanınan ünlü ressam Osman Hamdi Bey’dir. Batılı anlamda Türk resminin öncüleri arasında İbrahim Çallı da yer almaktadır.

SNT402U Sanat Tarihi Ünite 6 Türk Sanatı

(6. Ünite Değerlendirme ve Ekstra Sorular)

Soru 1

Mimar Sinan’ın çıraklık eserimdir dediği, merkezi kubbesi dört ayak üzerine yükselen yapısı aşağıdakilerden hangisidir?

BDoğru cevap

Açıklama

Mimar Sinan, İstanbul Şehzade Camii’ni (1543-1548) çıraklık eseri olarak nitelendirmiştir. Sultan Kanuni Süleyman tarafından erken yaşta ölen oğlu Şehzade Mehmed’in anısına yaptırılan bu camide merkezi kubbe dört yarım kubbe ile desteklenmekte ve kare planlı gövde üzerinde dört tam serbest ayağa oturmaktadır. Süleymaniye Camii (1550-1557) ustalık, Edirne Selimiye Camii (1568-1574) ise Sinan’ın kendi deyimiyle kalfalık eseri olarak kabul edilmektedir.

Soru 2

Anadolu Selçuklu saray yapılarından özellikle çini panoları ile tanınan saray yapısı aşağıdakilerden hangisidir?

EDoğru cevap

Açıklama

Kubadabad Sarayı, Anadolu Selçuklu Sultanı I. Alaeddin Keykubad (1220-1237) tarafından Beyşehir Gölü kıyısında yaptırılmıştır. Saray, özellikle içini kaplayan yıldız ve haç biçimli çini panolarıyla tanınmaktadır. Bu çiniler üzerinde Türk hükümdarlarını, saray hayatını, av sahnelerini, mitolojik yaratıkları ve Çift Başlı Kartal gibi Türk hanlık sembollerini tasvir eden çeşitli insan ve hayvan figürleri yer almaktadır. Dönemin seramik sanatı açısından son derece önemli belgeler sunan bu çiniler bugün Konya Karatay Medresesi Çini Eserleri Müzesi’nde sergilenmektedir.

Soru 3

Anadolu Selçuklu Dönemi’nde ana yollar üzerine inşa edilen, genellikle kapalı ve açık iki bölümden oluşan ticaret yapıları aşağıdakilerden hangisidir?

CDoğru cevap

Açıklama

Kervansaraylar, yolcuların ve kervanların her türlü ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla önemli yollar üzerinde belirli aralıklarla inşa edilmiş yapılardır. Anadolu Selçuklu Dönemi kervansaraylarında genellikle kapalı ve açık iki bölüm bulunmaktadır. Anadolu’da bugüne kadar tespit edilen kervansaraylarda dört farklı plan uygulaması görülür: avlulu ve kapalı kısımlılar, yalnız kapalı kısımdan oluşanlar, yalnız avludan oluşanlar ve bir merkezi yapı etrafında geliştirilenler. Sultan Hanı (Aksaray) ve Ağzıkara Han bu dönemin tanınmış örnekleridir.

Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi aynı vakfiyeye bağlı olarak inşa edilen özellikle Osmanlı kentlerinin biçimlenmesinde önemli rol oynayan yapı topluluklarının adıdır?

ADoğru cevap

Açıklama

Külliye, aynı vakfiyeye bağlı olarak inşa edilen ve genellikle cami, medrese, imaret (aşevi), kervansaray, hamam, şifahane (hastane) ve türbe gibi çeşitli işlevli yapılardan oluşan yapılar topluluğudur. Osmanlı kentlerinin biçimlenmesinde önemli bir etken olan külliyelerin en büyük ve görkemli örnekleri İstanbul’da Fatih, Süleymaniye ve Sultan Ahmed külliyeleridir. Bu yapılar hem dini hem de sosyal işlevleri bir arada yerine getirmiştir.

Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi İslam öncesi Türk heykel sanatında ölen kişinin hayatta iken öldürdüğü düşmanlarını temsil ettiği kabul edilen ve mezarının çevresine yerleştirilen heykelin adıdır?

DDoğru cevap

Açıklama

Balballar, ölen kişinin hayatta iken öldürdüğü düşmanlarını temsil ettiğine inanılan ve mezarının çevresine yerleştirilen heykellerdir. Türk heykel sanatının en erken örnekleri sayılan balballarda betimlenen figürlerin bazılarının elinde kılıç, bir vazo veya bir kaba yer verildiği görülür. Kaftanların üzerinde kemerler, bıçak, torba ve çeşitli madeni tokalar bulunmaktadır. Kurgan ise Türklerin mezar höyüğüne verilen isimdir; tümülüs de benzer bir mezar yapısı biçimini ifade eder.

Soru 6

Fatih Sultan Mehmet zamanında yapılan ve 19. yüzyıl başlarına kadar ekleme ve onarımlarla genişletilen Osmanlı mimarisinin klasik saray yapısı aşağıdakilerden hangisidir?

ADoğru cevap

Açıklama

Topkapı Sarayı, İstanbul’un fethinin hemen ardından, Fatih Sultan Mehmet döneminde 15. yüzyılın ikinci yarısında inşa edilmeye başlanmıştır. Saray, 19. yüzyıl başlarına kadar yapılan ekleme ve onarımlarla büyümüş ve Osmanlı hanedanının resmi sarayı olarak kullanılmıştır. Osmanlı mimarisinin klasik saray yapısı olarak kabul edilen Topkapı Sarayı bugün dünyanın en zengin saray müzelerinden biri olarak ziyaretçilere açıktır. Çırağan ve Beylerbeyi Sarayları ise 19. yüzyıla ait Osmanlı saraylarıdır.

Soru 7

13. yüzyılda Konya’da kopyası yapılan, Hz. Muhammed zamanında geçen iki gencin yaşadığı aşkı konu alan minyatürlü yazma aşağıdakilerden hangisidir?

EDoğru cevap

Açıklama

Varka ile Gülşah, Hz. Muhammed zamanında yaşadıkları kabul edilen iki gencin aşkını konu alan Arap kaynaklı bir hikâyedir. Bu hikâyenin minyatürlü yazması 13. yüzyılda Anadolu Selçuklu Dönemi’nde Konya’da kopyalanmıştır. Günümüzde İstanbul Topkapı Sarayı Müzesi’nde bulunan bu yazma, Türk minyatür sanatının en erken örneklerinden biri olması bakımından büyük önem taşımaktadır. Resimlerdeki figürler hem İran minyatürünün hem de özgün Türk üslubunun izlerini taşımaktadır.

Soru 8

1900-1930 yılları arasında Cumhuriyet Dönemi kentlerinin biçimlenmesinde etkili olan, özellikle Osmanlı ve Anadolu Selçuklu Dönemi mimari unsurlarının cephelerde yeniden kullanıldığı mimari üslup aşağıdakilerden hangisidir?

BDoğru cevap

Açıklama

I. Ulusal Mimarlık (1900-1930), Osmanlı döneminin son yıllarından Cumhuriyet’in erken dönemine uzanan ve Osmanlı ile Anadolu Selçuklu döneminin mimari unsurlarını cephelerde yeniden kullanan bir akımdır. Bu üslupta çini ve taş süsleme, sivri kemerler, mukarnaslı konsol ve taç kapılar gibi unsurlar Batılı plan şemalarına uygulanmıştır. Ankara’daki birçok kamu binası (Etnografya Müzesi, bazı bakanlık binaları) bu üslubun örnekleridir. Mimar Kemaleddin Bey ve Vedat Tek bu akımın öncülleri arasında yer alır.

Soru 9

Türk ahşap sanatında, küçük ve geometrik ahşap parçalarının birbirlerine geçmelerle bağlanması tekniğinin adı aşağıdakilerden hangisidir?

DDoğru cevap

Açıklama

Kündekari, Türk ahşap işçiliğine özgü geleneksel bir tekniktir. Bu teknikte küçük ve geometrik ahşap parçaları birbirlerine geçmelerle (geçki sistemi) tutkal ya da çivi kullanılmaksızın birbirine bağlanır. Böylece ahşabın kuruma ve ıslanmayla oluşan genişleme ve küçülmeler nedeniyle çatlama ve kırılma sorununun önüne geçilmiş olur. Elde edilen yüzey son derece zengin geometrik kompozisyonlar sunar. Konya Alaeddin Camii ve Afyon Ulu Camii ahşap işleri kündekari tekniğinin en güzel örneklerini barındırmaktadır.

Soru 10

1883 yılında Sanayii Nefise Mektebi Ali’sinin kurulmasında büyük katkısı olan ve “Kaplumbağa Terbiyecisi” adlı eserleri ile tanınan ünlü ressam aşağıdakilerden hangisidir?

EDoğru cevap

Açıklama

Osman Hamdi Bey (1842-1910), Türk sanat tarihinin en önemli simalarından biridir. Paris’te Gustave Boulanger ve Jean-Léon Gérôme’un atölyesinde eğitim gördükten sonra Türkiye’ye dönen Osman Hamdi Bey, 1881 yılında İstanbul Arkeoloji Müzesi’nin kurucusu ve müdürü, 1883’te de bugün Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi’nin temelini oluşturan Sanayii Nefise Mektebi Alisi’nin kurucusu olmuştur. Kaplumbağa Terbiyecisi (1906) en tanınmış eseridir. Oryantalist resim tarzının önemli bir temsilcisi sayılmaktadır.
6. Ünite İçin Ekstra Üretilen Özgün Sorular

Soru 11

Anadolu’daki kervansarayların temel işlevi nedir?

BDoğru cevap

Açıklama

Kervansaraylar, ticaret yolları üzerinde belirli mesafelerde inşa edilmiş ve kervanlar ile yolculara konaklama, yeme-içme, hayvan bakımı ve güvenlik hizmetleri sunan yapılardır. Anadolu Selçuklu döneminde bu yapılar devlet tarafından finanse edilmiş ve yolculardan genellikle ücret alınmamıştır. Sultanhani, Ağzıkara Han ve Karatay Han bu dönemin tanınmış kervansarayları arasındadır. Kervansaraylar hem ticaretin gelişmesine hem de Türklerin Anadolu’ya yerleşmesine önemli katkılar sağlamıştır.

Soru 12

Sivas Divriği Ulu Camii ve Şifahanesi’nin önemi nedir?

CDoğru cevap

Açıklama

Sivas Divriği Ulu Camii ve Şifahanesi, Mengücekli Beyi Ahmet Şah tarafından 1228-1229 yıllarında yaptırılmıştır. Caminin portal süslemeleri, özellikle Kuzey Kapısı ve Batı Kapısı, İslam taş işçiliğinin en görkemli ve özgün örneklerinden biri olarak kabul edilmektedir. Eşsiz mimari kuruluşu ve zengin taş bezemeleriyle 1985 yılında UNESCO Dünya Kültür Mirası Listesi’ne alınan bu yapı, Anadolu Türk mimarisinin baş yapıtları arasında yer almaktadır.

Soru 14

Türk sanatında “Kakma” tekniği nedir?

CDoğru cevap

Açıklama

Kakma, bir malzemenin (ahşap, maden, fildişi vb.) yüzeyine oyularak açılan yerlere farklı renk veya cins malzemeden küçük parçalar gömme tekniğidir. Türk ahşap sanatında önemli bir yer tutan kakma tekniğinde sedef, fil dişi, sarı bağa kabuğu, bağa kabuğu ve çeşitli renkli ahşaplar kullanılmaktadır. Selçuklu ve Osmanlı dönemi kitaplık kapıları, sandıklar ve rahlelerde bu tekniğin güzel örneklerine rastlanmaktadır. Kündekari ise kakma değil; geçme tekniğiyle geometrik ahşap parçaların birleştirilmesini tanımlar.

Soru 15

Anadolu Selçuklu mimarisinde “kümbet” ile “türbe” arasındaki temel fark nedir?

BDoğru cevap

Açıklama

Hem kümbet hem de türbe Anadolu Selçuklu döneminin anıtsal mezar yapı tiplerini ifade eder. Genel bir tanımla türbe; kare veya çokgen gövde yapısına sahip, üzeri tonoz, kubbe ya da düz çatı ile örtülen mezar yapısına verilen addır. Kümbet ise büyük çoğunluğu çokgen gövde yapısına sahip, ikinci bir bodrum katı (mumyalık) bulunan ve birinci katının üzeri içten kubbe dıştan konik külah ile örtülü anıt mezar yapılarına verilen özel isimdir. Erzurum’daki Üç Kümbetler ve Ahlat kümbetleri bu yapı tipinin tanınmış örnekleridir.