TAR201U Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi-1 2023-2024 Vize
TAR201U Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi-1 2023-2024 Vize
Osmanlı’nın Modernleşme Çabaları ve Fikir Akımları
Osmanlı İmparatorluğu’nu askerî bir imparatorluktan bürokratik bir devlete dönüştürme çabaları, Münevverler (Aydınlar) Çağı’nda Namık Kemal gibi aydınların öncülüğünde şekillenmiştir. Sultan Abdülmecit döneminde ilan edilen Tanzimat Fermanı ile Müslim ve gayrimüslim eşitliği sağlanarak milliyetçi isyanların önlenmesi ve bir “Osmanlı milleti” teşkil edilmesi hedeflenmiştir. Bu modernleşme çabaları, 23 Aralık 1876’da Kanun-i Esasi’nin ilan edilmesiyle başlayan I. Meşrutiyet dönemi ile anayasal bir zemine taşınmıştır. İmparatorluğun çöküşünü engellemek için Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük ve Batıcılık gibi çeşitli fikir akımları ortaya atılmış; ancak Avrasyacılık bu dönem aydınlarının başvurduğu tarihi kurtuluş çarelerinden biri olmamıştır. Özellikle Türkçülük akımı, 1883’ten itibaren Kırım’da Tercüman gazetesini çıkaran Gaspıralı İsmail Bey’in ve Osmanlı Devleti’nin önündeki seçenekleri Panislamizm, Osmanlıcılık ve Türk milliyetçiliği olarak sınıflandıran “Üç Tarz-ı Siyaset” adlı eserin yazarı Yusuf Akçura’nın felsefi çabalarıyla büyük bir güç kazanmıştır.
Siyasi Gelişmeler, İttihat ve Terakki ve İşgaller
Siyasi arenada etkili olan İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin ilk kongresinde tartışılan ana konu, Prens Sabahattin’in muhalefet örgütlerinin birleşmesi yönündeki önerisi olmuştur. Cemiyete ve meşrutiyete karşı patlak veren 31 Mart Olayları sırasında isyancılar; Hüseyin Hilmi Paşa hükümetinin istifasını, İttihat ve Terakki’nin ilgası ile isyana katılanlar için “en az cezanın verilmesini” değil, doğrudan genel bir af çıkarılmasını talep etmişlerdir. Ayrıca isyancılar, mektepli İttihatçı subaylara karşı oldukları için bu subayların görevlerine iade edilmesini değil, aksine ordudan uzaklaştırılmasını istemişlerdir. Dış politikada ise Osmanlı Devleti, İtalya ile imzaladığı Uşi Antlaşması neticesinde Trablusgarp ve adalar üzerindeki hakimiyetini kaybetmiştir. Birinci Dünya Savaşı patlak verdiğinde imparatorluk birçok cephede varoluş mücadelesi vermiş; Galiçya Cephesi memleket sınırları içinde değil, sınır ötesinde müttefiklere yardım amacıyla açılan bir dış cephe olmuştur. Çanakkale Cephesi’nde ise 25 Nisan 1915’te 19. Tümen Komutanı Yarbay Mustafa Kemal’in geri çekilen Türk askerlerine “süngü takıp yere yatmaları” emrini vermesi, İtilaf askerlerinin ilerleyişini durdurmuş ve “Kazandığımız an, bu andı” şeklinde tarif edilmiştir. Savaşın sonunda imzalanan Mondros Mütarekesi ile İstanbul, İngiliz ve Fransızlar için sadece Osmanlı’yı değil, Güney Rusya ve Kafkasya’yı da idare edebilecekleri eşsiz bir stratejik işgal merkezi hâline gelmiştir.
Milli Mücadele’nin Teşkilatlanması ve Karşılaşılan Engeller
İşgallere karşı ilk bölgesel direnişler sivil halkın, askerlerin ve aydınların katılımıyla Kuvayı Milliye birliklerini doğurmuştur. Kuvayı Milliye, İstanbul’dan ziyade ateş hattının olduğu Anadolu’da filizlenen ve genellikle milis güçleri şeklinde hareket eden mahalli bir yapılanmadır. Yunan İşgal Kuvvetlerine karşı İzmir’de atılan ilk kurşun, Hukuk-u Beşer gazetesinin sahibi Hasan Tahsin tarafından atılmış ve kendisi orada şehit edilerek direnişin sembolü olmuştur. Bu direniş ruhu, Türk kadınlarının da aktif katılımıyla büyümüş; Melek Hanım’ın kuruculuğunu üstlendiği Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyeti, kadının Milli Mücadele’deki eşsiz tutumunun en güzel örneklerinden birini teşkil etmiştir. Milli Mücadele’nin örgütlenme safhasında Erzurum Kongresi ile TBMM’nin açılışı arasındaki en önemli birleştirici gelişme, Sivas Kongresi’nin toplanmasıdır. Osmanlı Mebusan Meclisi’nde 28 Ocak 1920’de kabul edilen Misak-ı Milli belgesiyle; Türk ve Müslüman çoğunluğun yaşadığı toprakların ayrılmaz bir bütün olduğu, ayrıca mali ve adli sınırlamaların (kapitülasyonların) kabul edilemeyeceği dünyaya ilan edilmiştir. Diplomatik alanda ise Paris Barış Konferansı’nda “Onlar Konseyi” emperyalist planları şekillendirmiş; 10 Ağustos 1920’de imzalanan ve Osmanlı Mebusan Meclisi tarafından hiçbir zaman onaylanmayan Sevr Barış Antlaşması ile Türklerin bağımsız bir devlet olarak yaşamasını imkânsız kılan paylaşım planları devreye sokulmuştur. Milli Mücadele sürecinde düzenli ordunun kurulma çalışmaları, mevcut askeri güçlerini kaybetmek istemeyen bazı Kuvayı Milliye liderlerinin (örneğin Demirci Mehmet Efe’nin) TBMM’ye karşı ayaklanmasına neden olmuştur. Ayrıca 1920’nin ilkbaharında Koçkiri ve Zile gibi iç isyanlar patlak vermiş; ancak Ali Galip Olayı bu dönemin değil, çok daha önceki Sivas Kongresi sürecinin bir engelleme girişimi olarak tarihte yerini almıştır. Bu zorlu savaş döneminde ordunun mali ihtiyaçları; Düyûn-u Umumiye mallarına el konulması ve özel vergiler gibi iç kaynaklarla karşılanmış; tarihte “Tekâlif-i Resmiye” adında bir kaynak kullanılmamıştır.
25 soru
Şıkka dokun, anında açıklamasını gör — ya da çalışma modunda tüm cevapları aç.
Soru 1
10 Ağustos 1920’de imzalanan ….. Antlaşması, şartları dikkate alındığında Türklerin yaşaması için öngörülen topraklarda bağımsız bir devletin var olmasının imkânsızlığını ortaya koymaktadır. Antlaşma bir bakıma I. Dünya Savaşı öncesinde müttefik devletlerin kendi aralarında imzaladıkları paylaşım planlarının yaşar gelişmeler sonrasında yeniden gözden geçirilmiş hali idi.
Yukarıdaki parçada boş bırakılan yeri aşağıdakilerden hangisi doğru şekilde tamamlar?
CDoğru cevap
Açıklama
10 Ağustos 1920’de imzalanan ve Türk milletinin bağımsızlığını elinden alan, I. Dünya Savaşı öncesindeki gizli paylaşım planlarının güncellenmiş ve dayatılmış hali olan antlaşma Sevr Barış Antlaşması’dır.
Soru 2
Yunan işgal kuvvetlerine karşı ilk kurşun İzmir’de işgal sırasında atıldı. ——- Gazetesi sahibi Hasan Tahsin (Osman Nevres), şehirde törenle ilerleyen Yunan İşgal Kuvvetlerinin bayraktarını tabancayla vurdu. Ortalık birden karıştı, Hasan Tahsin şehit edildi.
Yukarıdaki parçada boş bırakılan yeri aşağıdakilerden hangisi doğru şekilde tamamlar?
DDoğru cevap
Açıklama
İzmir’in işgali sırasında Yunan kuvvetlerine ilk kurşunu sıkan kahramanımız Hasan Tahsin (gerçek adıyla Osman Nevres), Hukuk-u Beşer gazetesinin başyazarı ve sahibidir.
Soru 3
Uşi Antlaşması’nı imzalayan devletler aşağıdakilerin hangisinde birlikte ve doğru olarak verilmiştir?
CDoğru cevap
Açıklama
1912 yılında Trablusgarp Savaşı’nın sonunda, Uşi’de (Ouchy) Osmanlı Devleti ile İtalya arasında Uşi Antlaşması imzalanmış ve Trablusgarp İtalya’ya bırakılmıştır.
Soru 4
İmparatorluğu askerî bir imparatorluktan bürokratik bir devlete dönüştürmek isteyen kâtip sınıfını dört kuşak ve çağ üzerinden okumak mümkündür. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Münevverler (Aydınlar) Çağında yer alan aydınlardan biridir?
EDoğru cevap
Açıklama
Osmanlı Devleti’ni bürokratik ve parlamenter bir devlete dönüştürme çabasındaki kuşaklardan “Münevverler (Aydınlar) Çağı”, Tanzimat dönemi aydınları olan Şinasi, Ziya Paşa ve Namık Kemal gibi isimleri kapsar.
Soru 5
Aşağıdakilerden hangisi bazı Kuvayı Milliye liderlerinin mevcut statülerini korumak için düzenli orduya geçmeyi redderek I. TBMM’ye karşı başlattıkları ayaklanmalardan biridir?
ADoğru cevap
Açıklama
Demirci Mehmet Efe, Millî Mücadele döneminde önemli Kuvayı Milliye liderlerinden biriydi. Düzenli ordunun kurulmasıyla birlikte Kuvayı Milliye birliklerinin tasfiye edilip düzenli orduya katılması gündeme geldiğinde, kendi mevcut konumunu ve gücünü korumak isteyen bazı Kuvayı Milliye liderleri buna karşı çıktı. Demirci Mehmet Efe de düzenli orduya katılmayı reddederek I. TBMM’ye karşı ayaklanmıştır.
Soru 6
Aşağıdakilerden hangisi 31 Mart Olayları sırasında isyancıların başlıca taleplerinden biri değildir?
DDoğru cevap
Açıklama
31 Mart Olayı sırasında isyancıların talepleri arasında Hüseyin Hilmi Paşa Hükümeti’nin istifası, Kâmil Paşa’nın sadarete getirilmesi, İttihatçı subayların değiştirilmesi ve İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin etkisinin ortadan kaldırılması gibi siyasi istekler bulunuyordu.
“İsyana katılanların en az cezayı alması” ise isyancıların başlıca siyasi talepleri arasında yer alan bir madde değildir. Bu nedenle doğru cevap D’dir.
Soru 7
İttihat ve Terakki Cemiyetinin ilk kongresinin konusu aşağıdakilerden hangisidir?
BDoğru cevap
Açıklama
1902 yılında Paris’te toplanan Birinci Jön Türk Kongresi’nde (İttihat ve Terakki’nin ilk kongresi), Prens Sabahattin’in tüm muhalefet örgütlerinin birleşmesi ve dış müdahale ile ihtilal yapılması önerisi tartışılmış ve bu durum cemiyet içinde bölünmelere yol açmıştır.
Soru 8
Kuvayı Milliye ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
BDoğru cevap
Açıklama
Kuvayı Milliye birlikleri ilk olarak İstanbul’da değil, İzmir’in işgalinden sonra Batı Anadolu’da, Ege’de ve Güney Cephesi’nde yerel halkın işgallere karşı kendi bölgelerini savunmasıyla (mahalli direnişlerle) ortaya çıkmıştır.
Soru 9
Erzurum Kongresi ile Türkiye Büyük Millet Meclisinin açılışı arasında yaşanan en önemli gelişme aşağıdakilerden hangisidir?
ADoğru cevap
Açıklama
Erzurum Kongresi (Temmuz-Ağustos 1919) ile TBMM’nin açılışı (Nisan 1920) arasındaki takvimde yer alan ve milli mücadelenin bölgesellikten çıkıp tüm yurdu kapsayacak şekilde birleştirildiği en önemli gelişme Sivas Kongresi’dir (Eylül 1919).
Soru 10
“Ahd- Milli”, “Milli And”, “Peyman-ı Milli” gibi isimlerle de anılan ve Osmanlı Mebusan Meclisinde 28 Ocak 1920’de kabul edilen kararlara “…..” adı verilmiştir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yeri aşağıdakilerden hangisi doğru şekilde tamamlar?
ADoğru cevap
Açıklama
Son Osmanlı Mebusan Meclisi’nde (28 Ocak 1920) kabul edilen, milli sınırları belirleyen ve siyasi/mali tam bağımsızlığı şart koşan bu tarihi bağımsızlık yemini belgesine Misak-ı Milli (Milli And) denir.
Soru 11
Sultan Abdülmecit’in yayımladığı mülki islahat program geleneksel yapıyı kökten sarsacak yenilikler getirmekteydi. Müslim-gayrimüslim eşitliği, Yunan ve Sırp isyanlarıyla birlikte milliyetçi bir tutum sergileyen gayrimüslimlerin imparatorluktan ayrılmasını önlemek amacıyla ortaya atılan ve daha sonra sık sık vurgu yapılan bir Osmanlı milleti teşkil etmeyi hedefleyen önemli projenin ilk adımıydı.
Yukarıda sözü edilen durum aşağıdakilerden hangisi ile ilgilidir?
CDoğru cevap
Açıklama
1839 yılında Sultan Abdülmecit döneminde (Mustafa Reşit Paşa tarafından) ilan edilen, kanun önünde Müslüman ve gayrimüslim tebaa arasında eşitlik sağlayarak milliyetçi isyanları önlemeyi ve ortak bir “Osmanlı Milleti” (Osmanlıcılık ideolojisi) yaratmayı amaçlayan belge Tanzimat Fermanı’dır.
Soru 12
Mondros Mütarekesi hükümlerinin en ağır şekilde uygulandığı, İngilizler ve Fransızlar için sadece Osmanlı Devleti’ni kontrol altında tutacak bir yer değil aynı zamanda bütün Anadolu’yu, Güney Rusya’yı ve Kafkasya’yı idare edebilecek eşsiz bir merkez olan şehir aşağıdakilerden hangisidir?
DDoğru cevap
Açıklama
Boğazlara sahip olması, Osmanlı’nın başkenti olması ve hem Anadolu’ya hem de Rusya/Kafkasya hatlarına hakim stratejik konumu nedeniyle İtilaf Devletleri’nin donanmalarını demirleyip en ağır kontrol ve işgal merkezine dönüştürdüğü şehir İstanbul’dur.
Soru 13
Paris Barış Konferansı’nda ABD, İngiltere, Fransa, İtalya ve Japonya’nın devlet adam ve hükümet başkanları ile dışişleri bakanlarından oluşturulan yüksek konseye ne ad verilir?
BDoğru cevap
Açıklama
I. Dünya Savaşı sonrası toplanan Paris Barış Konferansı’nda; 5 büyük galip devletin (ABD, İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya) ikişer temsilcisinden (hükümet başkanı ve dışişleri bakanı) oluşan en üst düzey karar alıcı yüksek heyete “Onlar Konseyi” adı verilmiştir.
Soru 14
…… ilan edildiği 23 Aralık 1876’dan Meclis-i Mebūsanın geçici olarak tatil edildiği 13 Şubat 1878 tarihine kadarki döneme I. Meşrutiyet dönemi denir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yeri aşağıdakilerden hangisi doğru şekilde tamamlar?
DDoğru cevap
Açıklama
Osmanlı Devleti’nin ilk yazılı anayasası olan Kanun-i Esasi’nin II. Abdülhamit tarafından 23 Aralık 1876’da ilan edilmesiyle (ve meclisin açılmasıyla) Türk tarihinde I. Meşrutiyet dönemi resmen başlamıştır.
Soru 15
25 Nisan 1915’te sabahın erken saatlerinde karaya çıkan İtilaf askerleri, kendilerine önlerinin boş olduğu söylenmesine rağmen sırtları tutan ve gözetleme ile görevli az sayıda Türk askerine rastladılar. 19. Tümen Komutanı Yarbay Mustafa Kemal Bey’in geri çekilmekte olan Türk askerlerine verdiği süngü takıp yere yatmaları emri ile İtilaf askerlerinin telaşlanıp yere yatmalarıyla iki taraf arasında bir hat oluşmuştur. Bu durum İtilaf askerlerinin hızlı ilerleyişini durdurmuştur. Yarbay Mustafa Kemal Bey bu durumu “Kazandığımız an, bu andı” şeklinde tarif etmiştir.”
Yukarıdaki parçada sözü edilen olay aşağıdaki cephelerin hangisinde yaşanmıştır?
CDoğru cevap
Açıklama
Mustafa Kemal’in 19. Tümen Komutanı olarak görev yaptığı, Anzak askerlerinin karaya çıktığı (Arıburnu) ve geri çekilen askerlere cephaneleri bitmesine rağmen “Süngü tak, yere yat” emrini vererek savaşın seyrini değiştirdiği bu efsanevi olay, Çanakkale Cephesi’nde yaşanmıştır.
Soru 16
Türkçülük hareketinin ilginç bir özelliği de Rusya Müslümanlarının tesiriydi. Bu alanda bilhassa…..çabalarına ve 1883’ten itibaren Bahçesaray’da Kırım Türkçesiyle yayımlanarak Osmanlı entelektüelleri tarafından okunan Tercüman gazetesinin oynadığı role değinmek gerekir.
Yukarıdaki parçada boş bırakılan yeri aşağıdakilerden hangisi doğru şekilde tamamlar?
EDoğru cevap
Açıklama
“Dilde, fikirde, işte birlik” parolasıyla 1883’te Kırım Bahçesaray’da Tercüman gazetesini çıkararak tüm Türk dünyasında eğitim ve dilde uyanışı (Türkçülüğü) savunan aydın Gaspıralı İsmail Bey’dir.
Soru 17
Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinde kurtuluş çareleri arayan aydın, asker ve devlet adamlarının çare olarak gördüğü akımlardan biri değildir?
EDoğru cevap
Açıklama
Osmanlı İmparatorluğu’nu dağılmaktan kurtarmak için aydınlar tarafından öne sürülen temel fikir akımları Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük ve Batıcılık’tır. Avrasyacılık, o dönem Osmanlı aydınlarının benimsediği tarihsel kurtuluş akımlarından biri değildir.
Soru 18
Aşağıdakilerden hangisi Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı Devleti’nin savaştığı memleket cephelerinden biri değildir?
ADoğru cevap
Açıklama
Osmanlı Devleti’nin I. Dünya Savaşı’ndaki cepheleri kendi sınırları içinde (memleket cepheleri) ve müttefiklere yardım için sınır ötesine açılan (yardım cepheleri) olarak ikiye ayrılır. Galiçya, Romanya ve Makedonya (sonu “ya” ile bitenler) sınır ötesi yardım cepheleridir; memleket cephesi değildir.
Soru 19
Türk kadınının Milli Mücadele sırasındaki tutumunun en güzel örneklerinden biri olan Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyetinin kurucusu aşağıdakilerden hangisidir?
BDoğru cevap
Açıklama
Sivas Valisi Reşit Paşa’nın eşi olan Melek Reşit Hanım (Melek Hanım), Mustafa Kemal Paşa’nın da onayı ve teşvikiyle Sivas’ta Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyeti’ni kurarak Milli Mücadele’ye ordu için para/eşya toplayarak büyük destek sağlamıştır.
Soru 20
Aşağıdakilerden hangisi Milli Mücadele’ye mali destek sağlayan iç kaynaklardan biri değildir?
EDoğru cevap
Açıklama
Milli Mücadele’yi ordu lehine finanse etmek için Kütahya-Eskişehir savaşlarından sonra “Tekalif-i Milliye” (Milli Yükümlülükler) emirleri çıkarılmış ve halktan yardımlar alınmıştır. Ancak “Tekalif-i Resmiye” isimli bir iç kaynak uygulaması veya kanunu yoktur, bu seçenek tamamen çeldirici olarak konulmuştur.
Soru 21
“Üç Tarz-ı Siyaset” adlı eserinde Osmanlı Devleti’nin önündeki seçenekleri Panislamizm, Osmanlıcılık ve ırk esasına dayanan Türk milliyetçiliği olarak sıralayan Osmanlı aydını aşağıdakilerden hangisidir?
EDoğru cevap
Açıklama
Türkçülüğün manifestosu kabul edilen ve Osmanlı’nın geleceği için Osmanlıcılık, İslamcılık ve Türkçülük akımlarını kıyaslayarak Türkçülüğü (Türk milliyetçiliğini) tek ve en gerçekçi çıkar yol olarak gösteren “Üç Tarz-ı Siyaset” makalesinin yazarı Yusuf Akçura’dır.
Soru 22
Aşağıdakilerden hangisi 31 Mart (13 Nisan 1909) Ayaklanması’na katılan isyancıların taleplerinden biri değildir?
EDoğru cevap
Açıklama
31 Mart isyancıları temelde meşrutiyete ve İttihat ve Terakki’ye karşı alaylı askerler tarafından çıkarılmış bir ayaklanmadır. Bu nedenle isyancılar mektepli (İttihatçı) subaylara düşmandırlar; onların “görevlerine iade edilmesini” değil, aksine ordudan uzaklaştırılmalarını (değiştirilmelerini) talep etmişlerdir.
Soru 23
I. Mondros Ateşkes Antlaşması’nın imzalandığı sırada işgale uğramış olan Türk ve Müslümanların çoğunlukta bulunduğu topraklar Türk vatanının ayrılmaz bir parçasıdır.
II. Milli ve ekonomik gelişmemizi engelleyecek siyasi, mali ve adli sınırlamalar kabul edilemez.
Yukarıdaki ifadeler aşağıdakilerin hangisinde dile getirilmiştir?
ADoğru cevap
Açıklama
Türk ve Müslüman çoğunluğun yaşadığı yerlerin bölünmez bir bütün olduğu (milli sınırlarımız) ve kapitülasyonların (mali, adli sınırlamaların) kesinlikle kabul edilemeyeceği (tam bağımsızlık) maddeleri, doğrudan Osmanlı Mebusan Meclisi’nde kabul edilen “Misak-ı Milli (Milli And)” belgesinin temel kararlarıdır.
Soru 24
Sevr Barış Antlaşması ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
BDoğru cevap
Açıklama
Osmanlı Anayasasına (Kanun-i Esasi) göre uluslararası bir antlaşmanın hukuken geçerli olabilmesi için Meclis-i Mebusan tarafından onaylanması şarttı. Ancak Sevr imzalandığında (10 Ağustos 1920) Mebusan Meclisi İtilaf Devletlerince zaten kapatılmış ve dağıtılmıştı. Bu nedenle antlaşma Mebusan Meclisi tarafından ASLA onaylanmamıştır (bu yüzden de hukuken ölü doğmuş, geçersiz bir antlaşma sayılır).
Soru 25
Aşağıdakilerden hangisi 1920 yılının ilkbaharında başlayıp ancak aynı yılın yaz aylarında bastırılabilen önemli isyanlardan biri değildir?
ADoğru cevap
Açıklama
Ali Galip Olayı (Ayaklanma girişimi), 1920 yılında TBMM açıldıktan sonra çıkan isyanlardan biri değildir. Ali Galip olayı, 1919’un Eylül ayında, Elazığ Valisi Ali Galip’in İstanbul Hükümeti’nin (Damat Ferit’in) emriyle Sivas Kongresi’ni basmak ve Mustafa Kemal’i tutuklamak için kalkıştığı çok daha erken tarihli bir girişimdir.