TAR201U Atatürk İlkeleri-I 2025 Güz Ara Sınavı-3
Osmanlı İmparatorluğu’nun 19. ve 20. yüzyılları, hayatta kalma mücadelesi verdiği, köklü reformlara giriştiği ve nihayetinde bir cihan imparatorluğundan modern bir ulus-devlete dönüştüğü sancılı bir süreçtir. Bu dönem, I. Dünya Savaşı’nın yıkımıyla son bulmuş ve Türk milletinin bağımsızlık için verdiği Milli Mücadele’ye zemin hazırlamıştır. Bu makalede, imparatorluğun son döneminden başlayarak Kurtuluş Savaşı’nın zaferine uzanan bu kritik tarihsel süreç incelenecektir.
19. yüzyılda Osmanlı yöneticileri, devletin kötü gidişatına çareler aradılar. Sultan III. Selim döneminde Avrupa’da daimi elçilikler açılmış ve Nizam-ı Cedid ordusu kurulmuştur; ancak ilk nüfus sayımı onun döneminde değil, II. Mahmut döneminde yapılmıştır. 1839 tarihli “Tanzimat Fermanı”, tüm tebaanın can, mal ve namus güvenliğini sağlarken, vergilerin herkesin gücü oranında alınmasını da güvence altına almıştır. 19. yüzyılda Osmanlı Devleti’ni “hasta adam” olarak nitelendiren ve Panslavizm politikasıyla Balkanları kışkırtan devlet ise “Rusya” idi. 20. yüzyılın başında, 1908’de II. Meşrutiyet’in ilanını sağlayan temel güç İttihat ve Terakki Cemiyeti olmuş, bu yeni düzene karşı çıkanlar ise 1909’da “31 Mart Vakası’nı” organize etmişlerdir. “Meşrutiyet” terimi, Arapça “şart” kökünden gelerek anayasalı ve meclisli bir yönetimi ifade eder.
Milliyetçilik ve sömürgecilik gibi nedenlerle patlak veren I. Dünya Savaşı, Osmanlı’nın sonunu getirmiştir. Fransa’da savaş başladığında cumhuriyet yönetimi olduğu için “hanedanlık yönetiminin işlemez hale gelmesi” savaşın nedenlerinden biri değildir. Savaş sırasında İtilaf Devletleri, Osmanlı’yı paylaşmak için “Londra Sözleşmesi” gibi gizli antlaşmalar yapmışlardır. İtilaf Devletleri’nin, İstanbul’u alıp Rusya’ya yardım götürmek amacıyla açtığı cephe ise “Çanakkale Cephesi’dir”. Savaşın sonunda, 30 Ekim 1918’de imzalanan “Mondros Mütarekesi” ile işgallere zemin hazırlanmıştır. Fransa bu mütarekeye dayanarak Adana ve Mersin gibi güney illerini işgal etmiş, ancak “Ankara’yı” işgal etmemiştir.
İşgaller karşısında Türk milleti direnişe geçmiştir. Mustafa Kemal Paşa’nın İstanbul Hükûmeti tarafından 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun’a gönderilmesindeki resmi gerekçe, bölgedeki “Türklerle Rumlar arasındaki çatışmaları sona erdirmekti”. Ancak Mustafa Kemal, “Amasya Genelgesi” ile mücadelenin gerekçesini (“Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir.”) ve yöntemini (“Milletin azim ve kararı kurtaracaktır.”) ilan etmiştir. Bu süreçte vatanın kurtuluşu için çalışan “Kilikyalılar Cemiyeti” gibi yararlı cemiyetlerin yanı sıra, İngiliz Muhipleri Cemiyeti gibi zararlı cemiyetler de faaliyet göstermiştir. Kurtuluş Savaşı’nın siyasi manifestosu olan “Misak-ı Milli”, son Osmanlı Mebusan Meclisi’nde kabul edilerek milli sınırlar ve tam bağımsızlık hedefi dünyaya ilan edilmiştir.
İstanbul’un işgalinin ardından 23 Nisan 1920’de Ankara’da açılan I. TBMM, “Meclis hükümeti sistemini” benimsemiş ve “İstanbul Hükûmeti ile koordineli çalışmayı” reddederek milli egemenliği esas almıştır. Meclis, bir yandan işgalcilerle savaşırken bir yandan da Anzavur ve Milli Aşiret gibi iç isyanlarla uğraşmıştır; “Zeytun İsyanları” ise bu dönemden önce yaşanmış bir olaydır. Savaşın en zorlu anlarında, Kütahya-Eskişehir muharebeleri sonrasında ordunun ihtiyaçlarını karşılamak için Başkomutan Mustafa Kemal Paşa tarafından “Tekâlif-i Milliye Emirleri” yayımlanmıştır. Bu mücadelenin en önemli yayın organlarından biri ise “Hâkimiyet-i Milliye” gazetesi olmuştur.
Türk Kurtuluş Savaşı, ekonomik zorluklara ve iç isyanlara rağmen, Türk milletinin topyekûn mücadelesiyle zafere ulaşmıştır. Bu zafer, imparatorluktan ulus-devlete geçişin en önemli adımı olmuş ve modern Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulmasını sağlamıştır. Osmanlı’nın son dönemindeki ekonomik sorunlar, örneğin ticaret yollarının değişmesi ve enflasyon gibi faktörler de bu çöküş ve yeniden doğuş sürecinin arka planını oluşturmaktadır.