Türk Dili-1 2020 Ara Sınav (Vize)

Orta Türkçe dönemi (11.-15. yüzyıl) Karahanlı Türkçesi, Harezm-Kıpçak Türkçesi ve Çağatay Türkçesi olmak üzere üç ayrı yazı dilinin oluştuğu zengin bir dönemdir. Eski Türkçe Göktürk ve Uygur dönemlerini, Eski Anadolu Türkçesi ise Batı Türkçesinin Anadolu'daki ilk dönemini kapsar.

Dil-toplum ilişkisinde iki temel görüş vardır: Birincisi toplumsal yapının dile yansıdığı (dilin toplumun aynası olduğu) görüşü, ikincisi ise toplumun dil aracılığıyla yapılandırıldığı (dilin toplumu biçimlendirdiği) görüşüdür. Bu yüzden boşluklara sırasıyla 'toplumsal' ve 'toplumun' gelir.

Büyük ünlü uyumuna (damak uyumu) göre Türkçe bir kelimede ya yalnız kalın (a, ı, o, u) ya da yalnız ince (e, i, ö, ü) ünlüler bulunur. 'Heyecan' kelimesinde 'e-e' ince ünlülerinden sonra 'a' kalın ünlüsü geldiği için uyum bozulmuştur; kelime Arapça kökenlidir. 'Yoldaş, boyun, umut' kalın, 'ceket' ise ince ünlülüdür.

Dil tanımlarında ortak vurgulanan ögeler dilin seslerden oluşan bir sistem, bir iletişim ve düşünme aracı olmasıdır. Dil ise canlı bir varlık gibi sürekli değişir ve gelişir; bu nedenle 'dil değişmeyen bir yapıdır' ifadesi temel ögelerden biri değildir.

Batı Avrupa'da en kalabalık Türk nüfusu, 1960'lardan itibaren işçi göçüyle oluşan topluluk sayesinde Almanya'dadır. Burada yaşayan milyonlarca Türkiye kökenli kişi nedeniyle Almanya, en çok Türkçe konuşuru olan Batı Avrupa ülkesidir.

Bir devletin yönetim, hukuk, eğitim ve ticaret gibi alanlarında sözlü ve yazılı olarak kullanılan, genellikle kanunla belirlenen dile devlet dili ya da resmî dil denir. Türkiye'de devlet dili Anayasa'ya göre Türkçedir. Ağız ve lehçe ise dilin bölgesel veya tarihsel kollarıdır.

Dilsel belirleyicilik ilkesine göre dil, insanın düşünme biçimini belirler ve sınırlar. Dilsel görecelik ilkesine göre ise bir dilde kodlanmış anlamlar başka bir dilde bulunmayabilir; her dil dünyayı kendine özgü biçimde yansıtır. Bu iki ilke Sapir-Whorf hipotezinin temel bileşenleridir ve parçadaki sıraya göre C doğrudur.

Türkçede aslen bulunmayan /j/ ses biriminin Farsça ve Fransızcadan alınan kelimelerle (jale, jandarma, jeton) dile girmesi, dilin ses sistemini etkileyen bir ödünçlemedir. Ses bilgisi, şekil bilgisi ve söz dizimi gibi dil yapısını etkileyen alıntılara dil bilgisi ödünçlemesi denir; söz varlığı ödünçlemesi ise yalnızca kelime alıntısını ifade eder.

Tonyukuk (720-725), Kül Tigin (732) ve Bilge Kağan (735) yazıtları 8. yüzyılda Göktürk alfabesiyle yazılmış olup Türkçenin Eski Türkçe dönemine aittir. Orta Türkçe dönemi ise Karahanlı Türkçesiyle başlar.

Deyimler kalıplaşmış, kısa ve çekici anlatım sağlayan, çoğunlukla gerçek anlamı dışında kullanılan söz öbekleridir. Ancak deyimler atasözleri gibi bir yargı, öğüt veya hüküm bildirmez; bir durumu veya kavramı anlatır. Yargı bildirmek atasözlerinin özelliğidir.

Terimler bir bilim veya meslek alanındaki kavramı tek anlamla, açık ve kesin biçimde karşılar; anlamları sabittir ve yoruma açık değildir. Ancak bir dilde terimlerin sayısı sabit değildir; bilim ve teknoloji geliştikçe yeni kavramlar için sürekli yeni terimler türetilir. Bu nedenle E şıkkı terimlerin özelliği değildir.

Bir dilin tarihinin herhangi bir döneminde kullanılmış kelimelerin tümü o dilin tarihî söz varlığını, günümüzde kullanılan kelimeler ise güncel söz varlığını oluşturur. Temel (çekirdek) söz varlığı ise bir dilde en sık kullanılan, temel kavramları karşılayan kelimelerdir.

Altay dil ailesinin kollarından en fazla konuşura sahip olanı Türk dilidir; Türkçe ve Türk lehçelerinin konuşur sayısı Moğolca ve Mançu-Tunguzcanın çok üzerindedir. Macarca ise Ural dil ailesine aittir.

Yazıyı bulan ve çivi yazısıyla çok sayıda metin bırakan ilk kültür Sümerlerdir. Sümercede Türkçe ile ses denklikleri gösterilen 168 kadar kelime (dar-/yar-, dib/yip, gud/ud gibi) tespit edilmiştir. Akad ve Hitit kültürleri Sümerlerden sonra yazıyı kullanmıştır.

Kâşgarlı Mahmut'un 1072-1074 yıllarında yazdığı Dîvânu Lügati't-Türk, Orta Türkçe döneminin Karahanlı Türkçesine aittir. Eser Araplara Türkçe öğretmek amacıyla yazılmış ilk Türkçe sözlüktür. Köktürk ve Uygur Türkçeleri ise Eski Türkçe dönemine aittir.

Gürültü, eleştirme, aşırı övgü ve alay etmek iletişimi bozan engellerdir. Empati ise karşımızdakinin duygu ve düşüncelerini onun yerine koyarak anlamaya çalışmaktır; iletişimi engellemez, aksine güçlendirir.

Yöresel (mahalli) söyleyişle konuşmak, konunun dışına çıkmak, söz varlığının dar olması ve gereksiz sesler (ıı, eee gibi) çıkarmak konuşma hatalarıdır. Konuşmanın türüne uygun yöntem ve tekniği belirlemek ise hata değil, iyi bir konuşmanın hazırlık aşamasıdır.

Parçada dilin toplumların varlık sebebi olduğu, gerçekliği şekillendirdiği ve oluşan toplumsal algının bireylere aktarıldığı anlatılmıştır. 'İnsan olmadan dilin, dil olmadan da toplumun var olması mümkün değildir' cümlesi de dil ile toplum arasındaki karşılıklı bağı vurgular; yani söz konusu olan dil-toplum ilişkisidir.

Öğretmenin 'Aferin Elif, çok güzel bir tanım yaptın' sözü, öğrencinin doğru davranışını takdir eden ve onu cesaretlendiren bir geri bildirimdir. Olumlu davranışı onaylayan ve pekiştiren bu tür geri bildirime pozitif (olumlu) geri bildirim denir.

İşaretleyerek okuma ile not alarak okuma aynı amaca hizmet eder: anahtar kavramları ve önemli yerleri belirlemek. Aradaki fark, not alarak okumada önemli bilgilerin ayrı bir kâğıda yazılması, işaretleyerek okumada ise doğrudan metin üzerinde işaretlenmesidir.

Farklı kültürlerin teması sonucunda bir dilin başka dillerden kelime, deyim ve hatta dil bilgisi yapıları almasına ödünçleme denir. Örneğin Türkçeye Arapça, Farsça ve Fransızcadan geçen kelimeler ödünçlemenin sonucudur.

Özenti ödünçlemesi, alıcı dilde karşılığı bulunduğu hâlde, kültürel ve siyasi açıdan üstün görülen bir dilin kelimelerinin taklit ve beğenilme arzusuyla alınmasıdır. Burada gerçek bir dilsel ihtiyaç yoktur; bilgi ödünçlemesinde ise yeni bir kavram veya bilgi ile birlikte kelime alınır.

Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla kurulan beş Türk devletinden nüfusu en kalabalık olanı Özbekistan'dır (yaklaşık 35 milyon). Bu nedenle Türk dillerinden birini konuşan nüfus en fazla Özbekistan'dadır; Kazakistan yüzölçümü bakımından en büyük olsa da nüfusu daha azdır.

Türkler 10. yüzyıldan itibaren İslam kültür dairesine girince dinin dili olan Arapçanın yoğun etkisinde kalmıştır. Dini, bilimsel ve hukuki terimlerin çoğu Arapçadan alınmış; Farsça da özellikle edebiyat alanında etkili olmuştur.

Dil ödünçlemeleri söz varlığı ödünçlemesi, dil bilgisi ödünçlemesi, bilgi ödünçlemesi ve özenti ödünçlemesi gibi türlere ayrılır. 'Kaynak ödünçlemesi' diye bir ödünçleme türü bu sınıflandırmada yer almaz.

Bir toplumun yaşadığı coğrafya, iklim, komşu halklarla ilişkileri ve üretim-tüketim biçimleri dilin söz varlığı ve yapısı üzerinde derin izler bırakır. Örneğin yerleşik ya da göçebe yaşam kelime hazinesini etkiler. Nüfus yoğunluğu ise dilin yapısını doğrudan biçimlendiren bir unsur olarak sayılmaz.

Altay dilleri eklemeli dillerdir ve kelime türetmede ön ek değil, son ekler kullanılır; bu yüzden D yanlıştır. Bu dillerde cinsiyet ayrımı yoktur, yüklem sondadır, belirten unsur belirtilenden önce gelir ve sayı sıfatlarından sonra çokluk eki getirilmez (ör. 'üç kitap').

Türk dilinin bilinen ilk yazılı belgeleri Göktürk Kağanlığı dönemine ait yazıtlar ve metinlerdir; bu da yaklaşık 1500 yıllık bir yazılı geçmişe işaret eder. Parçada ayrıca bundan önce de Türkçenin komşu kültürlerin belgelerinde izlerinin bulunduğu vurgulanmıştır.

Parçadaki atasözlerinden biri insanlar arası ilişkiyi, diğeri ise ana-babanın davranışlarının çocuklarını etkilemesini anlatır; yani atasözlerinin konuları çeşitlidir. Bu nedenle Dîvânu Lügati't-Türk'te 'sadece toplumsal olaylarla ilgili' atasözleri bulunduğu söylenemez. Diğer şıklar parçadan çıkarılabilir.

Dil, kültür ve düşünce arasındaki ilişkiyi dilbilimsel çerçevede ele alan Amerikalı dilbilimci Edward Sapir'dir. Sapir'e göre (Sapir-Whorf hipotezi) her dil gerçekliği kendi konuşurlarına kendine özgü biçimde yansıtır. Saussure yapısalcılığın, Chomsky ise üretici dilbilgisinin temsilcisidir.

Dede Korkut Hikâyeleri ve Yunus Emre'nin şiirleri 13.-15. yüzyıllar arasında Anadolu'da oluşan Batı Türkçesinin ilk dönemine, yani Eski Anadolu Türkçesine aittir. Karahanlıca ve Çağatayca Orta Türkçe dönemine, Osmanlı Türkçesi ise daha sonraki döneme aittir.

'Bugünün işini yarına bırakma' atasözü, kelimelerin gerçek anlamlarıyla kullanıldığı doğrudan bir öğüttür. Diğer atasözlerinde ise mecaz vardır: 'Sütten ağzı yanan yoğurdu üfleyerek yer' kötü deneyim yaşayanın aşırı temkinli olmasını, 'dere geçilirken at değiştirilmez' ise zor bir işin ortasında düzen değiştirilmemesi gerektiğini anlatır.

Moldova'da (Gagavuz Yeri özerk bölgesinde) yaklaşık 200 bin kişinin konuştuğu ve Türkiye Türkçesine çok yakın olan Türk lehçesi Gagavuz Türkçesidir. Gagavuzlar Hristiyan Ortodoks bir Türk topluluğudur. Hakas ve Tatar Türkçeleri ise Rusya Federasyonu'nda konuşulur.

Yazma becerisi düşüncelerin kâğıda dökülmesini sağladığı için hafızanın yükünü azaltır; yazarken düşünce düzenlenir, olgunlaşır ve zenginleşir, anlatım güçlenir. Parçadaki 'sözü düzenler' ifadesi de kalıcı ve planlı bir anlatım gerektiren yazmayı işaret eder.

İletişimde gürültü, mesajın doğru iletilmesini engelleyen her türlü etkendir ve genellikle fiziksel, psikolojik, nöro-fizyolojik ve kültürel (anlamsal) gürültü olarak sınıflandırılır. 'Sosyal gürültü' bu sınıflandırmada yer almaz.

Etkili iletişimde kaynak; açık ve alıcıya uygun mesaj oluşturmalı, mesajı en uygun kanalla iletmeli, geri bildirimleri doğru anlayıp değerlendirmelidir. Geri bildirimleri dönütsüz (cevapsız) bırakmak ise iletişimi koparır; bu yüzden kaynağın sorumluluklarından biri değildir.

İkilemeler bir ismi niteledikleri zaman sıfat görevi üstlenir. 'Eğri büğrü yollar' ifadesinde ikileme 'yollar' ismini nitelediği için sıfattır. 'Fokur fokur' ve 'koşa koşa' fiili nitelediği için zarf, 'ev mev' ve 'ıvır zıvır' ise isim görevindedir.

'Göz önüne almak' deyimi 'hesaba katmak, dikkate almak' anlamına gelir: 'Bu gerçeği de göz önüne almak gerek.' 'Gözünden kaçırmak' fark etmemek, 'gözüne kestirmek' bir şeyi yapabileceğine inanmak, 'göz ağartmak' ise yaşlanmak/emek vermek anlamındadır.