Türk Dili-1 2021 Final

Dil biliminde 'ana dil', kendisinden başka diller veya lehçeler türemiş olan kaynak dildir (ör. Latincenin Roman dillerinin ana dili olması). Çocuğun ailesinden ve çevresinden edindiği ilk dile ise 'anadili' denir; E şıkkı bu kavramı tanımladığı için en çok karıştırılan şıktır.

İletişimin temel ögeleri kaynak (gönderici), mesaj (ileti), kanal, alıcı ve geri bildirimdir. Kaynak ile gönderici aynı ögeyi ifade eder. 'Çevre' ise iletişimi etkileyen bir unsur olsa da bu temel ögeler arasında sayılmaz.

Dil; kendine özgü kanunları olan, insanlar arasında anlaşmayı sağlayan doğal bir araç, seslerden örülmüş sosyal bir kurum ve temeli bilinmeyen zamanlarda atılmış gizli antlaşmalar sistemi olarak tanımlanır. 'Dilin kullanımı başarının temel belirleyicisidir' ifadesi ise dilin ne olduğunu açıklayan bir tanım ögesi değil, bir yorumdur.

Dil türleri arasında ana dil (kaynak dil), anadili (çocuğun ilk edindiği dil), devlet dili, konuşma dili, yazı dili, özel dil gibi kavramlar yer alır. 'Sokak dili' ise dil bilimindeki dil türleri sınıflandırmasında yer alan bir kavram değildir.

Çocuk dil edinme sürecinde önce dinler, duyduklarını taklit ederek konuşmaya başlar; okuma ve yazma ise daha sonra, genellikle okul çağında öğrenilir. Bu nedenle doğal sıralama dinleme, konuşma, okuma ve yazmadır.

Dil tanımlarında ortak vurgulanan ögeler dilin seslerden oluşan bir sistem, bir iletişim ve düşünme aracı olmasıdır. Dil ise canlı bir varlık gibi sürekli değişir ve gelişir; bu nedenle 'dil değişmeyen bir yapıdır' ifadesi temel ögelerden biri değildir.

Parçada dilin toplumların varlık sebebi olduğu, gerçekliği şekillendirdiği ve oluşan toplumsal algının bireylere aktarıldığı anlatılmıştır. 'İnsan olmadan dilin, dil olmadan da toplumun var olması mümkün değildir' cümlesi de dil ile toplum arasındaki karşılıklı bağı vurgular; yani söz konusu olan dil-toplum ilişkisidir.

Parçada dil planlamasının tek bir kurumla değil disiplinler arası katılımla yapıldığı ve milletlerin bilinçli bir seferberlik yürüttüğü vurgulanmıştır. Buradan dil planlamasının bilinçli ve çok paydaşlı bir süreç olduğu sonucuna ulaşılır. Parçada müdahalenin dilin doğal seyrini bozabileceği söylendiği için B şıkkı parçaya ters düşer.

Doğru yazılışı 'kılavuz'dur; 'klavuz' biçimi yanlıştır. Türkçe kökenli kelimelerde başta iki ünsüz yan yana gelmediği için kelime 'kı-la-vuz' şeklinde yazılır. 'Eşkıya, başvurmak, kirpik, laboratuvar' ise TDK yazım kılavuzuna uygundur.

Mecaz anlamda kelime, gerçek anlamının dışında benzetme yoluyla kullanılır. 'Sıkıntıdan çatladım' cümlesinde 'çatlamak' gerçek anlamı olan 'yarılmak, kırılmak' anlamında değil, 'çok bunalmak, dayanamaz hâle gelmek' anlamında kullanılmıştır. Diğer şıklardaki 'kırdım', 'bekledim', 'kırmızı' ve 'şakalaşırdık' gerçek anlamlarıyla kullanılmıştır.

Bir dilin veya dillerin resmi bir otorite tarafından dil içi sorunları (terim, yazım, kelime seçimi gibi) çözmek amacıyla bilinçli olarak düzenlenmesine dil planlaması denir. Türkiye'de Harf Devrimi ve TDK'nın çalışmaları dil planlamasının örnekleridir.

Türkçede yüklem tek başına cümle kurabilir; 'Durdu' kelimesi kişi ekiyle öznesini de içerdiği için tümleç olmadan da tam bir yargı bildiren cümledir. Bu yüzden D yanlıştır. Diğer ifadeler doğrudur: kurallı cümlede yüklem sondadır ve 'ki'li birleşik cümle yapısı Farsçadan geçmiştir.

Selçuklular döneminde Arapça bilim ve din dili, Farsça ise edebiyat ve saray dili olarak Türkçeden daha üstün ve itibarlı görülmüştür. Yöneticiler ve aydınlar bu dilleri tercih ettiği için Türkçe resmi ve edebi alanda geri planda kalmıştır. Yöneticilerin Türkçe eserleri teşvik etmesi ise Karamanoğlu Mehmet Bey gibi Beylikler dönemine özgüdür.

Tonyukuk (720-725), Kül Tigin (732) ve Bilge Kağan (735) yazıtları 8. yüzyılda Göktürk alfabesiyle yazılmış olup Türkçenin Eski Türkçe dönemine aittir. Orta Türkçe dönemi ise Karahanlı Türkçesiyle başlar.

Bulunma hâli eki -da/-de kelimeye bitişik yazılır (yolda, ayakta, işte, ikide bir). 'Kızıda geldi oğluda' cümlesindeki 'da' ise bulunma eki değil, 'de' anlamındaki bağlaçtır ve ayrı yazılmalıdır: 'Kızı da geldi oğlu da.' Bağlaç ile ek karıştırıldığı için yazım kuralına uyulmamıştır.

İyi bir konuşma açık, amaçlı, inandırıcı olmalı ve ses tonu duyguyu yansıtmalıdır. Jest, mimik ve duruş gibi beden dili ögeleri konuşmayı destekleyip etkisini artırdığı için kullanılmalıdır. Bu yüzden 'beden dilinden yararlanılmamalıdır' ifadesi iyi bir konuşmada görülmemesi gereken bir durumdur.

Genç Kalemler hareketi Arapça ve Farsça dil bilgisi kurallarının terk edilmesini, yazı dili ile konuşma dili arasındaki farkın kaldırılmasını, İstanbul Türkçesinin esas alınmasını ve dile yerleşmiş yabancı kelimelerin korunmasını savunmuştur. Latin alfabesine geçiş ise onların gündeminde yoktu; bu, 1928 Harf Devrimi ile gerçekleşmiştir.

Osmanlı döneminde Arapça ve Farsça Türkçeyi yoğun biçimde etkilemiş, eserler Arap alfabesiyle yazılmış ve 1876 Kanun-i Esasi ile Türkçe resmi dil kabul edilmiştir. Ancak Osmanlı'da sadeleşme düşüncesi hiç olmamış değildir; Tanzimat'tan itibaren sade dil arayışı başlamış, Türk Derneği ve Genç Kalemler bu fikri savunmuştur. Bu yüzden B yanlıştır.

Türkler İslamiyet'i kabul ettikten sonra yaklaşık 10. yüzyıldan 1928 Harf Devrimi'ne kadar, yani bin yıla yakın bir süre Arap alfabesini kullanmışlardır. Köktürk ve Uygur alfabeleri daha kısa süre, Latin alfabesi ise 1928'den beri kullanılmaktadır.

'Bahçe zevki bu devrin büyük merakıdır' cümlesinde 'Bahçe zevki' özne, 'bu devrin büyük merakıdır' ise yüklemdir; başka öge yoktur. 'Ali camı kırdı' cümlesinde nesne, 'Otobüs yol ayrımında durdu' cümlesinde yer tamlayıcısı, 'Ruh ufuksuz yaşayamaz' cümlesinde zarf tümleci bulunur.

Bir dilde kelimeleri birbirinden ayıran, anlam ayırıcı en küçük ses birimine ses birimi (fonem) denir; örneğin 'kal' ve 'kel' kelimelerini 'a' ve 'e' ses birimleri ayırır. Alofon ise bir ses biriminin anlam farkı yaratmayan söyleniş çeşididir.

Bir toplumun yaşadığı coğrafya, iklim, komşu halklarla ilişkileri ve üretim-tüketim biçimleri dilin söz varlığı ve yapısı üzerinde derin izler bırakır. Örneğin yerleşik ya da göçebe yaşam kelime hazinesini etkiler. Nüfus yoğunluğu ise dilin yapısını doğrudan biçimlendiren bir unsur olarak sayılmaz.

Yazma becerisi düşüncelerin kâğıda dökülmesini sağladığı için hafızanın yükünü azaltır; yazarken düşünce düzenlenir, olgunlaşır ve zenginleşir, anlatım güçlenir. Parçadaki 'sözü düzenler' ifadesi de kalıcı ve planlı bir anlatım gerektiren yazmayı işaret eder.

Görülen geçmiş zaman eki ünsüz benzeşmesi ve ünlü uyumuna göre -dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü biçimlerine girer. Gösterimde 'D' d/t değişimini, 'X' ise dar ünlülerin (ı, i, u, ü) tümünü karşıladığı için tüm biçimler -DX ile ifade edilir. 'I' yalnızca ı/i'yi gösterdiği için -TI eksik kalır.

Yüklem 'gerekiyordu'dur. 'Ne gerekiyordu?' sorusunun cevabı 'yıllarca uğraşmak' olduğu için bu bölüm öznedir. 'Ne için gerekiyordu?' sorusunun cevabı olan 'Düz bir çizgi çizebilmek için' ise amaç bildiren zarf tümlecidir. Sıralama zarf-özne-yüklem olur.

Plaza dilinin yaygınlaşmasında güçlü bir dilin (İngilizcenin) etkisi, yabancı dile aşırı ilgi, ana dilin ihmal edilmesi ve dili özenle kullanan örneklerin azalması etkilidir. Ancak iş yerlerinde bu dili kullanmak zorunlu değildir; plaza dili bir zorunluluktan değil, özenti ve alışkanlıktan doğar.

Diller arası alışverişte siyasi, ekonomik ve kültürel açıdan güçlü toplumların dili daha etkilidir; özenti yoluyla alınan kelimelerde gerçek bir ihtiyaç yoktur ve bilgi alıntısı da görülebilir. Ancak yalnızca köklü tarihi olan dillerin sözcük verebileceği iddiası yanlıştır; her dil, temas hâlinde olduğu dile kelime verebilir.

Kurala göre düzeltme işareti, ince 'g' ünsüzünden sonra gelen 'a' ünlüsünü göstermek için kullanılır: tezgâh, dergâh, yadigâr, karargâh. 'Galip' kelimesinde ise 'g' kalın okunduğu için düzeltme işaretine gerek yoktur.

Cümle dışı unsurlar cümlenin ögelerine dahil olmayan ünlem, hitap ve bağlaçlardır. 'Ulu mâbed!' ifadesi bir seslenme (hitap) olduğundan cümle dışı unsurdur. 'Seni' nesne, 'ancak bu sabah' zarf tümleci, 'anlıyorum' ise yüklemdir.

Altay dilleri eklemeli dillerdir ve kelime türetmede ön ek değil, son ekler kullanılır; bu yüzden D yanlıştır. Bu dillerde cinsiyet ayrımı yoktur, yüklem sondadır, belirten unsur belirtilenden önce gelir ve sayı sıfatlarından sonra çokluk eki getirilmez (ör. 'üç kitap').

'Bu sözlere kırıldı' cümlesinde 'kırılmak' fiziksel olarak parçalara ayrılmak anlamında değil, 'gücenmek, incinmek' anlamında kullanılmıştır; bu nedenle mecazdır. Kapının, camın, mermerin ve buzların kırılması ise gerçek anlamdır.

Cümlenin ögeleri yüklem, özne, nesne, yer tamlayıcısı (dolaylı tümleç) ve zarf tümlecidir. Cümle dışı unsurlar (ünlemler, hitaplar, bağlaçlar ve ara sözler) cümlenin anlamına katkı sağlasa da yükleme bağlanmadıkları için öge sayılmaz.

'ñ' (nazal n, genizsi n) sesi Eski Türkçede bulunan ve bugün Anadolu ağızlarında, örneğin 'deñiz', 'sağıñ' gibi söyleyişlerde yaşayan bir sestir. Standart Türk alfabesinde bu sesi gösteren ayrı bir harf yoktur. Diğer şıklardaki sesler alfabede yer alır.

Türkçe tarih boyunca Arapça ve Farsça ile İslam kültürü, Rusça ile komşuluk ve Fransızca ile Batılılaşma süreci nedeniyle yoğun alışveriş yapmıştır. Japonca ile ise doğrudan bir komşuluk ya da uzun süreli kültürel temas olmadığı için alışveriş en azdır.

Güneş Dil Teorisi, Türkçenin bütün dillerin anası olduğunu ve ilk insanın ilk tanıdığı nesnenin güneş olduğunu ileri süren bir teoridir. 1936'daki Üçüncü Türk Dil Kurultayı'nda ağırlıklı olarak tartışılmış ve Atatürk ile TDK tarafından desteklenmiştir. Bu yüzden 'kesinlikle desteklenmemiştir' ifadesi yanlıştır.