Türk Dili-1 2022-2023 Ara Sınav (Vize)

Kâşgarlı Mahmut'un 1072-1074 yıllarında yazdığı Dîvânu Lügati't-Türk, Orta Türkçe döneminin Karahanlı Türkçesine aittir. Eser Araplara Türkçe öğretmek amacıyla yazılmış ilk Türkçe sözlüktür. Köktürk ve Uygur Türkçeleri ise Eski Türkçe dönemine aittir.

Parçada yazar kendi ilgi alanını (kitap okumayı sevmesini) ve kendisine ait güçlü yönünü birinci tekil kişi ağzından tanıtmaktadır. Kişinin kendini, ilgi ve yeteneklerini tanıttığı bu tür anlatım öz geçmiş türünün bir parçası olarak değerlendirilir. Makale, haber veya gezi yazısında ise yazarın kendini tanıtması amaçlanmaz.

'Bugünün işini yarına bırakma' atasözü, kelimelerin gerçek anlamlarıyla kullanıldığı doğrudan bir öğüttür. Diğer atasözlerinde ise mecaz vardır: 'Sütten ağzı yanan yoğurdu üfleyerek yer' kötü deneyim yaşayanın aşırı temkinli olmasını, 'dere geçilirken at değiştirilmez' ise zor bir işin ortasında düzen değiştirilmemesi gerektiğini anlatır.

Parçada düşünce ve kültürde meydana gelen değişimin dili de etkilediği belirtilmiştir. Bu, dilin durağan olmadığını, toplumla birlikte sürekli değişip geliştiğini gösterir; yani dilin canlı bir varlık olduğu vurgulanmaktadır.

Dil, kültür ve düşünce arasındaki ilişkiyi dilbilimsel çerçevede ele alan Amerikalı dilbilimci Edward Sapir'dir. Sapir'e göre (Sapir-Whorf hipotezi) her dil gerçekliği kendi konuşurlarına kendine özgü biçimde yansıtır. Saussure yapısalcılığın, Chomsky ise üretici dilbilgisinin temsilcisidir.

Bir dilin savaş, göç, asimilasyon veya başka bir dilin baskısı gibi sebeplerle konuşurlarını yitirerek ortadan kalkmasına dil ölümü denir. Son konuşuru ölen bir dil 'ölü dil' hâline gelir.

Yazma becerisi düşüncelerin kâğıda dökülmesini sağladığı için hafızanın yükünü azaltır; yazarken düşünce düzenlenir, olgunlaşır ve zenginleşir, anlatım güçlenir. Parçadaki 'sözü düzenler' ifadesi de kalıcı ve planlı bir anlatım gerektiren yazmayı işaret eder.

Parçada bir kişi, resmi bir kuruma kendi durumunu (kimlik kaybı) bildirip bir işlemin yapılmasını istemekte ve 'gereğinize saygılarımla arz ederim' kalıbıyla bitirmektedir. Bir istek veya şikâyeti resmi kurumlara iletmek için yazılan bu yazı türü dilekçedir.

Deyimler kalıplaşmış, kısa ve çekici anlatım sağlayan, çoğunlukla gerçek anlamı dışında kullanılan söz öbekleridir. Ancak deyimler atasözleri gibi bir yargı, öğüt veya hüküm bildirmez; bir durumu veya kavramı anlatır. Yargı bildirmek atasözlerinin özelliğidir.

İnsan günlük yaşamında dört temel dil becerisinden (dinleme, konuşma, okuma, yazma) en çok dinlemeyi kullanır. Araştırmalar iletişim süresinin en büyük bölümünün dinlemeye ayrıldığını gösterir; dinleme aynı zamanda çocuğun ilk edindiği dil becerisidir.

Parçada dilin toplumların varlık sebebi olduğu, gerçekliği şekillendirdiği ve oluşan toplumsal algının bireylere aktarıldığı anlatılmıştır. 'İnsan olmadan dilin, dil olmadan da toplumun var olması mümkün değildir' cümlesi de dil ile toplum arasındaki karşılıklı bağı vurgular; yani söz konusu olan dil-toplum ilişkisidir.

Yazıyı bulan ve çivi yazısıyla çok sayıda metin bırakan ilk kültür Sümerlerdir. Sümercede Türkçe ile ses denklikleri gösterilen 168 kadar kelime (dar-/yar-, dib/yip, gud/ud gibi) tespit edilmiştir. Akad ve Hitit kültürleri Sümerlerden sonra yazıyı kullanmıştır.

Öğretmenin 'Aferin Elif, çok güzel bir tanım yaptın' sözü, öğrencinin doğru davranışını takdir eden ve onu cesaretlendiren bir geri bildirimdir. Olumlu davranışı onaylayan ve pekiştiren bu tür geri bildirime pozitif (olumlu) geri bildirim denir.

Dil ödünçlemeleri söz varlığı ödünçlemesi, dil bilgisi ödünçlemesi, bilgi ödünçlemesi ve özenti ödünçlemesi gibi türlere ayrılır. 'Kaynak ödünçlemesi' diye bir ödünçleme türü bu sınıflandırmada yer almaz.

Aynı dilin kelimelerinin kişilere ve bölgelere göre farklı söylenmesiyle ortaya çıkan söyleyiş farklılıklarına ağız denir (ör. Karadeniz ağzı, Ege ağzı). Lehçe ise dilin tarihsel süreçte ayrılmış ve daha büyük farklılıklar gösteren koludur.

Tonyukuk (720-725), Kül Tigin (732) ve Bilge Kağan (735) yazıtları 8. yüzyılda Göktürk alfabesiyle yazılmış olup Türkçenin Eski Türkçe dönemine aittir. Orta Türkçe dönemi ise Karahanlı Türkçesiyle başlar.

Türk dilinin bilinen ilk yazılı belgeleri Göktürk Kağanlığı dönemine ait yazıtlar ve metinlerdir; bu da yaklaşık 1500 yıllık bir yazılı geçmişe işaret eder. Parçada ayrıca bundan önce de Türkçenin komşu kültürlerin belgelerinde izlerinin bulunduğu vurgulanmıştır.

Orta Türkçe dönemi (11.-15. yüzyıl) Karahanlı Türkçesi, Harezm-Kıpçak Türkçesi ve Çağatay Türkçesi olmak üzere üç ayrı yazı dilinin oluştuğu zengin bir dönemdir. Eski Türkçe Göktürk ve Uygur dönemlerini, Eski Anadolu Türkçesi ise Batı Türkçesinin Anadolu'daki ilk dönemini kapsar.

Konuşma dili yazı dili kadar katı kurallara bağlı değildir; bölgelere ve kişilere göre farklılaşır, değişir ve yazı dili olmadan da var olabilir. Dil bilgisi kurallarına uymanın zorunlu olduğu dil ise yazı dilidir. Bu yüzden A'daki ifade konuşma dilinin özelliği değildir.