Türk Dili-1 2022-2023 Bütünleme

Farsça 'bağçe' kelimesinde ötümlü (yumuşak) 'ğ' sesi, kendisinden sonra gelen ötümsüz (sert) 'ç' sesinin etkisiyle ötümsüz 'h' sesine dönüşmüştür. Bir ünsüzün yanındaki ünsüze benzeyerek değişmesine ünsüz benzeşmesi denir.

Moldova'da (Gagavuz Yeri özerk bölgesinde) yaklaşık 200 bin kişinin konuştuğu ve Türkiye Türkçesine çok yakın olan Türk lehçesi Gagavuz Türkçesidir. Gagavuzlar Hristiyan Ortodoks bir Türk topluluğudur. Hakas ve Tatar Türkçeleri ise Rusya Federasyonu'nda konuşulur.

Çocuk dil edinme sürecinde önce dinler, duyduklarını taklit ederek konuşmaya başlar; okuma ve yazma ise daha sonra, genellikle okul çağında öğrenilir. Bu nedenle doğal sıralama dinleme, konuşma, okuma ve yazmadır.

Basit cümlede yalnızca bir yüklem (bir yargı) bulunur. B şıkkındaki cümlenin tek yüklemi 'hikâyesidir'dir; tırnak içindeki 'Erzurumlu Tahsin' bir isim olup ayrı bir yargı bildirmez. A ve E'de tırnak içinde ayrı bir yargı (iç cümle), C'de şart yapısı, D'de ise sıralı iki yüklem vardır.

Dilsel belirleyicilik ilkesine göre dil, insanın düşünme biçimini belirler ve sınırlar. Dilsel görecelik ilkesine göre ise bir dilde kodlanmış anlamlar başka bir dilde bulunmayabilir; her dil dünyayı kendine özgü biçimde yansıtır. Bu iki ilke Sapir-Whorf hipotezinin temel bileşenleridir ve parçadaki sıraya göre C doğrudur.

Özenti ödünçlemesi, alıcı dilde karşılığı bulunduğu hâlde, kültürel ve siyasi açıdan üstün görülen bir dilin kelimelerinin taklit ve beğenilme arzusuyla alınmasıdır. Burada gerçek bir dilsel ihtiyaç yoktur; bilgi ödünçlemesinde ise yeni bir kavram veya bilgi ile birlikte kelime alınır.

Küçük ünlü uyumuna göre düz ünlülerden (a, e, ı, i) sonra düz ünlüler; yuvarlak ünlülerden (o, ö, u, ü) sonra ise ya düz-geniş (a, e) ya da dar-yuvarlak (u, ü) ünlüler gelir. 'Otomobil' kelimesinde yuvarlak 'o'dan sonra düz-dar 'i' geldiği için uyum bozulmuştur. 'Dünya'da ü'den sonra 'a' gelmesi kurala uygundur.

Türkçe ünlüler üç ölçüte göre sınıflandırılır: dilin konumu (ön/art), ağzın açıklığı (geniş/dar) ve dudakların durumu (düz/yuvarlak). Ön ünlüler e, i, ö, ü; dar ünlüler ı, i, u, ü; yuvarlak ünlüler o, ö, u, ü'dür. Üç kümenin kesişimi yalnızca 'ü' olduğundan ön-dar-yuvarlak ünlü 'ü'dür.

'Aşçıya' kelimesinde 'aş' köküne meslek bildiren '-çı' yapım eki, ardından yönelme hâli bildiren '-ya' çekim eki gelmiştir. 'Biricik, köpüklü, sessizlik' kelimeleri yalnızca yapım eki, 'evinde' ise yalnızca çekim ekleri (iyelik ve bulunma hâli) almıştır.

Bir kelimenin akla ilk gelen, dış dünyadaki varlıkla doğrudan bağlantı kurulan anlamına temel (gerçek) anlam denir. Örneğin 'göz' denince ilk akla gelen organ anlamı temel anlamdır. Yan anlam ve mecaz anlam temel anlamdan türetilen anlamlardır.

Özel dil, aynı meslekten olanların veya aynı alanda çalışanların kendi aralarında kullandıkları, o alana özgü terim ve kelimeleri içeren dildir (ör. tıp dili, hukuk dili). B şıkkı ağzın, E şıkkı lehçenin, D şıkkı ise konuşma dilinin tanımıdır.

Mecaz anlamda kelime, gerçek anlamının dışında benzetme yoluyla kullanılır. 'Sıkıntıdan çatladım' cümlesinde 'çatlamak' gerçek anlamı olan 'yarılmak, kırılmak' anlamında değil, 'çok bunalmak, dayanamaz hâle gelmek' anlamında kullanılmıştır. Diğer şıklardaki 'kırdım', 'bekledim', 'kırmızı' ve 'şakalaşırdık' gerçek anlamlarıyla kullanılmıştır.

Bir dilde kelimeleri birbirinden ayıran, anlam ayırıcı en küçük ses birimine ses birimi (fonem) denir; örneğin 'kal' ve 'kel' kelimelerini 'a' ve 'e' ses birimleri ayırır. Alofon ise bir ses biriminin anlam farkı yaratmayan söyleniş çeşididir.

Güneş Dil Teorisi, Türkçenin bütün dillerin anası olduğunu ve ilk insanın ilk tanıdığı nesnenin güneş olduğunu ileri süren bir teoridir. 1936'daki Üçüncü Türk Dil Kurultayı'nda ağırlıklı olarak tartışılmış ve Atatürk ile TDK tarafından desteklenmiştir. Bu yüzden 'kesinlikle desteklenmemiştir' ifadesi yanlıştır.

Sıfat tamlaması, bir sıfatın bir ismi nitelemesi veya belirtmesiyle oluşur: 'kırık cam', 'kırk pare', 'ilk günler', 'her gün'. 'On iki' ise iki sayının birleşmesiyle oluşan birleşik bir sayı adıdır; ortada nitelenen bir isim olmadığı için sıfat tamlaması değildir.

Diller arası alışverişte siyasi, ekonomik ve kültürel açıdan güçlü toplumların dili daha etkilidir; özenti yoluyla alınan kelimelerde gerçek bir ihtiyaç yoktur ve bilgi alıntısı da görülebilir. Ancak yalnızca köklü tarihi olan dillerin sözcük verebileceği iddiası yanlıştır; her dil, temas hâlinde olduğu dile kelime verebilir.

Parçadaki atasözlerinden biri insanlar arası ilişkiyi, diğeri ise ana-babanın davranışlarının çocuklarını etkilemesini anlatır; yani atasözlerinin konuları çeşitlidir. Bu nedenle Dîvânu Lügati't-Türk'te 'sadece toplumsal olaylarla ilgili' atasözleri bulunduğu söylenemez. Diğer şıklar parçadan çıkarılabilir.

Sağlıklı iletişimde kaynak, mesajı açık biçimde alıcıya göndermeli (III) ve alıcıdan gelen geri bildirimleri iyi değerlendirerek iletişimi düzenlemelidir (II). Kanal ise iletişim sürecinin ayrı bir ögesi olarak ele alınır ve bu sınıflamada kaynağın taşıması gereken özellikler arasında sayılmaz; bu nedenle cevap II ve III'tür.

Servet-i Fünun ve Fecr-i Ati edebiyatçıları Arapça ve Farsça kelime ve tamlamalarla dolu, ağır ve süslü bir dil kullanmışlardır; bu nedenle bu dönemlerde sadeleşme hızlanmamış, aksine dil ağırlaşmıştır. Sadeleşme Tanzimat'la başlamış, Türk Derneği ve Genç Kalemler ile güçlenmiş, Cumhuriyet döneminde TDK ve harf devrimiyle sürmüştür.

Edilgen çatılı fiillerde özne işi yapan değil, işten etkilenendir; fiil '-l' veya '-n' ekiyle edilgen olur. 'Gelin arabası süslendi' cümlesinde arabayı süsleyen belli değildir ve 'süsle-n-di' fiili edilgendir. 'Açtı' etken, 'gezindim' dönüşlü, 'yazdırdı' ettirgen, 'koşuşuyorlar' işteş fiildir.