Türk Dili-1 2022-2023 Final

'Bu sözlere kırıldı' cümlesinde 'kırılmak' fiziksel olarak parçalara ayrılmak anlamında değil, 'gücenmek, incinmek' anlamında kullanılmıştır; bu nedenle mecazdır. Kapının, camın, mermerin ve buzların kırılması ise gerçek anlamdır.

Türkler İslamiyet'i kabul ettikten sonra yaklaşık 10. yüzyıldan 1928 Harf Devrimi'ne kadar, yani bin yıla yakın bir süre Arap alfabesini kullanmışlardır. Köktürk ve Uygur alfabeleri daha kısa süre, Latin alfabesi ise 1928'den beri kullanılmaktadır.

Dede Korkut Hikâyeleri ve Yunus Emre'nin şiirleri 13.-15. yüzyıllar arasında Anadolu'da oluşan Batı Türkçesinin ilk dönemine, yani Eski Anadolu Türkçesine aittir. Karahanlıca ve Çağatayca Orta Türkçe dönemine, Osmanlı Türkçesi ise daha sonraki döneme aittir.

'Ocak' kelimesinin temel anlamı ateş yakılan yerdir. 'Fesat ocağı' ifadesinde ise 'bir şeyin çıktığı, yetiştiği yer, merkez' anlamında kullanılmıştır; yani temel anlamının dışına çıkılmıştır. Defter, yanak, sopa ve ayak ise temel anlamlarıyla kullanılmıştır.

D cümlesinde 'köşkümün' kelimesindeki '-üm' bir iyelik ekidir, zamir değildir; cümlede bağımsız bir zamir bulunmaz. A'da 'kimi, birbiri', B'de 'sana', C'de 'hanginiz, benim', E'de ise 'bizi' zamirdir.

Dil biliminde 'ana dil', kendisinden başka diller veya lehçeler türemiş olan kaynak dildir (ör. Latincenin Roman dillerinin ana dili olması). Çocuğun ailesinden ve çevresinden edindiği ilk dile ise 'anadili' denir; E şıkkı bu kavramı tanımladığı için en çok karıştırılan şıktır.

'Küçücük evde beş can yaşıyordu' cümlesinde 'can' kelimesi 'kişi, insan' anlamında tek başına kullanılmıştır; bir deyimin parçası değildir. Diğer cümlelerde 'canına tak etmek', 'canını yakmak' ve 'canını sokakta bulmak' deyimleri yer almaktadır.

Dillerin tehlikeye düşmesinde demografik etkenler ve doğal felaketler (I), savaş ve soykırımlar (II) ile kültürel, ekonomik ve politik baskınlık (IV) etkilidir. Bireysel etkenler (III) ve tarihî kaynaklar (V) ise bir dili tehlikeye sokan faktörler arasında sayılmaz.

İnce /a/ (â) Türkçenin asli seslerinden değildir; Arapça ve Farsça gibi dillerden alınan kelimelerle (kâr, hâlâ) dile girmiştir. Bu nedenle D yanlıştır. Türkiye Türkçesinde sekiz ünlü vardır, Türkçe kökenli kelimelerde asli uzun ünlü bulunmaz ve o/ö ünlüleri yalnızca ilk hecede görülür.

'Uyuklayan' kelimesi 'uyu-' fiil kökünden türetilmiştir (uyu- > uyukla- > uyuklayan). 'Su', 'yol', 'dış' ve 'gül' ise isim kökleridir; 'yolcu' isimden isim yapım ekiyle türemiştir.

Dil tanımlarında ortak vurgulanan ögeler dilin seslerden oluşan bir sistem, bir iletişim ve düşünme aracı olmasıdır. Dil ise canlı bir varlık gibi sürekli değişir ve gelişir; bu nedenle 'dil değişmeyen bir yapıdır' ifadesi temel ögelerden biri değildir.

'Bahçe zevki bu devrin büyük merakıdır' cümlesinde 'Bahçe zevki' özne, 'bu devrin büyük merakıdır' ise yüklemdir; başka öge yoktur. 'Ali camı kırdı' cümlesinde nesne, 'Otobüs yol ayrımında durdu' cümlesinde yer tamlayıcısı, 'Ruh ufuksuz yaşayamaz' cümlesinde zarf tümleci bulunur.

Doğru yazılışı 'kılavuz'dur; 'klavuz' biçimi yanlıştır. Türkçe kökenli kelimelerde başta iki ünsüz yan yana gelmediği için kelime 'kı-la-vuz' şeklinde yazılır. 'Eşkıya, başvurmak, kirpik, laboratuvar' ise TDK yazım kılavuzuna uygundur.

Büyük ünlü uyumuna göre kelimede ya kalın ya ince ünlüler bulunur. 'Gülüyorken' kelimesinde ince ünlülü 'gül-ü-' kökünden sonra '-yor' eki kalın 'o' ünlüsüyle geldiği için uyum bozulmuştur; '-yor' eki ünlü uyumuna girmeyen eklerdendir. 'Duvar, balıkçılık' kalın, 'silgi, sessizlik' ince ünlülüdür.

/e/ ünlüsü dil önde iken çıkarıldığı için ön, ağız geniş açıldığı için geniş, dudaklar yuvarlaklaşmadığı için düz bir ünlüdür. Ön-geniş-yuvarlak ünlü 'ö', ön-dar-düz ünlü ise 'i'dir.

Cümlenin ögeleri yüklem, özne, nesne, yer tamlayıcısı (dolaylı tümleç) ve zarf tümlecidir. Cümle dışı unsurlar (ünlemler, hitaplar, bağlaçlar ve ara sözler) cümlenin anlamına katkı sağlasa da yükleme bağlanmadıkları için öge sayılmaz.

Genç Kalemler hareketi Arapça ve Farsça dil bilgisi kurallarının terk edilmesini, yazı dili ile konuşma dili arasındaki farkın kaldırılmasını, İstanbul Türkçesinin esas alınmasını ve dile yerleşmiş yabancı kelimelerin korunmasını savunmuştur. Latin alfabesine geçiş ise onların gündeminde yoktu; bu, 1928 Harf Devrimi ile gerçekleşmiştir.

Ünsüz benzeşmesi (tonluluk-tonsuzluk uyumu) kuralına göre sert ünsüzle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten kelimelere gelen ekin başındaki c, d, g ünsüzleri ç, t, k olur. 'Baş' kelimesi sert 'ş' ile bittiği için ek '-tan' olmalı, yani doğrusu 'baştan'dır. 'Bizde, seçkin, baktı, sütçü' kurala uygundur.

Farklı kültürlerin teması sonucunda bir dilin başka dillerden kelime, deyim ve hatta dil bilgisi yapıları almasına ödünçleme denir. Örneğin Türkçeye Arapça, Farsça ve Fransızcadan geçen kelimeler ödünçlemenin sonucudur.