Türk Dili-1 2022 Deneme

Bir dilde kelimeleri birbirinden ayıran, anlam ayırıcı en küçük ses birimine ses birimi (fonem) denir; örneğin 'kal' ve 'kel' kelimelerini 'a' ve 'e' ses birimleri ayırır. Alofon ise bir ses biriminin anlam farkı yaratmayan söyleniş çeşididir.

Bir toplumun yaşadığı coğrafya, iklim, komşu halklarla ilişkileri ve üretim-tüketim biçimleri dilin söz varlığı ve yapısı üzerinde derin izler bırakır. Örneğin yerleşik ya da göçebe yaşam kelime hazinesini etkiler. Nüfus yoğunluğu ise dilin yapısını doğrudan biçimlendiren bir unsur olarak sayılmaz.

Yazma becerisi düşüncelerin kâğıda dökülmesini sağladığı için hafızanın yükünü azaltır; yazarken düşünce düzenlenir, olgunlaşır ve zenginleşir, anlatım güçlenir. Parçadaki 'sözü düzenler' ifadesi de kalıcı ve planlı bir anlatım gerektiren yazmayı işaret eder.

Görülen geçmiş zaman eki ünsüz benzeşmesi ve ünlü uyumuna göre -dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü biçimlerine girer. Gösterimde 'D' d/t değişimini, 'X' ise dar ünlülerin (ı, i, u, ü) tümünü karşıladığı için tüm biçimler -DX ile ifade edilir. 'I' yalnızca ı/i'yi gösterdiği için -TI eksik kalır.

Yüklem 'gerekiyordu'dur. 'Ne gerekiyordu?' sorusunun cevabı 'yıllarca uğraşmak' olduğu için bu bölüm öznedir. 'Ne için gerekiyordu?' sorusunun cevabı olan 'Düz bir çizgi çizebilmek için' ise amaç bildiren zarf tümlecidir. Sıralama zarf-özne-yüklem olur.

Plaza dilinin yaygınlaşmasında güçlü bir dilin (İngilizcenin) etkisi, yabancı dile aşırı ilgi, ana dilin ihmal edilmesi ve dili özenle kullanan örneklerin azalması etkilidir. Ancak iş yerlerinde bu dili kullanmak zorunlu değildir; plaza dili bir zorunluluktan değil, özenti ve alışkanlıktan doğar.

Diller arası alışverişte siyasi, ekonomik ve kültürel açıdan güçlü toplumların dili daha etkilidir; özenti yoluyla alınan kelimelerde gerçek bir ihtiyaç yoktur ve bilgi alıntısı da görülebilir. Ancak yalnızca köklü tarihi olan dillerin sözcük verebileceği iddiası yanlıştır; her dil, temas hâlinde olduğu dile kelime verebilir.

Kurala göre düzeltme işareti, ince 'g' ünsüzünden sonra gelen 'a' ünlüsünü göstermek için kullanılır: tezgâh, dergâh, yadigâr, karargâh. 'Galip' kelimesinde ise 'g' kalın okunduğu için düzeltme işaretine gerek yoktur.

Cümle dışı unsurlar cümlenin ögelerine dahil olmayan ünlem, hitap ve bağlaçlardır. 'Ulu mâbed!' ifadesi bir seslenme (hitap) olduğundan cümle dışı unsurdur. 'Seni' nesne, 'ancak bu sabah' zarf tümleci, 'anlıyorum' ise yüklemdir.

Altay dilleri eklemeli dillerdir ve kelime türetmede ön ek değil, son ekler kullanılır; bu yüzden D yanlıştır. Bu dillerde cinsiyet ayrımı yoktur, yüklem sondadır, belirten unsur belirtilenden önce gelir ve sayı sıfatlarından sonra çokluk eki getirilmez (ör. 'üç kitap').

'Bu sözlere kırıldı' cümlesinde 'kırılmak' fiziksel olarak parçalara ayrılmak anlamında değil, 'gücenmek, incinmek' anlamında kullanılmıştır; bu nedenle mecazdır. Kapının, camın, mermerin ve buzların kırılması ise gerçek anlamdır.

Cümlenin ögeleri yüklem, özne, nesne, yer tamlayıcısı (dolaylı tümleç) ve zarf tümlecidir. Cümle dışı unsurlar (ünlemler, hitaplar, bağlaçlar ve ara sözler) cümlenin anlamına katkı sağlasa da yükleme bağlanmadıkları için öge sayılmaz.

'ñ' (nazal n, genizsi n) sesi Eski Türkçede bulunan ve bugün Anadolu ağızlarında, örneğin 'deñiz', 'sağıñ' gibi söyleyişlerde yaşayan bir sestir. Standart Türk alfabesinde bu sesi gösteren ayrı bir harf yoktur. Diğer şıklardaki sesler alfabede yer alır.

Türkçe tarih boyunca Arapça ve Farsça ile İslam kültürü, Rusça ile komşuluk ve Fransızca ile Batılılaşma süreci nedeniyle yoğun alışveriş yapmıştır. Japonca ile ise doğrudan bir komşuluk ya da uzun süreli kültürel temas olmadığı için alışveriş en azdır.

Güneş Dil Teorisi, Türkçenin bütün dillerin anası olduğunu ve ilk insanın ilk tanıdığı nesnenin güneş olduğunu ileri süren bir teoridir. 1936'daki Üçüncü Türk Dil Kurultayı'nda ağırlıklı olarak tartışılmış ve Atatürk ile TDK tarafından desteklenmiştir. Bu yüzden 'kesinlikle desteklenmemiştir' ifadesi yanlıştır.