Türk Dili-1 2023-2024 Ara Sınav (Vize)

Özenti ödünçlemesi, alıcı dilde karşılığı bulunduğu hâlde, kültürel ve siyasi açıdan üstün görülen bir dilin kelimelerinin taklit ve beğenilme arzusuyla alınmasıdır. Burada gerçek bir dilsel ihtiyaç yoktur; bilgi ödünçlemesinde ise yeni bir kavram veya bilgi ile birlikte kelime alınır.

Farklı kültürlerin teması sonucunda bir dilin başka dillerden kelime, deyim ve hatta dil bilgisi yapıları almasına ödünçleme denir. Örneğin Türkçeye Arapça, Farsça ve Fransızcadan geçen kelimeler ödünçlemenin sonucudur.

'Bugünün işini yarına bırakma' atasözü, kelimelerin gerçek anlamlarıyla kullanıldığı doğrudan bir öğüttür. Diğer atasözlerinde ise mecaz vardır: 'Sütten ağzı yanan yoğurdu üfleyerek yer' kötü deneyim yaşayanın aşırı temkinli olmasını, 'dere geçilirken at değiştirilmez' ise zor bir işin ortasında düzen değiştirilmemesi gerektiğini anlatır.

Dil-toplum ilişkisinde iki temel görüş vardır: Birincisi toplumsal yapının dile yansıdığı (dilin toplumun aynası olduğu) görüşü, ikincisi ise toplumun dil aracılığıyla yapılandırıldığı (dilin toplumu biçimlendirdiği) görüşüdür. Bu yüzden boşluklara sırasıyla 'toplumsal' ve 'toplumun' gelir.

Sağlıklı iletişimde kaynak, mesajı açık biçimde alıcıya göndermeli (III) ve alıcıdan gelen geri bildirimleri iyi değerlendirerek iletişimi düzenlemelidir (II). Kanal ise iletişim sürecinin ayrı bir ögesi olarak ele alınır ve bu sınıflamada kaynağın taşıması gereken özellikler arasında sayılmaz; bu nedenle cevap II ve III'tür.

İnsan günlük yaşamında dört temel dil becerisinden (dinleme, konuşma, okuma, yazma) en çok dinlemeyi kullanır. Araştırmalar iletişim süresinin en büyük bölümünün dinlemeye ayrıldığını gösterir; dinleme aynı zamanda çocuğun ilk edindiği dil becerisidir.

Dil, kültür ve düşünce arasındaki ilişkiyi dilbilimsel çerçevede ele alan Amerikalı dilbilimci Edward Sapir'dir. Sapir'e göre (Sapir-Whorf hipotezi) her dil gerçekliği kendi konuşurlarına kendine özgü biçimde yansıtır. Saussure yapısalcılığın, Chomsky ise üretici dilbilgisinin temsilcisidir.

Tonyukuk (720-725), Kül Tigin (732) ve Bilge Kağan (735) yazıtları 8. yüzyılda Göktürk alfabesiyle yazılmış olup Türkçenin Eski Türkçe dönemine aittir. Orta Türkçe dönemi ise Karahanlı Türkçesiyle başlar.

Kâşgarlı Mahmut'un 1072-1074 yıllarında yazdığı Dîvânu Lügati't-Türk, Orta Türkçe döneminin Karahanlı Türkçesine aittir. Eser Araplara Türkçe öğretmek amacıyla yazılmış ilk Türkçe sözlüktür. Köktürk ve Uygur Türkçeleri ise Eski Türkçe dönemine aittir.

Türk dilinin bilinen ilk yazılı belgeleri Göktürk Kağanlığı dönemine ait yazıtlar ve metinlerdir; bu da yaklaşık 1500 yıllık bir yazılı geçmişe işaret eder. Parçada ayrıca bundan önce de Türkçenin komşu kültürlerin belgelerinde izlerinin bulunduğu vurgulanmıştır.

Orta Türkçe dönemi (11.-15. yüzyıl) Karahanlı Türkçesi, Harezm-Kıpçak Türkçesi ve Çağatay Türkçesi olmak üzere üç ayrı yazı dilinin oluştuğu zengin bir dönemdir. Eski Türkçe Göktürk ve Uygur dönemlerini, Eski Anadolu Türkçesi ise Batı Türkçesinin Anadolu'daki ilk dönemini kapsar.

Dil tanımlarında ortak vurgulanan ögeler dilin seslerden oluşan bir sistem, bir iletişim ve düşünme aracı olmasıdır. Dil ise canlı bir varlık gibi sürekli değişir ve gelişir; bu nedenle 'dil değişmeyen bir yapıdır' ifadesi temel ögelerden biri değildir.

Konuşma dili yazı dili kadar katı kurallara bağlı değildir; bölgelere ve kişilere göre farklılaşır, değişir ve yazı dili olmadan da var olabilir. Dil bilgisi kurallarına uymanın zorunlu olduğu dil ise yazı dilidir. Bu yüzden A'daki ifade konuşma dilinin özelliği değildir.

Parçada dilin toplumların varlık sebebi olduğu, gerçekliği şekillendirdiği ve oluşan toplumsal algının bireylere aktarıldığı anlatılmıştır. 'İnsan olmadan dilin, dil olmadan da toplumun var olması mümkün değildir' cümlesi de dil ile toplum arasındaki karşılıklı bağı vurgular; yani söz konusu olan dil-toplum ilişkisidir.

Öğretmenin 'Aferin Elif, çok güzel bir tanım yaptın' sözü, öğrencinin doğru davranışını takdir eden ve onu cesaretlendiren bir geri bildirimdir. Olumlu davranışı onaylayan ve pekiştiren bu tür geri bildirime pozitif (olumlu) geri bildirim denir.

Parçadaki atasözlerinden biri insanlar arası ilişkiyi, diğeri ise ana-babanın davranışlarının çocuklarını etkilemesini anlatır; yani atasözlerinin konuları çeşitlidir. Bu nedenle Dîvânu Lügati't-Türk'te 'sadece toplumsal olaylarla ilgili' atasözleri bulunduğu söylenemez. Diğer şıklar parçadan çıkarılabilir.

Çocuk dil edinme sürecinde önce dinler, duyduklarını taklit ederek konuşmaya başlar; okuma ve yazma ise daha sonra, genellikle okul çağında öğrenilir. Bu nedenle doğal sıralama dinleme, konuşma, okuma ve yazmadır.

Özel dil, aynı meslekten olanların veya aynı alanda çalışanların kendi aralarında kullandıkları, o alana özgü terim ve kelimeleri içeren dildir (ör. tıp dili, hukuk dili). B şıkkı ağzın, E şıkkı lehçenin, D şıkkı ise konuşma dilinin tanımıdır.