Kaynak: https://lolonolo.com/2024/02/17/turk-dili-1-2023-2024-butunleme-sorulari/
Türk Dili -1 2023-2024 Bütünleme Soruları
Auzef Güz Dönemi bütün bölümlerin 1.sınıf ortak dersleri
Bu makale, İstanbul Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi (AUZEF) öğrencileri için hazırlanmıştır ve güz dönemi bütünleme sınavlarına yönelik temel dersler üzerine odaklanmaktadır. Amaç, öğrencilere Türk Dili, iletişim, dilbilgisi ve dilin yapısı ile ilgili temel konuları anlamalarında yardımcı olmak ve bu bilgilerle sınav sorularını daha rahat çözebilmelerini sağlamaktır.
Dil, insanların düşüncelerini, duygularını ve bilgilerini aktardıkları temel araçtır. Türk Dili dersi, bu aracın yapı taşlarını, kurallarını ve kullanımını öğretmeyi amaçlar. Örneğin, dilin temel bileşenlerinden olan isim, fiil, zarf, sıfat ve zamirler, cümlenin anlamını belirler. Zamirler, doğrudan bir nesneyi veya kişiyi işaret etmedikleri için diğer kelimelerle anlamlı bir bağlantı kurulmasında farklı bir rol oynarlar.
İletişimde başarı, sadece doğru kelimeleri kullanmakla kalmaz, aynı zamanda doğru dinleme alışkanlıklarını geliştirmekle de ilgilidir. Etkili iletişim, mesajın alıcı tarafından doğru bir şekilde anlaşılmasını sağlar, bu da doğru dinleme alışkanlıklarının kazanılmasını gerektirir.
Dilbilgisi, dilin yapı taşlarının nasıl bir araya geldiğini ve anlam ürettiğini inceler. Mecaz anlam, kelimenin gerçek anlamının dışında, genellikle soyut bir anlam taşıdığı durumlardır. Örneğin, “iş yerinde ustabaşı çırağı eziyordu” cümlesinde “eziyordu” kelimesi mecaz anlamda kullanılarak, çırağın zor durumda olduğunu ifade eder.
Eşseslilik, söylenişleri aynı ancak anlamları farklı olan sözcüklerle ilgili bir dil olayıdır. Bu, dilin zenginliğini ve kelimelerin çeşitli bağlamlarda nasıl farklı anlamlar kazanabileceğini gösterir.
Diller, tarih boyunca birbirleriyle etkileşim içinde olmuşlardır. Türkçe de bu etkileşimden payını almış, birçok dilden sözcük alışverişinde bulunmuştur. Bu alışveriş, dilin evrimini ve kültürel zenginliğini ortaya koyar. Örneğin, Arapça ve Farsça kaynaklı sözcüklerin Türkçeye girmesi, İslam dininin kabulüyle gerçekleşmiş bir kültürel etkileşimin sonucudur.
Dil, aynı zamanda sosyal bir olgudur. Resmi dil, bir devletin sınırları içindeki resmi işlemlerde kullanılan dildir. Bu, dilin sadece iletişim aracı olmadığını, aynı zamanda bir topluluğun kimliğini ve kültürünü de yansıttığını gösterir.
İletişimde yaşanan güçlüklerin temel sebebi doğru dinleme alışkanlığının kazanılmamasıdır. Karşısındakini dikkatle ve anlamaya çalışarak dinlemeyen kişi mesajı eksik veya yanlış algılar. Göz teması veya kelime bilgisi eksikliği de etkili olsa da temel neden dinleme becerisidir.
Mecaz anlamda kelime gerçek anlamından uzaklaşır. 'Ustabaşı çırağı eziyordu' cümlesinde 'ezmek' fiziksel olarak bastırıp yassıltmak anlamında değil, 'baskı altında tutmak, hor görmek' anlamında kullanılmıştır. Diğer cümlelerdeki 'ağır', 'kiralamak', 'çürümek' ve 'açık' kelimeleri gerçek anlamlarıyla kullanılmıştır.
/u/ ünlüsü dil geride iken çıkarıldığı için art, ağız az açıldığı için dar, dudaklar yuvarlandığı için yuvarlak bir ünlüdür. Art-dar-düz ünlü 'ı', ön-dar-yuvarlak ünlü ise 'ü'dür.
Görülen geçmiş zaman eki ünsüz benzeşmesi ve ünlü uyumuna göre -dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü biçimlerine girer. Gösterimde 'D' d/t değişimini, 'X' ise dar ünlülerin (ı, i, u, ü) tümünü karşıladığı için tüm biçimler -DX ile ifade edilir. 'I' yalnızca ı/i'yi gösterdiği için -TI eksik kalır.
Dil ölümlerinin başlıca sebepleri savaş, soykırım ve göç; göç sırasında nüfus kaybı ve güçlü bir dilin içinde azınlık olarak kalmak; iş hayatı için baskın dili kullanma zorunluluğu ve azınlık psikolojisidir. Çocuk ölüm oranlarının artması ise doğrudan bir dil ölümü sebebi olarak sayılmaz.
En eski Türkçe metinler olan Göktürk (Orhun) yazıtlarında bile Çince ve Soğdca gibi dillerden alınmış kelimeler bulunur. Bu nedenle 'sadece Türkçe kökenli sözcükler bulunur' ifadesi yanlıştır. İslamiyet'le Arapça-Farsça, 19. yüzyıldan itibaren Batı dillerinden alıntılar artmıştır.
Güneş Dil Teorisi, Türkçenin bütün dillerin anası olduğunu ve ilk insanın ilk tanıdığı nesnenin güneş olduğunu ileri süren bir teoridir. 1936'daki Üçüncü Türk Dil Kurultayı'nda ağırlıklı olarak tartışılmış ve Atatürk ile TDK tarafından desteklenmiştir. Bu yüzden 'kesinlikle desteklenmemiştir' ifadesi yanlıştır.
Yüklem 'gerekiyordu'dur. 'Ne gerekiyordu?' sorusunun cevabı 'yıllarca uğraşmak' olduğu için bu bölüm öznedir. 'Ne için gerekiyordu?' sorusunun cevabı olan 'Düz bir çizgi çizebilmek için' ise amaç bildiren zarf tümlecidir. Sıralama zarf-özne-yüklem olur.
'ñ' (nazal n, genizsi n) sesi Eski Türkçede bulunan ve bugün Anadolu ağızlarında, örneğin 'deñiz', 'sağıñ' gibi söyleyişlerde yaşayan bir sestir. Standart Türk alfabesinde bu sesi gösteren ayrı bir harf yoktur. Diğer şıklardaki sesler alfabede yer alır.
Farsça 'bağçe' kelimesinde ötümlü (yumuşak) 'ğ' sesi, kendisinden sonra gelen ötümsüz (sert) 'ç' sesinin etkisiyle ötümsüz 'h' sesine dönüşmüştür. Bir ünsüzün yanındaki ünsüze benzeyerek değişmesine ünsüz benzeşmesi denir.
Diller arası alışverişte siyasi, ekonomik ve kültürel açıdan güçlü toplumların dili daha etkilidir; özenti yoluyla alınan kelimelerde gerçek bir ihtiyaç yoktur ve bilgi alıntısı da görülebilir. Ancak yalnızca köklü tarihi olan dillerin sözcük verebileceği iddiası yanlıştır; her dil, temas hâlinde olduğu dile kelime verebilir.
Cümlenin ögeleri yüklem, özne, nesne, yer tamlayıcısı (dolaylı tümleç) ve zarf tümlecidir. Cümle dışı unsurlar (ünlemler, hitaplar, bağlaçlar ve ara sözler) cümlenin anlamına katkı sağlasa da yükleme bağlanmadıkları için öge sayılmaz.
Büyük ünlü uyumuna (damak uyumu) göre Türkçe bir kelimede ya yalnız kalın (a, ı, o, u) ya da yalnız ince (e, i, ö, ü) ünlüler bulunur. 'Heyecan' kelimesinde 'e-e' ince ünlülerinden sonra 'a' kalın ünlüsü geldiği için uyum bozulmuştur; kelime Arapça kökenlidir. 'Yoldaş, boyun, umut' kalın, 'ceket' ise ince ünlülüdür.
Servet-i Fünun ve Fecr-i Ati edebiyatçıları Arapça ve Farsça kelime ve tamlamalarla dolu, ağır ve süslü bir dil kullanmışlardır; bu nedenle bu dönemlerde sadeleşme hızlanmamış, aksine dil ağırlaşmıştır. Sadeleşme Tanzimat'la başlamış, Türk Derneği ve Genç Kalemler ile güçlenmiş, Cumhuriyet döneminde TDK ve harf devrimiyle sürmüştür.
Bir devletin yönetim, hukuk, eğitim ve ticaret gibi alanlarında sözlü ve yazılı olarak kullanılan, genellikle kanunla belirlenen dile devlet dili ya da resmî dil denir. Türkiye'de devlet dili Anayasa'ya göre Türkçedir. Ağız ve lehçe ise dilin bölgesel veya tarihsel kollarıdır.
Bir toplumun yaşadığı coğrafya, iklim, komşu halklarla ilişkileri ve üretim-tüketim biçimleri dilin söz varlığı ve yapısı üzerinde derin izler bırakır. Örneğin yerleşik ya da göçebe yaşam kelime hazinesini etkiler. Nüfus yoğunluğu ise dilin yapısını doğrudan biçimlendiren bir unsur olarak sayılmaz.
Hece düşmesi, bir kelime veya kelime grubunda bir hecenin tamamen düşmesidir. 'Pazar ertesi > pazartesi' örneğinde 'er' hecesi düşmüştür. 'Dirilik > dirlik' ve 'kahve altı > kahvaltı' ünlü düşmesi, 'kapıg > kapı' ünsüz düşmesi örnekleridir.
İkilemeler bir ismi niteledikleri zaman sıfat görevi üstlenir. 'Eğri büğrü yollar' ifadesinde ikileme 'yollar' ismini nitelediği için sıfattır. 'Fokur fokur' ve 'koşa koşa' fiili nitelediği için zarf, 'ev mev' ve 'ıvır zıvır' ise isim görevindedir.