Türk Dili-1 2023-2024 Final

Parçada dil planlamasının tek bir kurumla değil disiplinler arası katılımla yapıldığı ve milletlerin bilinçli bir seferberlik yürüttüğü vurgulanmıştır. Buradan dil planlamasının bilinçli ve çok paydaşlı bir süreç olduğu sonucuna ulaşılır. Parçada müdahalenin dilin doğal seyrini bozabileceği söylendiği için B şıkkı parçaya ters düşer.

Bir dilin tarihinin herhangi bir döneminde kullanılmış kelimelerin tümü o dilin tarihî söz varlığını, günümüzde kullanılan kelimeler ise güncel söz varlığını oluşturur. Temel (çekirdek) söz varlığı ise bir dilde en sık kullanılan, temel kavramları karşılayan kelimelerdir.

Eski Türkçedeki 'til' kelimesinin başındaki ötümsüz (sert) 't' ünsüzü zamanla ötümlü (yumuşak) 'd' ünsüzüne dönüşmüştür. Ötümsüz bir ünsüzün ötümlü hâle gelmesine tonlulaşma (ötümlüleşme) denir; 'taş > daş', 'tag > dağ' örneklerinde de aynı olay görülür.

Mecaz anlamda kelime, gerçek anlamının dışında benzetme yoluyla kullanılır. 'Sıkıntıdan çatladım' cümlesinde 'çatlamak' gerçek anlamı olan 'yarılmak, kırılmak' anlamında değil, 'çok bunalmak, dayanamaz hâle gelmek' anlamında kullanılmıştır. Diğer şıklardaki 'kırdım', 'bekledim', 'kırmızı' ve 'şakalaşırdık' gerçek anlamlarıyla kullanılmıştır.

Dinlemenin amaçları bilgi edinmek, dinleneni anlamak, doğru-yanlış ve yararlı yönleri ayırt etmek ve neden-sonuç ilişkisi kurabilmektir. Dinlediklerini değerlendirip taraf tutmak ise dinlemenin amacı değildir; iyi bir dinleyici önyargısız ve tarafsız dinlemelidir.

Bir kelimenin akla ilk gelen, dış dünyadaki varlıkla doğrudan bağlantı kurulan anlamına temel (gerçek) anlam denir. Örneğin 'göz' denince ilk akla gelen organ anlamı temel anlamdır. Yan anlam ve mecaz anlam temel anlamdan türetilen anlamlardır.

'Bahçe zevki bu devrin büyük merakıdır' cümlesinde 'Bahçe zevki' özne, 'bu devrin büyük merakıdır' ise yüklemdir; başka öge yoktur. 'Ali camı kırdı' cümlesinde nesne, 'Otobüs yol ayrımında durdu' cümlesinde yer tamlayıcısı, 'Ruh ufuksuz yaşayamaz' cümlesinde zarf tümleci bulunur.

Bir dilin veya dillerin resmi bir otorite tarafından dil içi sorunları (terim, yazım, kelime seçimi gibi) çözmek amacıyla bilinçli olarak düzenlenmesine dil planlaması denir. Türkiye'de Harf Devrimi ve TDK'nın çalışmaları dil planlamasının örnekleridir.

Türkçede ekler getirilirken iki ünlünün veya iki ünsüzün yan yana gelmesini önlemek için yardımcı sesler kullanılır: kaynaştırma ünsüzleri y, ş, s, n ile yardımcı (bağlantı) ünlüler olan dar ünlüler ı, i, u, ü (ör. ev-i-m). Geniş ünlü 'a' ise yardımcı ses olarak kullanılmaz.

Türkçede aslen bulunmayan /j/ ses biriminin Farsça ve Fransızcadan alınan kelimelerle (jale, jandarma, jeton) dile girmesi, dilin ses sistemini etkileyen bir ödünçlemedir. Ses bilgisi, şekil bilgisi ve söz dizimi gibi dil yapısını etkileyen alıntılara dil bilgisi ödünçlemesi denir; söz varlığı ödünçlemesi ise yalnızca kelime alıntısını ifade eder.

/e/ ünlüsü dil önde iken çıkarıldığı için ön, ağız geniş açıldığı için geniş, dudaklar yuvarlaklaşmadığı için düz bir ünlüdür. Ön-geniş-yuvarlak ünlü 'ö', ön-dar-düz ünlü ise 'i'dir.

Kurala göre düzeltme işareti, ince 'g' ünsüzünden sonra gelen 'a' ünlüsünü göstermek için kullanılır: tezgâh, dergâh, yadigâr, karargâh. 'Galip' kelimesinde ise 'g' kalın okunduğu için düzeltme işaretine gerek yoktur.

'Doğru' kelimesi yönelme hâli eki (-e/-a) almış bir isimden sonra gelerek yön veya zaman yaklaşıklığı bildirdiğinde edat (ilgeç) olur. 'Bayrama doğru işler açıldı' cümlesinde 'bayrama doğru' ifadesi 'bayram yaklaşırken' anlamında zaman bildirir. Diğer cümlelerde 'doğru' 'gerçeğe uygun' anlamında sıfat veya isim olarak kullanılmıştır.

Türkçe ünlüler üç ölçüte göre sınıflandırılır: dilin konumu (ön/art), ağzın açıklığı (geniş/dar) ve dudakların durumu (düz/yuvarlak). Ön ünlüler e, i, ö, ü; dar ünlüler ı, i, u, ü; yuvarlak ünlüler o, ö, u, ü'dür. Üç kümenin kesişimi yalnızca 'ü' olduğundan ön-dar-yuvarlak ünlü 'ü'dür.

Dilsel belirleyicilik ilkesine göre dil, insanın düşünme biçimini belirler ve sınırlar. Dilsel görecelik ilkesine göre ise bir dilde kodlanmış anlamlar başka bir dilde bulunmayabilir; her dil dünyayı kendine özgü biçimde yansıtır. Bu iki ilke Sapir-Whorf hipotezinin temel bileşenleridir ve parçadaki sıraya göre C doğrudur.

Moldova'da (Gagavuz Yeri özerk bölgesinde) yaklaşık 200 bin kişinin konuştuğu ve Türkiye Türkçesine çok yakın olan Türk lehçesi Gagavuz Türkçesidir. Gagavuzlar Hristiyan Ortodoks bir Türk topluluğudur. Hakas ve Tatar Türkçeleri ise Rusya Federasyonu'nda konuşulur.

1982 Anayasası'nın 3. maddesi 'Türkiye Devleti, ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür. Dili Türkçedir.' hükmünü içerir. Bu madde bayrak, milli marş ve başkenti de düzenler ve Anayasa'nın değiştirilemez maddelerindendir.

Türkçede yüklem tek başına cümle kurabilir; 'Durdu' kelimesi kişi ekiyle öznesini de içerdiği için tümleç olmadan da tam bir yargı bildiren cümledir. Bu yüzden D yanlıştır. Diğer ifadeler doğrudur: kurallı cümlede yüklem sondadır ve 'ki'li birleşik cümle yapısı Farsçadan geçmiştir.

Dudaksıllaşmada yuvarlak ünlüler yanlarındaki g/ğ seslerini v'ye, ñ sesini m'ye çevirir: koñşı > komşu, toñuz > domuz, takıgu > tavuk, kögürçgün > güvercin. 'Çamur' kelimesinde ise Eski Türkçedeki biçimiyle karşılaştırıldığında böyle bir dönüşüm yoktur; bu yüzden dudaksıllaşma görülmez.

Doğru yazılışı 'kılavuz'dur; 'klavuz' biçimi yanlıştır. Türkçe kökenli kelimelerde başta iki ünsüz yan yana gelmediği için kelime 'kı-la-vuz' şeklinde yazılır. 'Eşkıya, başvurmak, kirpik, laboratuvar' ise TDK yazım kılavuzuna uygundur.