Türk Dili-2 Ara Sınav (Vize)

Dili belirli bir zaman kesitinde, tarihsel değişimlere girmeden inceleyen yaklaşıma eş zamanlı (senkronik) yaklaşım denir; anlamı bu yaklaşımla inceleyen dal senkronik semantiktir. Fonetik ve fonoloji sesleri, morfoloji ise kelime yapısını inceler; radyoloji ise tıp dalıdır.

Bu dizeler, Faruk Nafiz Çamlıbel'in hece ölçüsüyle yazdığı ünlü 'Han Duvarları' şiirinden alınmıştır. Şiirde şair, Anadolu yolculuğu sırasında konakladığı hanlarda duvarlara yazılmış dizelerden etkilenişini anlatır.

A şıkkında özne 'insan' tekil olduğu halde ikinci yüklem 'acımalıdırlar' çoğul kişi eki almıştır. Tekil özneye tekil yüklem gelmesi gerektiğinden ('acımalıdır'), cümlede özne-yüklem uyumsuzluğu vardır.

Cümle anlambilimi, iletişimi sağlayan cümlelerin ve sözcelerin anlam açısından incelenmesini üstlenir. Söz dizimi ve yapısal özelliklerin incelenmesi ise sözdiziminin (sentaks) alanıdır; diğer şıklar anlam yerine yapıya odaklandığı için yanlıştır.

Paragrafta duygu, düşünce ve ana fikrin vurgulandığı cümle genellikle sonuç cümlesidir; gelişme cümleleri ise konuyu açan, örnek ve ayrıntılarla destekleyen cümlelerdir. Bu yüzden D şıkkı yanlıştır. Paragrafın tek bir fikri işlemesi, cümleler arası ilgi ve giriş-gelişme-sonuç düzeni ise doğru bilgilerdir.

Parçada kardeşlerin hikayesi anlatılır (öyküleme), ova ve çay tasvir edilir (betimleme), 'yemyeşil', 'çağlayarak' gibi görsel ve işitsel ayrıntılar ile 'billur gibi' benzetmesi kullanılır. Bir görüşü savunup karşıt görüşü çürütme amacı olmadığı için tartışmacı anlatım yoktur.

Buluş, sanatçının başkalarından etkilenmeden yeni ve özgün bir şey ortaya koymasıdır; bu nedenle orijinallik buluşun özüdür. Yaratma, gözlem, okuma ve inandırıcılık buluşu destekleyen unsurlardır; 'orijinal olmama' ise buluşun tam tersidir.

Dil iletişiminin altı temel öğesi kaynak (gönderici), alıcı, mesaj (ileti), kanal, kod (dil/işaret sistemi) ve bağlamdır. Frekans ise fizikte bir dalganın titreşim sayısını anlatan teknik bir terimdir; iletişim modelinin öğeleri arasında yer almaz.

Bir sözcüğün temel (gerçek) anlamının dışında, başka bir kavramı karşılayacak biçimde kullanılmasına mecaz anlam denir; örneğin 'taş kalpli' ifadesinde 'taş' sertliği değil duygusuzluğu anlatır. Yan anlam da temel anlamdan türer ama onunla ilişkisini korur (ör. 'masanın ayağı'); bu tanımda beklenen kavram mecazdır.

Türkçede insan dışındaki varlıkları bildiren çoğul öznelerle yüklem genellikle tekil kullanılır. D şıkkında özne 'kiraz ağaçları' insan dışı bir çoğul özne olduğu halde yüklem 'açtılar' şeklinde çoğul çekimlenmiştir; doğrusu 'çiçek açtı' olmalıdır.

Cümle anlamını etkileyen şartlar; cümlenin içinde yer aldığı metin (bağlam), konuşan ile dinleyen arasındaki ilişki, içinde bulunulan durum ve iletişimdekilerin ruhsal durumu gibi etkenlerdir. Kullanılan dilin bağlı olduğu coğrafya ise tek bir cümlenin anlamını doğrudan belirleyen bir şart değildir.

Parçada hece ve aruz vezninin Türk şiirindeki yeri açıklanıyor ve bu bilgi Nevaî, Ahmet Paşa, Yunus Emre, Karacaoğlan gibi şairlerin adları verilerek örneklendiriliyor. Bu yüzden açıklama ve örnek gösterme yollarından yararlanılmıştır.

Sanatın temel amacı yaratıdır; sanatçı özgün ve estetik bir eser ortaya koymayı hedefler. Öğretmek, bilgilendirmek veya mantık yürütmek ise eğitim ve bilimin amaçlarıdır.

İletişimde mesajın kaynaktan alıcıya iletildiği araca kanal denir; ses, yazı, hareket ya da başka işaretler kanal olabilir. Kod ise mesajın oluşturulduğu işaret sistemidir (ör. Türkçe).

Benzetmenin dört öğesi benzeyen, kendisine benzetilen, benzetme yönü ve benzetme edatıdır ('gibi, kadar' vb.). Örneğin 'Aslan gibi güçlü adam' ifadesinde adam benzeyen, aslan benzetilen, güçlülük benzetme yönü, 'gibi' edattır. 'Benzetme sıfatı' diye bir öğe yoktur.

'Çocuk fotoğraflarına ilgi duymuyordu' cümlesi iki türlü anlaşılabilir: 'çocuk fotoğrafları'na ilgi duymayan biri ya da 'Çocuk, fotoğraflarına ilgi duymuyordu' (çocuğun kendi fotoğrafları). Özneden sonra virgül konmadığı için anlam belirsizleşmiştir.

'Okulda bütün arkadaşlarıyla arası iyidir' cümlesi yalnızca bir durumu bildirir; neden veya sonuç içermez. Diğer cümlelerde 'için' ve '-dığı için' yapılarıyla bir neden-sonuç (veya amaç-sonuç) ilişkisi kurulmuştur.

Metinde Ramiz Bey'in yaşı, boyu, ten rengi, gözleri, alnı ve çenesi gibi fiziksel özellikleri ve insanda bıraktığı izlenim anlatılıyor. Bir insanın görünüşünü ve kişiliğini anlatan bu tür kişi betimlemesidir (portre).

Gözlem, varlıkları ve olayları dikkatle, yöntemli biçimde inceleyerek onları iyice tanımaktır. 'Sadece bakmak' ise yüzeysel bir eylemdir; gözlem bakmanın ötesinde inceleme ve değerlendirme gerektirir.

Konuşmada kelimeler ve söz öbekleri arasında yapılan kısa ses kesintisine durak denir. Ulama ise bunun tersi olarak, ünsüzle biten kelimenin ünlüyle başlayan kelimeye bağlanarak okunmasıdır.

Arapça 'şem'' kelimesi 'mum' anlamına gelir. Beyitte aşk, ilahi bir mum olarak düşünülmüş, şair de kendini bu mumun etrafında dönen pervane (kelebek) olarak görmüştür. Mum-pervane, Divan şiirinin en bilinen mazmunlarındandır.

'Yaklaşık' ve 'civarında' sözcükleri aynı anlamı (tahmini miktar) taşır; ikisinin birlikte kullanılması gereksizdir. Cümle 'yaklaşık bir buçuk milyon öğrenci' ya da 'bir buçuk milyon civarında öğrenci' şeklinde düzeltilmelidir.

Ön varsayım, cümlenin doğru olabilmesi için önceden kabul edilmesi gereken bilgidir. 'Çocukken çok haşarıydı' cümlesi yalnızca çocukluk dönemine ait bir bilgi verir; şu an hâlâ şımarık olduğunu varsaymaz. Diğer seçeneklerdeki ön varsayımlar ise cümlelerden zorunlu olarak çıkar.

Bir yazıda başlığı yazar koyar; başlık konuyu yansıtacak şekilde yazar tarafından belirlenir. Bu yüzden 'başlık okuyucu tarafından konur' ifadesi yanlıştır. Her şeyin konu olabileceği, konunun ana maddesinin bulunduğu ve özel konuların tercih edilmesi gerektiği ise doğrudur.

Yazar 'Herkes şair olabilir' görüşüne 'Asla!' diye karşı çıkıyor ve kendi görüşünü savunuyor; bu tartışmacı anlatımdır. Görüşünü desteklemek için de Oktay Akbal'ın sözlerine aynen yer veriyor; ünlü birinin sözünü kanıt olarak kullanmaya tanık gösterme denir.

Dış gözlem, tabiat, insanlar ve eşya gibi dış dünyadaki varlıklara yönelik, nesnel (objektif) olarak yapılan gözlemdir. Öznel (subjektif) gözlem ise kişinin kendi iç dünyasına, duygu ve düşüncelerine yönelik iç gözleme karşılık gelir.

'Ben sana mecburum bilemezsin / Adını mıh gibi aklımda tutuyorum' dizeleri Attila İlhan'ın 'Ben Sana Mecburum' şiirinden alınmıştır. Attila İlhan, İkinci Yeni'ye mesafeli duran, Mavi hareketiyle anılan bir şairdir.

Bu dizeler, Âşık Veysel'in 'Uzun İnce Bir Yoldayım' adlı şiirinden alınmıştır. Şiirde dünya 'iki kapılı bir han'a benzetilerek doğum ile ölüm arasındaki hayat yolculuğu anlatılır.

'Cesaret edemiyordu' yüklemi neye cesaret edilemediğini bildiren bir dolaylı tümleç ister ('buna' veya 'yurt dışına çıkmaya'). İlk yargıdaki 'yurt dışına çıkmayı' belirtili nesne olduğu için -e hali isteyen ikinci yükleme ortak olamaz; bu yüzden dolaylı tümleç eksikliği vardır.

'Bu bisikleti hediye etmemiz bir hataydı' cümlesinde konuşan kişi geçmişte yaptığı bir davranışı hata olarak nitelendiriyor; bu da pişmanlık bildirir. B şıkkı ise karşıdakine yönelik bir sitem veya eleştiridir, söyleyenin kendi pişmanlığı değildir.

Yazının planında konuyla ilgili tüm ayrıntıların, olayların, tasvirlerin, incelemelerin ve belgelerin verildiği bölüm gelişme bölümüdür. Giriş konuyu tanıtır, sonuç ise varılan yargıyı ortaya koyar.

Kaynağını ve alıcısını insanların oluşturduğu, insanlar arasında doğrudan gerçekleşen iletişime kişiler arası iletişim denir. Kitle iletişimi ise basın-yayın araçlarıyla geniş kitlelere yönelik yapılan iletişimdir.

Bu dizeler Yahya Kemal Beyatlı'nın 'Sessiz Gemi' şiirinden alınmıştır. Şiirde ölüm, 'meçhule giden bir gemi' olarak sembolleştirilir; aruz ölçüsüyle yazılmış, Türk şiirinin en tanınmış örneklerindendir.

Cümlede 'tekrar konuya çekilmesi sağlanmalıdır' ifadesinde kimin konuya çekileceğini bildiren tamlayan ('onun' / 'kişinin') eksiktir. Önceki yargıda 'kişinin' tamlayanı 'saptığı' sözcüğüne bağlı olduğundan ikinci tamlamaya ortak olamaz; bu yüzden tamlayan eksikliği vardır.

'Onun bana yaptıklarına hiç üzülmez olur muyum?' cümlesi cevap beklemez; 'elbette üzülürüm' anlamını vurgulamak için sorulmuştur. Bu tür sorulara sözde (retorik) soru denir. Diğer cümleler gerçekten bilgi isteyen gerçek soru cümleleridir.

Duygusal plan, duygu ve heyecanların ön planda olduğu yazılarda kullanılır ve hem şiirde hem düzyazıda uygulanabilir. Bu yüzden 'sadece düz yazı olarak uygulanır' ifadesi yanlıştır. Hareketli planın kronolojik olduğu ve hikaye, masal, anı gibi türleri kapsadığı ise doğrudur.

Yazar, günümüz romanlarının tüketim kültürüne esir olduğu görüşünü ileri sürüp gerekçelerle savunuyor ve okuru bu görüşe ikna etmeye çalışıyor. Bir görüşü savunarak ikna etmeye dayanan bu anlatım tartışmadır.

Okuma; sabır, özveri, konuya yoğunlaşma, alışkanlık kazanma ve bilgi kaynağına ulaşma gibi özellikler gerektirir. Gösteriş yapmak ise okumanın amacı ya da özelliği değildir; gerçek okuma kişinin kendini geliştirmesine yöneliktir.

Dilbilimde kelimeler, belirli bir kavramı konuşma ya da yazıyla yansıtan anlamlı birimler olduğu için 'gösterge' olarak adlandırılır. Gösterge, gösteren (ses/yazı biçimi) ve gösterilen (kavram) olmak üzere iki yönlüdür.

Çeşitli bilim ve fen kollarında, mesleklerde kullanılan, terimlere dayalı dile bilim dili denir. Bilim dili nesnel, açık ve tek anlamlıdır; sanat dili ise çok anlamlılık ve estetik amaç taşır.

Bir cümlenin anlamının tam olarak çözülmesini dünya bilgisi, deneyimler, eğitim birikimi ve içinde bulunulan koşullar destekler. Analitik problem çözme yeteneği ise matematiksel ve mantıksal bir beceri olup bu sayılan etmenler arasında yer almaz.

Karşıt iki görüşün (tez ve antitez) bulunduğu ve bunlardan birinin doğrulanmaya çalışıldığı anlatım yöntemi tartışmadır. Karşılaştırmada ise iki şeyin benzer ve farklı yönleri ortaya konur; bir görüşün savunulması amaçlanmaz.

Parçada özgüvenin ne olduğu, boyutları ve kişiye katkıları bilgi vermek amacıyla anlatılıyor; örnek, olay veya tasvir kullanılmıyor. Bir konuyu bilgilendirme amacıyla anlatmaya açıklama denir.

Şiir, tiyatro, roman ve heykel, estetik amaçla yaratılan eserler ortaya koyan sanat dallarıdır. Mühendislik ise bilimsel bilgiyi pratik sorunların çözümüne uygulayan teknik bir meslek alanıdır.

Yazılışı ve okunuşu aynı olduğu halde anlamları ve işlevleri farklı olan kelimelere eş sesli (sesteş) kelime denir; örneğin 'yüz' (çehre), 'yüz' (sayı) ve 'yüz-' (suda yüzmek). Çok anlamlı kelimede ise anlamlar birbiriyle ilişkilidir ve tek bir kelimenin farklı kullanımlarıdır.

Eksiksiz cümle tanımı, bir anlam ifade etmek üzere anlamlı kelime ve kelime gruplarının belirli kurallara göre düzenlenmesidir. Diğer seçenekler cümleyi yalnızca duygu, haber veya iletişimle sınırlar ya da 'sözcükler' diyerek tanımı eksik bırakır.

Cümlelerde mor dağlar, kırmızı çatılı ev, sarmaşıklar ve bacadan yükselen mavi duman gibi görsel ayrıntılarla bir manzara çiziliyor. Bir yeri ya da varlığı göz önünde canlandıran bu tür paragrafa tasvir (betimleme) paragrafı denir.

Parçada Türk sinemasının 2004'teki durumu açıklanıyor ve bu açıklama %115, %28, 349 sinema, 29 milyon 500 seyirci gibi sayısal verilerle destekleniyor. Bu nedenle açıklama ve sayısal veri kullanma yolları kullanılmıştır.

Roman bir sanat eseridir; yazarın özlemini duyduğu bir dünyayı canlandırabilir, yaşanan güzel anları ölümsüzleştirebilir ve okurun kendinden bir şeyler bulmasını sağlar. Ancak romanın amacı belirli 'doğrulara hizmet etmek', yani bir ideolojiyi veya kesin doğruları öğretmek değildir; böyle bir amaç romanı sanattan uzaklaştırır.

Nesnelerin, hareketlerin ve olayların zihnimizdeki tasarım biçimine kavram denir. Örneğin 'ağaç' kelimesi, zihnimizdeki ağaç kavramını karşılar.

Bir kelimenin önceden karşıladığı nesne veya hareketin yalnızca bir kısmını anlatır duruma gelmesine anlam alanının daralması denir. Bunun tersi, kelimenin daha geniş bir alanı karşılamasına ise anlam genişlemesi denir.

'Ah orada yaşayabilsem!' cümlesinde dilek-şart kipi (-sa/-se) ile gerçekleşmesi istenen bir arzu dile getiriliyor; bu yüzden B dilek-istek cümlesidir. A ve C'deki '-malı' gereklilik bildirir; D ise birinin isteğini aktaran bir haber cümlesidir.

Öyküleme (hikaye etme) yönteminde olay temel öğedir; ancak olayı yaşayan kişiler (karakterler), yer ve zaman da bu yöntemin vazgeçilmez unsurlarıdır. Karakter olmadan olay anlatılamaz; bu yüzden 'karakterlere ihtiyaç yoktur' ifadesi yanlıştır. Diğer şıklardaki bilgiler doğrudur.

Parçada ırmağa giden yol ve şeftali bahçeleri betimleniyor (çevre tasviri), gözleme dayalı ayrıntılar veriliyor; 'serinlik, ot kokusu' gibi farklı duyulara ve yazarın öznel izlenimlerine yer veriliyor. Ancak 'gibi, kadar' gibi edatlarla kurulan ya da bir şeyi başka bir şeye benzeten bir ifade bulunmadığından benzetmeden yararlanılmamıştır.

Düşünce; aklı iyi kullanmayı, doğruyu ve yanlışı bulmayı, bilgi toplamayı gerektirir ve insana güven verir. Estetiğe ve güzele hizmet etmek ise sanatın amacıdır; düşüncenin temel özelliği değildir.

Bu dizeler Ahmet Hamdi Tanpınar'ın 'Bursa'da Zaman' şiirinden alınmıştır. Şiirde Bursa'nın tarihî dokusu üzerinden geçmiş ile şimdi arasında köprü kurulur; Tanpınar'ın zaman temasının en bilinen örneklerindendir.

Başlangıçta iyi veya nötr bir anlam taşıyan kelimenin zamanla olumsuz bir anlam kazanmasına anlam kötüleşmesi denir. Bunun tersi, kötü anlamlı kelimenin olumlu anlam kazanması ise anlam iyileşmesidir.

'Eskiden bu arazi bu kadar çorak değildi' cümlesi 'değil' sözcüğüyle biçimce olumsuzdur; ancak anlamca arazinin eskiden verimli olduğunu, yani olumlu bir durumu bildirir. Diğer cümlelerde biçimce olumsuzluk ya yoktur ya da anlam da olumsuzdur (C'deki 'sıvama').

Düğüm, olayların karmaşıklaşıp merak uyandırdığı gelişme kısmıdır; olayların sonuca bağlandığı bölüm ise çözüm (sonuç) bölümüdür. Bu yüzden D şıkkındaki tanım yanlıştır. Planın yazarı gereksiz ayrıntıdan kurtardığı ve giriş-gelişme-sonuçtan oluştuğu ise doğrudur.

Yazar, 'Türkçe ile bilim yapılamaz' görüşüne karşı çıkıyor, bu görüşü çürütmek için gerekçeler sunuyor ve kendi görüşünü savunuyor. Karşıt bir görüşü eleştirerek kendi düşüncesini kabul ettirmeye çalışan bu anlatım tartışmacı anlatımdır.

Sanatın asıl görevi hissettirmek, güzellik duygusu uyandırmak, duygularımızı okşamak ve insanı mutlu etmektir. Öğretmek ise bilimin ve eğitimin görevidir; sanat öğretici olabilir ama bu onun asli görevi sayılmaz.