Türk Dili-2 Ara Sınav (Vize)

Doğru deyim 'görmezlikten gelmek'tir. Cümlede 'görmemezlikten' denerek fiile gereksiz yere ikinci bir olumsuzluk eki (-me) eklenmiştir. Bu tür yanlış, 'görmezden gelmek/görmezlikten gelmek' kalıbının karıştırılmasından doğar.

Kaynağını ve alıcısını insanların oluşturduğu, yani insanlar arasında doğrudan gerçekleşen iletişime kişiler arası iletişim denir. Kitle iletişimi ise gazete, televizyon gibi araçlarla geniş kitlelere yönelik yapılır.

Sanatın temel amacı yaratıdır, yani sanatçının özgün, yeni bir eser ortaya koymasıdır. Fayda, kesinlik veya adalet gibi kavramlar bilim, ahlak ya da hukukun amaçlarıyla ilgilidir.

'Öptükten sonra' fiili geçişlidir ve neyi öptüğünü belirten bir nesne ister. Cümlede 'Zübeyde Hanım'ın ellerine' dolaylı tümleç olarak 'sarılarak' fiiline bağlıdır; 'öpmek' fiilinin nesnesi ('ellerini') eksiktir. Doğrusu: '...ellerine sarılarak onları üst üste birkaç defa öptükten sonra...'

Parçada özgüvenin ne olduğu, boyutları ve kişiye katkıları bilgi verme amacıyla anlatılıyor. Örnek, olay ya da betimleme kullanılmadan yapılan bu bilgilendirici anlatıma açıklama denir.

Başlangıçta olumlu ya da nötr anlam taşıyan bir kelimenin zamanla olumsuz bir anlam kazanmasına anlam kötüleşmesi denir. Tersi, yani olumsuz anlamlı kelimenin olumlu anlam kazanmasına anlam iyileşmesi (değerlenmesi) denir.

Parçada üç kardeşin hikayesi anlatılıyor (öyküleme), ova ve çay tasvir ediliyor (betimleme), görsel ve işitsel ayrıntılar ('yemyeşil', 'çağlayarak') kullanılıyor ve 'billur gibi' benzetmesi yapılıyor. Bir görüşü savunup karşı görüşü çürütme amacı taşıyan tartışmacı anlatım ise yoktur.

Parçada hece ve aruz vezninin Türk şiirindeki yeri açıklanıyor ve bu bilgi Nevaî, Ahmet Paşa, Yunus Emre, Karacaoğlan gibi şairler örnek gösterilerek destekleniyor. Bu yüzden açıklama ve örnek gösterme ağır basar.

Doğru ve eksiksiz cümle tanımı, bir anlam ifade etmek üzere anlamlı kelime ve kelime gruplarının belirli kurallara göre düzenlenmesidir. Diğer tanımlar ya cümleyi yalnızca duygu-düşünce veya haber iletmeyle sınırlar ya da 'sözcükler' diyerek kuralı ve yargıyı eksik bırakır.

Dilbilimde dil göstergesinin gerçek dünyada işaret ettiği nesne, varlık veya duruma gönderge denir. Örneğin 'ağaç' kelimesi bir göstergedir, gerçek dünyadaki ağaç ise onun göndergesidir.

İlk cümlenin öznesi 'gözü'dür ('Türk milletinin gözü yoktur'). İkinci cümlede ise 'feda edecek değildir' yükleminin öznesi 'Türk milleti' olmalıdır, ancak bu özne cümlede yer almaz; ilk cümledeki 'gözü' de ikinci yüklemin öznesi olamaz. Doğrusu: 'Fakat Türk milleti şimdiki topraklarının bir zerresini de feda edecek değildir.'

Metinde Ramiz Bey'in yaşı, boyu, ten rengi, gözleri, alnı ve çenesi gibi fiziksel özellikleri ile insanda bıraktığı izlenim anlatılıyor. Bir insanın dış görünüşünü ve kişiliğini tasvir eden bu anlatıma kişi betimlemesi (portre) denir.

'Cesaret edemiyordu' yüklemi neye cesaret edemediğini belirten bir dolaylı tümleç ister ('buna' ya da 'yurt dışına çıkmaya'). İlk yargıdaki 'yurt dışına çıkmayı' ise belirtili nesnedir ve -e hali gerektiren ikinci yükleme ortak olamaz. Bu yüzden anlatım bozukluğu dolaylı tümleç eksikliğinden kaynaklanır.

Cümle anlam bilimi, iletişimi sağlayan cümle ve sözcelerin anlam açısından incelenmesini üstlenir. Söz dizimi ve yapısal özellikler ise sözdizimi (sentaks) biliminin konusudur; diğer şıklar anlam yerine yapıyı öne çıkardığı için eksik ve yanlıştır.

İletişimde mesajın kaynaktan alıcıya ulaştırılmasını sağlayan araca kanal denir; bu, ses, yazı, hareket veya başka işaretler olabilir. Kod ise mesajın oluşturulduğu ortak işaret sistemidir (ör. dil).

Cümlelerde mor dağlar, kırmızı çatılı ev, duvarlara tırmanan sarmaşıklar ve bacadan yükselen mavi duman gibi görsel ayrıntılarla bir manzara çiziliyor. Bir yeri, varlığı göz önünde canlandırmayı amaçlayan bu paragraf türü tasvir (betimleme) paragrafıdır.

Dili belirli bir zaman dilimindeki durumuyla, tarihsel gelişimine girmeden inceleyen yaklaşıma eş zamanlı (senkronik) yaklaşım denir; anlam açısından bu incelemeyi yapan dal senkronik semantiktir. Tarihsel değişimi inceleyen yaklaşım ise art zamanlı (diyakronik) yaklaşımdır.

Karşıt iki görüşün (tez ve antitez) yer aldığı, bunlardan birini doğrulamaya yönelik anlatım yöntemi tartışmadır. Karşılaştırmada ise iki varlığın benzer ve farklı yönleri ortaya konur, bir görüş savunulmaz.

Parçada sanatçının başkalarının etkisinden sıyrılıp konu, tema, motif ve üslupta yeni bir yol tutması, yani orijinallik anlatılıyor. Bu özellik buluştur; parçada 'Sanatta buluş...' ifadesi de doğrudan cevabı göstermektedir.

İlk cümlenin öznesi 'gözü'dür ('Türk milletinin gözü yoktur'). İkinci cümlede ise 'feda edecek değildir' yükleminin öznesi 'Türk milleti' olmalıdır, ancak bu özne cümlede yer almaz; ilk cümledeki 'gözü' de ikinci yüklemin öznesi olamaz. Doğrusu: 'Fakat Türk milleti şimdiki topraklarının bir zerresini de feda edecek değildir.'

Olay ve varlıkları incelemek, ayrıntılarını yöntemli biçimde belirlemek ve onlara sanatçı gözüyle bakmak gözlemin tanımıdır. Gözlem, yazının malzemesini toplamak için yapılan dikkatli ve sistemli bakma işidir.

'Söylediklerinizi anlamıyor değilim' cümlesinde iki olumsuzluk ('-mı-' ve 'değil') bulunur; iki olumsuz birbirini götürerek 'anlıyorum' anlamı verir. Bu yüzden cümle biçimce olumsuz, anlamca olumludur. E şıkkındaki 'sıvama' ise hem biçim hem anlam bakımından olumsuzdur.

Bir cümlenin bildirisinin tam anlaşılmasını sağlayan etmenler; kişinin deneyimleri, dünya bilgisi, eğitim birikimi ve içinde bulunulan koşulların (bağlamın) yardımıdır. Analitik problem çözme yeteneği ise matematiksel/mantıksal bir beceridir ve cümle anlamını çözme yetisini destekleyen etmenler arasında sayılmaz.

Parçada Türk sinemasının 2004'teki durumu açıklanıyor ve bu bilgi %115, %28, 349 sinema, 29 milyon 500 seyirci gibi sayısal verilerle destekleniyor. Bu nedenle açıklama ve sayısal veri kullanma yolları ağır basar; bir görüşü savunma amacı olmadığı için tartışma yoktur.

Ön varsayım, cümlenin doğru olması için önceden kabul edilen bilgidir. 'Çocukken çok haşarıydı' cümlesi yalnızca çocukluk dönemine dair bilgi verir; 'hâlâ şımarık' olduğu sonucunu içermez, hatta '-ken' ve geçmiş zaman artık öyle olmadığını düşündürür. Diğer seçeneklerdeki ön varsayımlar (evlilik, eskiden sigara içme vb.) cümlelerden zorunlu olarak çıkar.

Parçada kasaba halkının sepetleri, zembilleri, balık seçişi, fiyat sorması ve mangallardan yükselen duman gibi dışarıdan gözlenebilen ayrıntılar anlatılıyor. Bu, yazarın çevreyi dışarıdan gözlemleyerek aktardığı, dış gözleme dayalı bir betimlemedir.

Dilbilimde kelimeler, konuşma veya yazıyla belli bir kavramı gösteren anlamlı birimler oldukları için 'gösterge' olarak adlandırılır. Gösterge, gösteren (ses/yazı biçimi) ve gösterilen (kavram) olmak üzere iki yönlüdür.

Bir kelimenin önceden karşıladığı nesne veya hareketin yalnızca bir kısmını anlatır duruma gelmesine anlam daralması (anlam alanının daralması) denir. Örneğin 'et' kelimesi eskiden genel olarak 'vücut' anlamına gelirken bugün daha dar bir anlamda kullanılır.

'Ah orada yaşayabilsem!' cümlesinde dilek-şart kipi (-sa/-se) ile gerçekleşmesi istenen bir arzu dile getiriliyor; bu yüzden C bir dilek-istek cümlesidir. D ve E'deki '-malı' gereklilik, A'daki 'istiyor' ise isteği bildiren bir haber cümlesidir.

'Okulda bütün arkadaşlarıyla arası iyidir' cümlesi yalnızca bir durumu bildirir; bir neden veya sonuç içermez. Diğer cümlelerde 'için' ve '-dığı için' yapılarıyla neden-sonuç ya da amaç-sonuç ilişkisi kurulmuştur.

Bir cümlenin bildirisinin tam anlaşılmasını sağlayan etmenler; kişinin deneyimleri, dünya bilgisi, eğitim birikimi ve içinde bulunulan koşulların (bağlamın) yardımıdır. Analitik problem çözme yeteneği ise matematiksel/mantıksal bir beceridir ve cümle anlamını çözme yetisini destekleyen etmenler arasında sayılmaz.

A şıkkında özne 'insan' tekildir; ancak ikinci yüklem 'acımalıdırlar' çoğul kişi eki almıştır. Tekil özne ile çoğul yüklem uyuşmadığı için cümlede özne-yüklem uyumsuzluğu vardır; doğrusu 'acımalıdır' olmalıdır.

Yazılışı ve okunuşu aynı olduğu halde anlamları ve işlevleri farklı olan kelimelere eş sesli (sesteş) kelime denir; örneğin 'yüz' (çehre), 'yüz' (sayı) ve 'yüz-' (suda yüzmek). Çok anlamlı kelimede ise anlamlar birbiriyle ilişkilidir ve tek bir kelimenin farklı kullanımlarıdır.

Dil iletişiminin altı temel öğesi kaynak (gönderici), alıcı, mesaj (ileti), kanal, kod (dil/işaret sistemi) ve bağlamdır. Frekans ise fizikte bir dalganın titreşim sayısını anlatan teknik bir terimdir; iletişim modelinin öğeleri arasında yer almaz.