Final 2025-2026 20 soru

Veri Tabanı Tasarımı 2025-2026 Final

Kaynak: https://lolonolo.com/2026/01/22/veri-tabani-tasarimi-2025-2026-final-sorulari/

📖 Konu özeti (sınav öncesi tekrar)

Veri Tabanı Tasarımı 2025-2026 Final Soruları

Veriden Bilgeliğe: DIKW Hiyerarşisi

Veri tabanı tasarımının temelinde verinin anlamlandırılması süreci yatar. Bilgi Yönetimi literatüründe bu süreç DIKW Hiyerarşisi (Veri, Enformasyon, Bilgi, Bilgelik) ile açıklanır. Bu piramidin en altında yer alan Veri (Data), henüz işlenmemiş ve bir bağlama oturtulmamış ham gerçekleri temsil eder. Örneğin tek başına “7” sayısı bir veridir ve üzerinden bir yargıya varılamaz. Bu verinin “Hava sıcaklığı 7 derece” şeklinde anlamlı bir yapıya kavuşması Enformasyon aşamasıdır. Enformasyonun deneyim ve analizle birleşerek “Hava soğuk, mont giymeliyim” sonucuna varması Bilgi düzeyini; tüm bu birikimin doğru kararlar vermede kullanılması ise Bilgelik seviyesini ifade eder.

Veri Tabanı Nesneleri ve Varlık İlişkileri

Veri tabanları, gerçek dünya varlıklarını (Entity) temsil eden tablolardan oluşur. Başarılı bir tasarımda tabloların iş mantığına uygun seçilmesi kritiktir. Örneğin bir banka veri tabanında müşteri, hesap ve transfer tabloları zorunluyken; “araç” tablosu ana faaliyetle ilgisiz olduğu için en az uygun olanıdır. Benzer şekilde, bir konferans sisteminde katılımcı ve oturum tabloları esasken, “ürün” tablosu sistem dışı kalabilir. Değişken isimlendirmelerinde ise boşluk içermeyen, standartlara uygun (örneğin sonGorulmeTarihi gibi) yapılar tercih edilmelidir.

Tablolar arasındaki bağlantılar (kardinalite) tasarımın iskeletini oluşturur. Bire-Bir (1:1) ve Bire-Çok (1:N) ilişkilerin yanı sıra, özellikle Çoğa-Çok (M:N) ilişkiler sıklıkla karşımıza çıkar. Tiyatro oyunları ve sahneler arasındaki ilişki veya müşteri ile ürün arasındaki bağ “çoğa-çok” türündedir. Veri tabanı mantığında “Çoğa Az” diye standart bir ilişki türü bulunmaz; nicelik her zaman “Çok” olarak ifade edilir.

Normalizasyon ve Fonksiyonel Bağımlılık

Veri tabanında veri tekrarını (redundancy) önlemek ve tutarlılığı artırmak için uygulanan sürece Normalizasyon denir. Bu süreç fonksiyonel bağımlılık analizi ile başlar. Fonksiyonel bağımlılık ifadesinde sol taraf (Belirleyen), sağ tarafı tekil olarak belirlemelidir; bu nedenle ePosta gibi benzersiz nitelikler anahtar olmaya en uygun adaylardır. Normalizasyon aşamaları şunlardır:

Normalizasyonun sonucu veri hacminin kontrolsüz artması değil; aksine verinin optimize edilmesi, erişim hızının artması ve tasarımın iyileşmesidir.

Veri Ambarı ve Yıldız Şema (Star Schema)

Analitik sistemlerde ve veri ambarlarında, sorgulama performansını maksimize etmek için Yıldız Şema mimarisi kullanılır. Bu yapıda, merkezde sürekli kayıt alan ve sayısal verileri tutan devasa bir Olay (Fact) tablosu bulunur. Bu tablonun etrafında ise veriyi niteleyen (zaman, yer, ürün) Boyut (Dimension) tabloları yer alır. Yıldız şema, ilişkisel veri tabanlarının karmaşık join işlemlerini basitleştirerek hızlı raporlama imkanı sunar.

Veri Güvenliği: Özetleme (Hashing) Teknikleri

Veri tabanı güvenliğinde kullanıcı şifreleri asla açık metin olarak saklanmaz. Bunun yerine Özetleme (Hashing) yöntemi tercih edilir. Hashing, girdi boyutu ne olursa olsun, veriyi sabit boyutta karakter dizisine dönüştüren tek yönlü bir fonksiyondur. Bu işlem veriyi “sıkıştırmak” veya “küçültmek” değil; matematiksel olarak eşsiz bir imza oluşturmaktır. Veri tabanı çalınsa bile, saldırganlar şifrelerin aslına ulaşamaz; sadece karmaşık özet değerleri görürler.

Veri Tabanı Yönetim Sistemleri (VTYS)

VTYS (DBMS), verinin saklanması, yedeklenmesi, kullanıcı yetkilendirmesi ve bilgisayar programlarının veriye erişimi gibi çekirdek görevleri üstlenir. Ancak “Verinin grafiklerle görselleştirilmesi” VTYS’nin asli işlevi değil; ön yüz uygulamalarının ve iş zekası araçlarının sorumluluğundadır. Geleneksel dosya saklama, hiyerarşik ve ağ veri tabanları eski yöntemlerken; Web Servisler bir veri saklama türü değil, veri iletim teknolojisidir.

Soru 1

Sürekli kayıt alan, merkezi bir kayıt tablosu bulunduran veri tabanı tasarımlarına verilen ortak ad aşağıdakilerden hangisidir?

CDoğru cevap

Açıklama

Veri ambarı (Data Warehouse) tasarımlarında sıklıkla kullanılan “Yıldız Şema” (Star Schema); merkezde “Olay/Olgu” (Fact) tablosu adı verilen, sürekli veri girişi yapılan ve sayısal verileri tutan büyük bir tablonun bulunduğu, etrafında ise bu verileri niteleyen (zaman, ürün, müşteri gibi) “Boyut” (Dimension) tablolarının yer aldığı bir yapıdır. Merkezin etrafındaki yıldız şeklini andıran bu yapı, sorgulama performansını artırmak için kullanılır.

Soru 2

Urun (ürün) ile Musteri (müşteri) tabloları arasındaki ilişki türü aşağıdakilerden hangisidir?

BDoğru cevap

Açıklama

E-ticaret veya stok mantığında; “Bir müşteri birden fazla ürün satın alabilir” ve aynı zamanda “Bir ürün türü birden fazla müşteri tarafından satın alınabilir”. İki tarafta da çoğul ilişki olduğu için bu yapı “Çoğa Çok” (Many-to-Many / M:N) ilişkidir. Veri tabanı tasarımında bu ilişki doğrudan kurulamaz; araya bir “Satış” veya “Sipariş Detay” tablosu (bağlantı tablosu) konularak iki adet “Bire-Çok” ilişkiye dönüştürülür.

Soru 3

Bir banka için geliştirilen veri tabanında aşağıdaki tablolardan hangisinin bulunması en az uygundur?

ADoğru cevap

Açıklama

Bankacılık sisteminin temel varlıkları; Müşteriler (Kişi), Hesaplar, Para transferleri ve Kasa hareketleridir. Ancak “Araç” tablosu, bankanın ana faaliyet konusuyla doğrudan ilgili değildir (Taşıt kredisi gibi spesifik bir alt modül değilse). Ana bankacılık işlemlerinde araç takibi yapılmaz. Bu nedenle en az uygun olan tablodur.

Soru 4

Futbol maçları yapılan bir oyun için geliştirilen veri tabanında aşağıdaki tablolardan hangisinin bulunması en az uygundur?

ADoğru cevap

Açıklama

Bir futbol organizasyonu veri tabanında; Takımlar, Hakemler, Maç fikstürü/sonuçları ve Stadyum bilgileri somut ve zorunlu varlıklardır. Ancak “Altyapı”; genellikle fiziksel bir varlıktan ziyade soyut bir kavramı veya genel bir departmanı ifade eder. Veri tabanlarında tablolar somut varlıkları (Entity) temsil etmelidir. Altyapı, diğerlerine göre daha belirsiz ve veritabanı tablosu olmaya en uzak kavramdır.

Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi uygun bir veri tabanı tablosu değişkeni (alan/sütun) adıdır?

EDoğru cevap

Açıklama 🤖 Yapay zekâ açıklaması

Ders kapsamında sütun (değişken) adları için camelCase kullanımı önerilir: ilk kelime küçük, sonraki kelimelerin baş harfi büyük yazılır, boşluk ve Türkçe karakter kullanılmaz. sonGorulmeTarihi bu kurala uyar. Boşluk içeren adlar geçersizdir; tamamen küçük harfle bitişik yazılan adlar da okunaksızdır.

Soru 6

Oyun ve Sahne tabloları arasındaki ilişki türü aşağıdakilerden hangisidir?

CDoğru cevap

Açıklama

Tiyatro mantığında; “Bir tiyatro oyunu, turne kapsamında birçok farklı sahnede sergilenebilir”. Aynı şekilde “Bir sahnede, sezon boyunca birçok farklı oyun sergilenebilir”. Her iki taraf da “Çok” olduğu için ilişki “Çoğa Çok” (Many-to-Many) türündedir.

Soru 7

Aşağıdakilerden hangisinde bilgelik hiyerarşisinin (DIKW) adımları doğru verilmiştir?

EDoğru cevap

Açıklama

Bilgi Yönetimi piramidi (DIKW Hierarchy) şu sıralamayı izler:
1. Veri (Data): Ham gerçekler (Örn: 100, Kırmızı).
2. Enformasyon (Information): İşlenmiş, anlamlı hale gelmiş veri (Örn: Hız 100 km/s).
3. Bilgi (Knowledge): Enformasyonun deneyim ve analizle birleşmesi (Örn: Bu yolda 100 km/s hız tehlikelidir).
4. Bilgelik (Wisdom): Bilginin doğru karar vermede kullanılması (Örn: Hızı düşürmeliyim).
Doğru sıralama Veri -> Enformasyon -> Bilgi -> Bilgelik şeklindedir.

Soru 8

Bir metnin, girdi boyutundan bağımsız olarak sabit bir boyutta karakterle ifade edilmesine verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?

DDoğru cevap

Açıklama

Kriptolojide ve veri tabanlarında, herhangi bir uzunluktaki veriyi (girdiyi) matematiksel bir algoritmadan geçirerek sabit uzunlukta (örneğin 128 bit veya 256 bit) bir çıktıya dönüştürme işlemine “Özetleme” (Hashing) denir. Bu işlem sonucunda oluşan değere “Özet Değer” (Hash Value/Digest) adı verilir. Girdi ne kadar büyük olursa olsun, özetin boyutu sabittir.

Soru 9

Şifreleri veri tabanında saklamak için sıklıkla tercih edilen yöntem aşağıdakilerden hangisidir?

CDoğru cevap

Açıklama

Güvenlik gereği kullanıcı şifreleri veri tabanlarında asla açık metin (plain text) olarak saklanmaz. Bunun yerine şifreler, tek yönlü bir fonksiyon olan “Özetleme” (Hashing) algoritmaları (MD5, SHA-256 vb.) ile şifrelenerek saklanır. Kullanıcı giriş yaparken girdiği şifrenin özeti alınır ve veri tabanındaki özetle karşılaştırılır. Bu sayede veri tabanı çalınsa bile şifrelerin aslı ele geçirilemez.

Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi veri saklama türlerinden biri değildir?

CDoğru cevap

Açıklama

Veri saklama (depolama) modelleri; İlişkisel (RDBMS), Hiyerarşik, Ağ (Network) veri tabanları ve Dosya sistemlerini içerir. Ancak “Web Servisler” (SOAP, REST vb.) bir veri saklama yöntemi değil; farklı uygulamaların birbiriyle haberleşmesini ve veri alışverişini sağlayan bir iletişim/protokol teknolojisidir. Web servisi veriyi taşıyan kuryedir, verinin saklandığı depo değildir.

Soru 11

Aşağıdakilerden hangisi fonksiyonel bağımlılığın bir sonucu değildir?

EDoğru cevap

Açıklama

Fonksiyonel bağımlılık analizi ve normalizasyon işlemleri, veri tabanındaki gereksiz tekrarları (redundancy) ortadan kaldırmayı hedefler. Tekrarların azalması, veri tutarlılığını artırır ve tasarımın kalitesini yükseltir. Tekrarların önlenmesi doğal olarak toplam veri hacminin azalmasını (veya optimize edilmesini) sağlar; “veri hacminin artması” normalizasyonun bir sonucu veya hedefi olamaz.

Soru 12

Alan/Anahtar Normal Form (Domain/Key Normal Form) aşağıdaki norm formların hangisinden sonra gelir?

EDoğru cevap

Açıklama

Normalizasyon seviyeleri hiyerarşisi şöyledir: 1NF -> 2NF -> 3NF -> BCNF -> 4NF -> 5NF. Alan/Anahtar Normal Form (DKNF), normalizasyon teorisinin ulaşabileceği en üst ve teorik seviyedir. Tüm kısıtlamaların alan (domain) ve anahtar (key) tanımlarıyla sağlanabildiği ideal durumdur ve Beşinci Normal Formdan (5NF) sonra gelir (veya onu da kapsayan nihai formdur).

Soru 13

Konferans için geliştirilen veri tabanında aşağıdaki tablolardan hangisinin bulunması en az uygundur?

ADoğru cevap

Açıklama

Bir konferans yönetim sisteminde; Katılımcılar, Salonlar, Oturumlar ve kimin hangi oturuma katıldığı (Katılım) temel tablolardır. Ancak “Ürün” (Product) tablosu, ticari bir satış/stok sistemi (e-ticaret) için gereklidir. Konferans organizasyonunun ana işlevi ürün satmak değil, bilgi paylaşımı ve oturum yönetimidir. Bu nedenle “Ürün” tablosu bağlama en uzak olandır.

Soru 14

Aşağıdaki niteliklerden hangisi fonksiyonel bağımlılık ifadesinin sol tarafına eklenmek için en uygundur?

BDoğru cevap

Açıklama

Fonksiyonel bağımlılıkta (X -> Y), sol taraftaki nitelik (Belirleyen/Determinant), sağ taraftaki veriyi tekil olarak belirleyebilmelidir. Yani sol tarafın “ayırt edici” (unique) olması tercih edilir.
– Ad, Soyad, Adres veya Başlık; birden fazla kişide veya kayıtta aynı olabilir (Tekil değildir).
– e-Posta adresi ise kişiye özeldir ve benzersizdir (Unique). Bir e-posta adresi bilindiğinde, o kişiye ait diğer bilgilere (Ad, Soyad vb.) kesin olarak ulaşılabilir. Bu nedenle anahtar (key) olmaya en uygun adaydır.

Soru 15

Aşağıdaki hangi normal form, aynı hücrenin tek bir veri almasını zorunlu kılar?

BDoğru cevap

Açıklama

Normalizasyonun ilk kuralı olan Birinci Normal Form (1NF); “Atomiklik” ilkesini şart koşar. Buna göre bir tablonun her hücresinde (kesişim noktasında) sadece tek bir değer bulunmalıdır. Virgülle ayrılmış birden fazla değer (tekrarlayan grupler) bir hücreye yazılamaz.

Soru 16

Bir veri tabanı yönetim sistemi (VTYS), aşağıdakilerden hangisini gerçekleştirmek konusunda fayda sağlamaz?

ADoğru cevap

Açıklama

Veri Tabanı Yönetim Sistemi (DBMS – Örn: SQL Server, Oracle, MySQL); veriyi saklama, sorgulama, güvenlik (yetkilendirme), yedekleme ve erişim yönetimi gibi “çekirdek” işlevleri yerine getirir. “Verinin grafiklerle görselleştirilmesi” (Pasta grafik, bar grafik çizimi vb.) ise VTYS’nin asli görevi değil; İş Zekası (BI) araçlarının veya ön yüz (Frontend) uygulamalarının görevidir. VTYS ham veriyi verir, görselleştirme aracı onu grafiğe döker.

Soru 17

Verilerin satır ve sütunlar şeklinde kaydedildiği yapıya verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?

DDoğru cevap

Açıklama 🤖 Yapay zekâ açıklaması

Verilerin satır (kayıt) ve sütun (değişken) yapısında düzenlendiği yapıya veri kümesi (dataset) denir. Veri tabanı ise birçok tabloyu ve bunlar arasındaki ilişkileri barındıran daha geniş bir yapıdır.

Soru 18

Yalnızca “7” sayısı ele alındığında ve bu sayı üzerinden bir sonuç ya da yargıya varılamadığı bilindiğinde; bu sayı aşağıdakilerden hangisi olarak ele alınabilir?

BDoğru cevap

Açıklama

Henüz işlenmemiş, bir bağlama oturtulmamış, tek başına bir anlam ifade etmeyen ham gerçeklere “Veri” (Data) denir. “7” sayısı tek başına veridir. “Hava sıcaklığı 7 derece” dendiğinde bu “Enformasyon” olur. “7 derece soğuktur, mont giymeliyim” dendiğinde ise “Bilgi” olur.

Soru 19

Bir niteliğin, başka bir nitelik üzerine işlem uygulanarak elde edilmemesi gerekliliği aşağıdaki hangi normal form ile vurgulanmaktadır?

DDoğru cevap

Açıklama

Üçüncü Normal Form (3NF); “Geçişli Bağımlılıkların” (Transitive Dependency) ve “Hesaplanabilir Alanların” (Calculated Fields) kaldırılmasını şart koşar. Eğer bir sütun (örn: Toplam Fiyat), tablodaki diğer sütunlardan (Birim Fiyat x Adet) işlem yapılarak elde edilebiliyorsa, bu sütun veri tabanında fiziksel olarak saklanmamalıdır. Bu kural 3NF’nin konusudur.

Soru 20

Aşağıdakilerden hangisi tablolar arasında bulunan bağlantı türlerinden biri değildir?

DDoğru cevap

Açıklama

Varlık-İlişki (E-R) modelinde standart ilişki türleri (kardinaliteler) şunlardır:
1. Bire-Bir (1:1)
2. Bire-Çok (1:N) – veya tersi Çoğa-Bir (N:1)
3. Çoğa-Çok (M:N)
Literatürde “Çoğa Az” (Many-to-Few) diye standart bir ilişki tanımlaması bulunmamaktadır. “Az” kavramı sayısal bir belirsizlik içerir ve veri tabanı mantığında “Çok” (N) kavramının karşılığıdır.