Veri Tabanı Yönetimi 2025-2026 Final

Soruda verilen metin, ilişkisel bir veri tabanından (RDBMS) veri çekmek için yazılmış standart bir sorgu cümlesidir. İngilizce “Structured Query Language” (Yapılandırılmış Sorgu Dili) kelimelerinin kısaltması olan SQL; veri tabanlarındaki verileri yönetmek, sorgulamak (SELECT), eklemek, silmek ve güncellemek için evrensel olarak kullanılan temel dildir. API bir arayüz, VTYS veritabanı yönetim sisteminin kendisi, ORM ise nesne-ilişkisel eşleme aracıdır.

UPDATE komutu veri tabanındaki mevcut bir kaydı değiştirmek (güncellemek) için kullanılır. SET kısmında “stok = stok – @miktar” yazılması, mevcut stok değerinden dışarıdan parametre olarak gönderilen @miktar değişkeninin çıkarılacağını (azaltılacağını) gösterir. WHERE koşulunda “id = @urun_id” belirtilmesi ise bu işlemin tüm ürünlere değil, sadece ID’si eşleşen “belirli bir ürüne” uygulanacağını ifade eder. Bu nedenle işlem, belirli bir ürünün stokunu eksiltmektir.

Veri Tabanı Yönetim Sistemi (VTYS) kendi başına fiziksel bir cihaz değil, bir yazılımdır. Ancak bu yazılımın üzerinde koştuğu veritabanı sunucuları (server) donanımsal bilgisayarlardır. Bu sunucuların RAM kapasitesi, işlemci hızı, depolama birimlerinin (SSD/HDD) okuma/yazma hızları ve ağ bant genişliği; veri tabanının saniyede işleyebileceği sorgu sayısını ve yanıt süresini (performansını) doğrudan ve hayati derecede etkiler.

Veri tabanı ile yazılım (programlama) dilleri birbirinden bağımsız ancak birlikte çalışan teknolojilerdir. Her yazılım veri tabanı kullanmak zorunda değildir (A yanlıştır). Ancak bir yazılım, kalıcı verilere ihtiyaç duyduğunda (örneğin kullanıcı bilgileri, ürün listesi) arka planda bulunan bir veri tabanı sunucusuna bağlanarak verileri okuyabilir (sorgulama), yeni veriler yazabilir veya silebilir. Veri tabanı, geliştirilen programların kalıcı hafızası olarak görev yapar.

Bir veritabanı ile etkileşime geçmek için SQL sorguları yazılabilir, yazılımlarda ORM (Object-Relational Mapping) araçları kullanılabilir, Python veya Java gibi dillerle bağlantı sağlanabilir veya DBeaver, DataGrip, SSMS gibi arayüz (GUI) araçları kullanılabilir. Ancak FTP (File Transfer Protocol), sunucular arasında sadece “dosya aktarımı” (upload/download) yapmak için kullanılan bir ağ protokolüdür; ilişkisel bir veri tabanını sorgulamak veya yönetmek için kullanılmaz.

ORM kütüphaneleri, programlama dilleri, SQL komutları ve özel aracı yazılımlar (arayüzler) ilişkisel veritabanlarında (RDBMS) yapısal güncellemeler (UPDATE, INSERT) yapmak için tasarlanmış doğal araçlardır. Microsoft Excel ise bir elektronik tablo (spreadsheet) programıdır; verileri dışa aktararak okuyabilmesine rağmen, doğrudan kompleks bir ilişkisel veritabanı motoru üzerinde güvenli, anlık ve çok kullanıcılı güncelleme (transaction) işlemleri yürütmek için uygun bir araç değildir.

İnternet ve web tabanlı uygulamaların (örneğin WordPress siteleri, e-ticaret platformları, forumlar) çok büyük bir kısmı açık kaynak kodlu, hızlı ve güvenilir bir sistem olan MySQL’i kullanmaktadır. SQLite daha çok gömülü ve mobil sistemlerde, Microsoft Access küçük ofis yerel ağlarında, Oracle Database devasa kurumsal ERP sistemlerinde, Redis ise ilişkisel olmayan önbellekleme (caching) mimarilerinde kullanılır.

Veri tabanı yönetiminde ve yazılım geliştirmede temel veri manipülasyon işlemlerini ifade eden CRUD, İngilizce kelimelerin baş harflerinden oluşur. Bunlar: Create (Oluştur/Ekle), Read (Oku/Sorgula), Update (Güncelle) ve Delete (Sil) işlemleridir. Verileri “Filtreleme” (Filtering) işlemi genellikle Read (Sorgula/Oku) adımının bir alt parçası olarak (örneğin WHERE komutuyla) uygulanır ancak CRUD akroniminin ana bileşen harflerinden (konseptlerinden) biri değildir.

Kod incelendiğinde bir “Saklı Yordam” (Stored Procedure) oluşturulduğu görülmektedir. Prosedür, dışarıdan “@departmanAdi” adında bir parametre (girdi) almaktadır. İçerisindeki SQL kodu ise (SELECT * FROM Calisanlar WHERE departman = @departmanAdi) Çalışanlar tablosuna giderek, sadece departman sütunu dışarıdan verilen bu girdi değerine eşit olan satırları seçmektedir. Kısacası; kullanıcının belirttiği departmanda çalışan personelin tüm bilgilerini listeleyerek geri döndürür.

WHERE cümlesindeki mantıksal operatörler incelendiğinde iki ana koşul grubu “OR” (VEYA) ile bağlanmıştır. İlk grup: (yas > 18 AND istihdam = ‘EVET’) yani yaşı 18’den büyük olan “ve” aynı zamanda istihdam edilenler. İkinci grup: (pasaport = ‘GEÇERLİ’) yani geçerli pasaporta sahip olanlar. Bu iki gruptan herhangi birini sağlayan kayıtlar ekrana getirilecektir. Bu mantıksal kurguyu eksiksiz olarak ifade eden seçenek E şıkkıdır.

SQL’de bir tablodan veri okurken (SELECT işlemi), sadece belirli sütunları getirmek için o sütunların adları araya virgül konularak yazılır (Örn: SELECT ad, soyad). Ancak tablodaki istisnasız tüm sütunların getirilmesi isteniyorsa, tek tek yazmak yerine evrensel seçici (wildcard) olan Asterisk yani “*” (yıldız) işareti kullanılır (Örn: SELECT * FROM ogrenciler).

Sorgu adım adım incelendiğinde; önce “WHERE maas > 50000” komutu ile maaşı 50 binden yüksek olan personeller filtrelenir. Sonra “GROUP BY birim” komutu ile bu filtrelenmiş personeller çalıştıkları departmanlara (birimlere) göre gruplanır. En son “SELECT” kısmında ise her bir birimin adı, o birimdeki (maaşı 50 binden büyük olan) personel sayısı (COUNT) ve bu personellerin maaş ortalaması (AVG) hesaplanarak ekrana yazdırılır.

CRUD kısaltması yazılım dünyasında kalıcı veritabanı işlemlerinin dört temel fonksiyonunu simgeler. C: Create (Oluştur/Ekle – INSERT), R: Read (Oku/Sorgula – SELECT), U: Update (Güncelle – UPDATE) ve D: Delete (Sil – DELETE). Verileri belirli bir kritere göre “Sıralama” (Sorting / ORDER BY) işlemi, Read (Sorgula) adımının altındaki bir gösterim parametresidir ve ana CRUD bileşeni harflerinden biri değildir.

SQL’de tabloları birleştirirken temel (ana/merkez) olarak kabul edilen tablo genellikle FROM komutundan hemen sonra yazılan “Sol” (Left) tablodur. Bu sol tablodaki “tüm kayıtların” korunarak alınmasını, sağdaki (ikinci) tablodan ise sadece sol tabloyla anahtar eşleşmesi sağlayan (ilgili) kayıtların getirilmesini sağlayan (eşleşmeyen yerlere NULL basan) birleştirme türüne “Sol Taraflı Birleştirme” (LEFT JOIN) denir. (Eğer sağ tablo merkez alınsaydı cevap Right Join olurdu).

Veritabanı dünyasında MySQL, Oracle veya PostgreSQL gibi sistemler bir “sunucu” (server) olarak arka planda sürekli çalışır ve binlerce isteğe aynı anda cevap verebilir. Ancak “SQLite”, sunucu tabanlı (client-server) bir mimari gerektirmeyen, doğrudan uygulamanın içine gömülen, tüm veritabanını diskinizde tek bir dosya (.sqlite) olarak tutan çok hafif ve yerel bir VTYS’dir. Genellikle mobil uygulamalarda (Android/iOS) ve basit yerel masaüstü yazılımlarında kullanılır.

Günümüzde veritabanı sistemleri (özellikle Büyük Veri – Big Data mimarileri), devasa sensör verilerini anlık olarak kaydetmek zorundadır. Bir otonom (sürücüsüz) araç; üzerindeki onlarca kamera, LIDAR, radar, GPS ve hız sensörü sayesinde çevresini algılayabilmek için saniyede gigabaytlarca boyutunda devasa bir anlık veri üretir ve toplar. Diğer şıklardaki donanımlar (fırın, soğutucu, fare) ise pasif cihazlardır veya sınırlı telemetri verisi üretirler.

Bu SQL prosedürü, dışarıdan kimlik numarası (@calisan_id) ve zam oranı (@artisOrani) olmak üzere iki farklı parametre almaktadır. UPDATE sorgusunun içerisindeki SET satırı incelendiğinde; kişinin maaşına, dışarıdan girilen oranın (artisOrani / 100) yüzdesi kadar ilave yapıldığı matematiksel olarak görülmektedir. WHERE satırı sayesinde de bu işlem tüm tabloya değil, sadece “id’si belirtilen tek bir çalışana” uygulanır.

Veri tabanı sistemlerinde Authentication (Kimlik Doğrulama) ve Authorization (Yetkilendirme) mekanizmalarının varlık sebebi doğrudan “Güvenlik”tir. Hangi kullanıcının veri tabanına giriş yapabileceği, giriş yapan kişinin hangi tabloları okuyabileceği, hangilerine veri yazabileceği veya silebileceği yetkilendirmeler sayesinde belirlenir. Böylece yetkisiz kişilerin veya saldırganların hassas verilere erişmesi, verileri bozması veya silmesi engellenmiş olur.

Veri tabanı tasarımının en temel kuralı her tablonun bir “Birincil Anahtarı” (Primary Key) olmasıdır. Öğrenciler tablosundaki Öğrenci Numarası veya vatandaşlar tablosundaki T.C. Kimlik Numarası buna örnektir. Bu alan, veritabanındaki her kaydı eşsiz kılar (unique) ve bu sütuna asla aynı değerden iki defa girilemez veya ilgili alan boş (null) bırakılamaz. Yabancı anahtar (Foreign Key) ise tabloları birbirine bağlamak için kullanılır.

İlişkisel veri tabanlarında tek, devasa ve tekrarlarla dolu bir tablo oluşturmak performans ve tutarlılık sorunlarına yol açar. Örneğin bir personel tablosunda aynı departmanın adını her personelin yanına yazmak yerine, departmanlar için ayrı bir tablo oluşturup sadece ID numaralarını bağlamak gerekir. Verileri 1NF, 2NF, 3NF gibi kurallar (formlar) çerçevesinde parçalayarak veri tekrarını engelleyen bu yapısal mimari tasarım sürecine “Normalizasyon” adı verilir.

SQL komutları işlevlerine göre kategorilere ayrılır. SELECT, INSERT, UPDATE ve DELETE komutları tablonun içindeki satırlarla/verilerle oynadığı için DML (Data Manipulation Language – Veri İşleme Dili) kategorisindedir. Ancak doğrudan tablonun, sütunun, indeksin veya veri tabanının kendisini fiziksel olarak “inşa eden” (CREATE), değiştiren (ALTER) veya yapıyı tamamen yok eden (DROP) komutlar, iskeleti belirledikleri için DDL (Veri Tanımlama Dili) kategorisinde yer alırlar.

İlişkisel veri tabanlarında önceden oluşturulmuş bir tablonun mimari yapısını (şemasını) değiştirmek gerektiğinde “ALTER” DDL komutu kullanılır. Örneğin “ALTER TABLE Musteriler ADD Telefon varchar(15)” komutu tabloya yeni bir sütun ekler. Satırların içeriğini değiştiren UPDATE komutu ile karıştırılmamalıdır; UPDATE veriyi günceller, ALTER ise tablonun tasarımını ve sütun iskeletini günceller.

Birbiriyle bağlantılı olan kritik veritabanı operasyonlarının “Ya Hep Ya Hiç” (ACID kuralları) prensibiyle çalışmasına “Transaction” denir. Örneğin para transferinde hesaptan para çıkıp karşıya gitmeden elektrik kesilirse, paranın havada kaybolmaması gerekir. İşlem başarıyla bitene kadar bekletilir (Commit), eğer herhangi bir adımda hata olursa tüm yapılan ara işlemler geri alınarak (Rollback) veritabanının tutarlılığı garanti altına alınır.