Yönetim Teorilerinin Gelişimi: Klasikten Neo-Klasiğe
İşletmeleri, üretim faktörlerini bir araya getirerek kâr ve zarar riskini üstlenen girişimcilerin (müteşebbislerin) kurduğu yapılardır. 1900’lerin başında şekillenen Klasik Yönetim Düşüncesi, Frederick Taylor (Bilimsel Yönetim), Henry Fayol (Yönetim Süreci) ve Max Weber’in (Bürokrasi) önderliğinde gelişmiştir. Bu teori, makineler gibi tasarlanmış, işçilerin duygusal faktörlerini (veya katkılarını) yok sayan, anlaşılması basit ve belirsizliği azaltan otoriter bir yapı kurmuştur. Ancak bu mekanik yapı, Elton Mayo’nun gerçekleştirdiği meşhur Hawthorne Araştırmaları ile sarsılmıştır. Mayo, işletme verimliliğinin sadece fiziksel şartlara veya resmi (formal) yapıya değil, işçilerin kendi aralarında kurdukları sosyal bağlardan oluşan gayriresmi (informal) örgütlere bağlı olduğunu kanıtlayarak Neo-Klasik (İnsan İlişkileri) ekolünü başlatmıştır. Günümüzde ise işletmeler, kendi alt birimlerinin ve dış çevrenin sürekli karşılıklı etkileşim içinde olduğu bütüncül bir Sistem olarak kabul edilmektedir.
Liderlik, Organizasyon Yapıları ve Motivasyon
Modern yönetimde yöneticilerin kaynakları organize etme (Yönetim süreci) başarısı, kullandıkları güç türlerine bağlıdır. Yönetici zam yapma veya ceza verme (işten çıkarma) hakkını kendi uzmanlığından değil, doğrudan oturduğu koltuğun (makamın) verdiği Pozisyon Gücünden alır. Liderlikte ise, Karizmatik Liderler büyük bağlılık yaratsalar da, bazen egolarını ön plana çıkarıp işletmeyi zarara uğratabilme veya çalışanların onu eleştirememesi gibi büyük sakıncaları da barındırırlar. Çalışan davranışları Argyris’in deyimiyle yetişkinliğe geçildikçe pasiflikten aktifliğe, kısa dönemli bakış açısından uzun dönemliliğe evrilerek “olgun insan” yapısına ulaşır. Bu olgun bireylerin motivasyonu ise Victor Vroom’un “Bekleyiş Teorisi”nde formülize edilmiştir: Motivasyon = Valens (Ödülün arzulama derecesi) x Bekleyiş. Bir şirketin hızlı tepki verebilmesi için, dar uzmanlık sağlayan (ancak tepe yöneticisi gelişimini kısıtlayan) Fonksiyonel yapı yerine, farklı uzmanlıkları bir orkestra şefi (Brokerlik) etrafında toplayan Şebeke (Ağ) organizasyonları daha etkilidir. Tüm bu süreçler, Kaizen gibi takım ruhunu (“ben” yerine “biz”) ve sürekli iyileştirmeyi savunan felsefelerle, tek kullanımlık planlar olan bütçelerle ve ancak yüz yüze iletişim gibi zengin kanallarla yönetilen karmaşık mesajlarla desteklendiğinde başarıya ulaşır.
25 soru
Şıkka dokun, anında açıklamasını gör — ya da çalışma modunda tüm cevapları aç.
Soru 1
Aşağıdakilerden hangisi kapsam teorisinin özelliklerinden biri değildir?
DDoğru cevap
Açıklama
Motivasyon teorileri kapsam ve süreç teorileri olarak ikiye ayrılır. Kapsam (içerik) teorileri (Maslow, Herzberg vb.) insanın içindeki ihtiyaçların neler olduğuna odaklanır. İnsan ihtiyaçları sabit değildir; zaman içinde, yaşa, statüye ve “bulunulan ortama göre sürekli farklılık gösterir” ve değişir. Bu nedenle “farklılık göstermez” diyen D şıkkı yanlıştır.
Soru 2
Aşağıdakilerden hangisi organizasyonun amaçlarına ulaşması için gerekli mal ya da hizmetleri üretebilmesi amacıyla fiziksel, finansal, insan ve bilgi kaynaklarını bir araya getiren bir süreçtir?
CDoğru cevap
Açıklama
İşletme biliminde Yönetim (Management); örgütün amaçlarına etkili ve verimli bir şekilde ulaşabilmesi için eldeki tüm kaynakların (insan, para, bilgi, donanım) planlanması, organize edilmesi, yürütülmesi ve kontrol edilmesi “sürecidir”. Sorudaki tanım doğrudan yönetim kavramının klasik akademik tanımıdır.
Soru 3
Argyris’e göre aşağıdakilerden hangisi “olgun olmayan insan” davranışlarından biri değildir?
CDoğru cevap
Açıklama
Chris Argyris’in “Olgunlaşma Kuramı”na göre, insan bebeklikten (olgun olmayan) yetişkinliğe (olgun) geçerken belirli davranış değişiklikleri gösterir. Olgun olmayan insan pasiftir, bağımlıdır, kısa dönemli düşünür, sınırlı davranış gösterir ve “Astlık (altlık/boyun eğme)” durumundadır. “Üstlük (eşitlik/üstünlük) durumu” ise olgunlaşmış insanın özelliklerinden biridir.
Soru 4
“Rakipler beklenmedik zamanlarda tamamen farklı özelliklere sahip ürünler piyasaya sürüyorsa kanunlar önceden çok konuşulmadan veya değişim sinyalleri verilmeden değiştirilebiliyorsa teknoloji değişimi hızlı ve bu ürün dizaynı, üretim modelleri ve ürün özelliklerini değiştiriyorsa bu çevreler ………… olarak adlandırılır.”
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?
CDoğru cevap
Açıklama
İşletme çevresi (environment) değişkenlik hızına göre sınıflandırılır. Rakiplerin sürekli ve aniden yeni ürünler çıkarması, yasaların aniden değişmesi ve teknolojinin baş döndürücü bir hızla ilerlemesi, işletmenin bulunduğu pazarın son derece dinamik ve tahmin edilemez olduğunu gösterir. Bu tür çevrelere literatürde “hızlı değişen (dinamik) çevre” adı verilir.
Soru 5
İşletmelerin hazırladığı bütçeler hangi tip planlara örnektir?
CDoğru cevap
Açıklama
Planlar kullanım sıklıklarına göre “Sürekli Planlar” (politikalar, prosedürler, kurallar) ve “Tek Kullanımlık Planlar” (programlar, projeler, bütçeler) olarak ikiye ayrılır. Bütçeler belirli bir dönem (örneğin 2024 yılı) için spesifik olarak hazırlanır ve o dönem bittiğinde ömrünü tamamlar. Yeni yıl için yeni baştan bir bütçe yapılır. Bu nedenle bütçeler “Tek kullanımlık planlar”a (Single-use plans) en iyi örnektir.
Soru 6
İşletmenin faaliyetlerinden ortaya çıkacak olan kâr ve zarar etme riski ………. aittir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?
ADoğru cevap
Açıklama
Ekonomi ve yönetim biliminde “Girişimci (Müteşebbis)”, doğa, emek ve sermaye faktörlerini bir araya getirerek üretim veya ticaret yapan ve bu faaliyetin sonucunda doğacak olan her türlü kârı (getiriyi) veya zararı (riski) bizzat üstlenen kişidir. Profesyonel yönetici maaş alırken, risk ve kâr tamamen girişimciye (işletme sahibine) aittir.
Soru 7
Aşağıdakilerde hangisi fonksiyonel organizasyon yapısının işletmeye sağladığı yararlardan biri değildir?
DDoğru cevap
Açıklama
Fonksiyonel organizasyon (üretim, pazarlama, finans gibi uzmanlık alanlarına göre bölümlendirme), alt kademelerde aşırı uzmanlaşma sağlar. Ancak bu yapıda her yönetici kendi dar uzmanlık alanına (örneğin sadece muhasebeye) odaklandığı için, işletmeyi bir bütün (genel müdür bakış açısıyla) olarak görmekte zorlanır. Bu durum, geleceğin genel (tepe) yöneticilerinin yetişmesini/gelişimini “desteklemez”, aksine zorlaştırır. Tepe yöneticisi gelişimi daha çok “Bölümlü (Divisional)” yapılarda mümkündür.
Soru 8
Vroom’un bekleyiş teorisine göre:
Motivasyon = ………. X Bekleyiş
Yukarıda boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?
ADoğru cevap
Açıklama
Victor Vroom’un Bekleyiş (Expectancy) Teorisine göre kişinin motive olma derecesi (Motivasyon Gücü); o eylemin sonucunda elde edeceği ödülün kendisi için taşıdığı şiddet/arzulama derecesi olan “Valens (Valence)” ile çaba gösterirse o ödüle ulaşacağına dair inancı olan “Bekleyiş (Expectancy/Araçsallık)” kavramlarının çarpımına eşittir. (Motivasyon = Valens x Bekleyiş).
Soru 9
………. belirli parçalardan (alt birimlerden, alt sistemlerden) oluşan, bu parçalar arasında belirli ilişkiler olan ve bu parçaların aynı zamanda dış çevre ile ilişkisi olan bir bütün olarak tanımlanabilir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?
EDoğru cevap
Açıklama
Sistem Yaklaşımına göre; birbirleriyle etkileşim içinde olan, belirli bir amacı gerçekleştirmek üzere bir araya gelmiş alt parçalardan (alt sistemlerden) oluşan ve aynı zamanda içinde bulunduğu dış çevreyle enerji/bilgi alışverişi yapan (açık veya kapalı) bütünsel yapıya “Sistem” denir. İnsan vücudu veya bir işletme bu duruma en iyi örnektir.
Soru 10
Aşağıdakilerden hangisi karizmatik liderliğin olası sakıncalarından biri değildir?
DDoğru cevap
Açıklama
Karizmatik liderliğin aşırıya kaçması durumunda liderin egosunun şişmesi, şirketi kendi çıkarlarına alet etmesi veya izleyicilerin (çalışanların) körü körüne itaat edip hataları eleştirememesi gibi çok ciddi “sakıncaları/tehlikeleri” (karanlık yüzü) vardır (A, B, C ve E şıkları). Ancak D şıkkındaki “çalışanların örgütsel bağlılığını (sadakatini) arttırması”, karizmatik liderliğin bir sakıncası değil, tam tersine işletme lehine olan en büyük “faydalarından (olumlu yönlerinden)” biridir.
Soru 11
Ödül Gücü: Yönetici pozisyonu gereği çalışanları ödüllendirme hakkına sahiptir. Başarılı olan çalışanların ödüllendirilmesi için gerekli karar o çalışanın yöneticisi tarafından alınabilir
Ceza Gücü: Yönetici ödüllendirme hakkına sahip olduğu kadar performansı veya davranışları istenilen düzeyde olmayan çalışanları işten çıkarma, maaşını kesme vb. cezalarla cezalandırabilme yetkisine de sahiptir.
Yukarıda tanımlanmış iki güç tipi, bir yöneticinin hangi gücünün alt boyutlarıdır?
EDoğru cevap
Açıklama
French ve Raven’ın Güç Tipolojisinde güç kaynakları iki ana başlığa ayrılır: Kişisel Güç (Uzmanlık ve Karizma) ve Makamdan/Örgütten gelen Pozisyon Gücü (Yasal güç, Ödül gücü, Zorlayıcı/Ceza gücü). Bir yöneticinin çalışanına zam yapabilmesi (ödül) veya onu işten atabilmesi (ceza), o kişinin bireysel karizmasından değil, oturduğu koltuğun ona verdiği resmi yasal yetkiden kaynaklanır. Bu nedenle bunlar “Pozisyon (Makam) Gücü”nün alt boyutlarıdır.
Soru 12
Yukarıda verilen dâhili şebeke organizasyonundaki boşluğa aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?
BDoğru cevap
Açıklama
Şebeke (Ağ/Network) organizasyonları, temel (core) bir merkezin etrafında farklı uzmanlık şirketlerinin bir araya gelmesiyle oluşur. Şemadaki merkezdeki boşluk, bu farklı uçları (üretim, pazarlama, dağıtım) tıpkı bir orkestra şefi gibi birleştiren, koordine eden ve arabuluculuk yapan merkez birimi ifade eder. Bu merkezi koordinasyon ve aracılık fonksiyonuna “Brokerlik (Broker)” veya merkez koordinatör birimi adı verilir.
Soru 13
Aşağıdakilerden hangisi Kaizen yaklaşımının işletmeye kazandırdıkları arasında sayılamaz?
EDoğru cevap
Açıklama
Japon yönetim felsefesi “Kaizen” (Sürekli İyileştirme); ekip çalışmasını, süreçlerin her gün küçük adımlarla iyileştirilmesini, kalite çemberlerini ve şirkete aidiyet hissini (örgütsel amaçları) temel alır. Kaizen felsefesinde “Ben” değil “Biz” anlayışı vardır. Bu nedenle E şıkkındaki “Çalışanların kişisel amaçlarını örgütsel (şirket) amaçlarının önünde (üstünde) tutması”, Japon/Kaizen ekip ruhuna tamamen aykırı, bencil ve Batı tipi (bireyci) bir durumdur; Kaizen’in kazandırdığı bir özellik olamaz.
Soru 14
Klasik yönetim düşüncesinin önde gelen isimleri aşağıdaki seçeneklerin hangisinde doğru verilmiştir?
DDoğru cevap
Açıklama
Klasik Yönetim Düşüncesi 1900’lerin başında doğmuş ve üç ana koldan gelişmiştir: 1- Bilimsel Yönetim Yaklaşımı (Frederick Winslow Taylor), 2- Yönetim Süreci Yaklaşımı (Henry Fayol) ve 3- Bürokrasi Yaklaşımı (Max Weber). Bu üç efsanevi isim, klasik yönetim okulunun mutlak kurucularıdır.
Soru 15
Aşağıdakilerden hangisi tekrar ya da yaşantı sonucu davranışta meydana gelen oldukça devamlı bir değişiklik olarak tanımlanmaktadır?
EDoğru cevap
Açıklama
Davranış bilimlerinde ve psikolojide “Öğrenme” (Learning) kavramının en klasik ve evrensel akademik tanımı şöyledir: Bireyin çevresiyle girdiği etkileşim, tecrübe, pratik veya tekrarlar (yaşantı) sonucunda davranışlarında meydana gelen “kalıcı (veya oldukça devamlı/sürekli) izli değişiklikler”dir.
Soru 16
Hawthorne araştırmalarının en önemli sonucu ………. örgütler içinde ………. örgütlerin oynadıkları kritik roldür.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?
BDoğru cevap
Açıklama
Elton Mayo liderliğinde yapılan Hawthorne Araştırmaları (Neo-klasik yönetim yaklaşımının doğuşu), işletmelerde sadece kağıt üzerindeki resmi hiyerarşinin işlemediğini kanıtlamıştır. Bu araştırmaların en büyük keşfi; yöneticilerin çizdiği resmi/biçimsel (“Formal”) örgüt yapısının içinde, tamamen işçilerin kendi aralarındaki sosyal ilişkilerden doğan, arkadaşlık grupları olan gayriresmi (“İnformal”) örgütlerin verimlilik üzerinde çok kritik/belirleyici bir role sahip olduğudur.
Soru 17
Aşağıdakilerden hangisi grup kararlarının sakıncalarından biri değildir?
BDoğru cevap
Açıklama
Yönetimde tek başına karar almak hızlıdır ancak grup (komite) halinde karar almanın yavaşlık (D), maliyet (A), grup düşüncesi baskısı (C) ve uzlaşamama/kararsızlık (E) gibi dezavantajları (sakıncaları) vardır. Ancak yönetime ve karar alma sürecine bizzat katılmak (söz hakkı almak), çalışanların motivasyonunu DÜŞÜRMEZ, aksine demokratik bir his yarattığı için motivasyonlarını ARTIRIR. Dolayısıyla B şıkkı, grup kararının bir sakıncası değil, tam tersi faydalarından/avantajlarından biri olmalıdır; bu yüzden ifade yanlıştır.
Soru 18
Aşağıdakilerden hangisi klasik yönetim düşüncesinin etkilerinin uzun yıllar sürmesinin nedenlerinden biri değildir?
ADoğru cevap
Açıklama
Klasik Yönetim Düşüncesi (Taylor, Fayol, Weber); insanı makinenin bir dişlisi (ekonomik insan) olarak gören, mühendisler ve üst düzey yöneticiler tarafından yukarıdan aşağıya (katı hiyerarşiyle) kurgulanmış otoriter bir teoridir. Bu teori işçilerin (iş görenlerin) fikirlerini, duygularını veya “katkılarını” ASLA dikkate almaz. Dolayısıyla “Büyük ölçüde iş görenlerin katkılarıyla geliştirilmiş olması” ifadesi Neo-Klasik (İnsan İlişkileri) dönemine aittir, Klasik teorinin bir özelliği veya başarısı kesinlikle olamaz.
Soru 19
Karmaşık, değişken mesajlar için aşağıdaki iletişim kanallarından hangisi daha uygundur?
ADoğru cevap
Açıklama
İletişim biliminde “Kanal Zenginliği” teorisine göre, anlaşılması çok zor, duygusal boyutu olan, karmaşık ve anında tepki (geri bildirim/soru sorma) gerektiren çok hassas mesajların iletilmesinde en etkili (en zengin) kanal “Yüz Yüze (Face to face) iletişim”dir. Çünkü yüz yüze iletişimde sadece sözler değil; ses tonu, mimikler, vücut dili ve anında soru sorup konuyu açıklığa kavuşturma imkanı vardır. Raporlar veya mektuplar tek yönlüdür, karmaşık krizleri çözmekte yetersiz kalır.
Soru 20
Aşağıdakilerden hangisi işletmeler için amaç saptamanın faydalarından biri değildir?
BDoğru cevap
Açıklama
Yönetimde stratejik “Amaç (Hedef) belirleme”; şirkete vizyon katar, yöneticilere rotayı gösterir, performansı ölçmek için bir standart (hedefe ulaştık mı?) sağlar ve takım ruhunu (motivasyonu) ateşler. Ancak personelin saat kaçta işe gelip gideceğini, vardiyaları (“çalışma saatlerinin ayarlanmasını”) belirlemek; vizyoner bir amaç saptamanın görevi değil, rutin ve günlük “operasyonel planlamanın / personel çizelgelemesinin” basit bir teknik görevidir.
Soru 21
Frederick Winslow Taylor tarafından geliştirilen “Bilimsel Yönetim” yaklaşımının temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?
CDoğru cevap
Açıklama
Taylor’un “Bilimsel Yönetim” yaklaşımı (Taylorizm), tamamen mühendislik bir bakış açısına sahiptir. Temel amacı, gereksiz hareketleri “Zaman ve Hareket (Kronometre)” etütleriyle ortadan kaldırmak, işi standart parçalara bölmek ve fabrikada her bir işçinin maksimum verimlilikle, adeta bir makine gibi (en yüksek tempoda) çalışmasını (ekonomik rasyonaliteyi) sağlamaktır.
Soru 22
Abraham Maslow’un “İhtiyaçlar Hiyerarşisi” teorisine göre piramidin en tepesinde (en üst düzeyinde) yer alan ve bireyin kendi potansiyelini tam olarak kullanmasını ifade eden ihtiyaç kategorisi aşağıdakilerden hangisidir?
EDoğru cevap
Açıklama
Maslow’un Kapsam teorilerinden olan ünlü piramidinde ihtiyaçlar aşağıdan yukarıya doğru 5 aşamada dizilir: Fizyolojik, Güvenlik, Ait Olma, Saygınlık ve en tepede “Kendini Gerçekleştirme (Self-actualization)”. Bir insan alt ihtiyaçlarını tatmin ettikten sonra en son aşamada yeteneklerini, yaratıcılığını ve kapasitesini zirveye taşımak (idealindeki kişi olmak) ister.
Soru 23
Bir işletmede alt kademe yöneticilerin sahip olması gereken en önemli yönetsel yetenek (beceri) türü aşağıdakilerden hangisidir?
BDoğru cevap
Açıklama
Yönetim seviyelerine (Alt, Orta, Tepe) göre yöneticilerin ihtiyaç duyduğu beceriler değişir. Bir tepe yöneticisinin (CEO) şirketi bir bütün olarak görebilen “Kavramsal (Stratejik) Yeteneği” çok yüksek olmalıdır. Ancak işçilerle doğrudan çalışan ve makinelerin, yazılımların veya üretimin nasıl yapıldığını doğrudan denetleyen “Alt kademe (Ustabaşı/Şef)” yöneticilerde ise işin bizzat nasıl yapılacağını bilmeyi gerektiren “Teknik Yetenek” en üst düzeyde olmalıdır.
Soru 24
Karar alma sürecinde, daha önceden sık sık karşılaşılan, kuralları, politikaları ve prosedürleri önceden belirlenmiş olan, rutin ve tekrar eden sorunların çözümünde kullanılan kararlara ne ad verilir?
DDoğru cevap
Açıklama
Herbert Simon’un karar verme teorisine göre kararlar Programlanmış ve Programlanmamış olarak ikiye ayrılır. Bir işçinin maaşının nasıl hesaplanacağı veya iade edilen bir malda nasıl işlem yapılacağı gibi sürekli tekrar eden, çözüm yolu standart prosedürlerle belli olan günlük ve rutin kararlara “Programlanmış Kararlar” denir (Alt kademe yöneticiler sık kullanır). Önceden öngörülemeyen kriz veya yatırım kararları ise programlanmamış kararlardır.
Soru 25
Douglas McGregor’un klasik “X ve Y Teorisi” bağlamında, “X Teorisi”ne inanan bir yöneticinin çalışanlar hakkındaki varsayımı aşağıdakilerden hangisidir?
BDoğru cevap
Açıklama
McGregor yöneticilerin insana bakış açısını iki kategoriye ayırır. Klasik (Otokratik) yöneticileri temsil eden “X Teorisi”, insanın doğuştan tembel olduğunu, işten nefret ettiğini, sorumluluk almaktan kaçtığını ve çalışması için mutlaka tepesinde bir sopayla (ceza, sıkı denetim) zorlanması gerektiğine inanır. Bunun tam zıttı olan (Demokratik/İyimser) “Y Teorisi” ise insanın çalışmayı sevdiğini (A, C, D ve E şıkları Y teorisinin özelliğidir) varsayar.
